Ölçüm modları

Öğrenme hedefi

Makinenin ışığı kadrajın hangi bölümünden ölçtüğünü seçebileceksin. Matris ölçümün bütün kareyi bölgelere ayırıp tarttığını, merkez ağırlıklı ölçümün ortaya öncelik verdiğini, spot ve kısmi ölçümün ise küçük bir alana baktığını açıklayacak, her birinin hangi sahnede işe yaradığını ve hangisinde yanıldığını ayırt edecek, spot ölçümü bir önceki dersteki orta gri bilgisiyle birlikte kullanacak ve özellikle ters ışıkta ya da parlak bir fonun önünde yüzleri, tenin tonuna göre ölçümü düzelterek doğru pozlayacaksın.

Merak sorusu

Pencerenin önünde oturan birini çektiğinde bazen yüz karanlıkta kalır, bazen pencere bembeyaz patlar; ama hep aynı ışık, aynı pencere, aynı insan vardır. Aradaki fark çoğu zaman makinenin kadrajın neresine baktığındadır. Makine bütün kareye bakıp parlak pencereyi hesaba katarsa yüzü karartır; yalnızca yüze bakarsa pencereyi yakar.

Makine sahnenin neresine bakıyor? Birçok makine bu soruya birkaç farklı cevap verebilir ve cevabı sen seçersin. Bu seçeneklere ölçüm modları denir. Bu derste her ölçüm modunun kadrajın hangi bölümüne baktığını, hangi sahnede işe yaradığını ve bir yüzü doğru pozlamak için hangisine ne zaman başvuracağını konuşacağız.

Bağlam

Ders 9.1'in dersi kısaca şuydu: makine neye bakarsa onu orta griye çekmeye çalışır. Fırıncının önlüğünü, fırının siyah ağzını ve bir gri kartı ölçtüğünde üç farklı sonuç çıkmıştı. Ölçüm modu, bu «ölçtüğü alan»ın ne kadar büyük ve kadrajın neresinde olduğunu belirler. Aynı sahne, farklı ölçüm modlarında farklı pozlanır.

Ölçüm modları genellikle makinenin menüsünde ya da hızlı ayarlarında küçük simgelerle gösterilir: bütün kareyi temsil eden bir dikdörtgen, ortası vurgulu bir daire ya da ortasında küçük bir nokta. Adları üreticiye göre değişir; biri «matris», öbürü «değerlendirmeli» ya da «çok bölgeli» diyebilir. Telefonlarda ise ölçüm çoğu zaman gizlidir ve ekrana dokunduğun noktaya göre ayarlanır. Adlar ne olursa olsun, dört temel yaklaşım vardır: bütün kareye bakmak, ortaya öncelik vermek, orta büyüklükte bir alana bakmak ve çok küçük bir noktaya bakmak.

Basit açıklama

Matris ölçüm nasıl bakar?

Matris ölçüm, bütün kadrajı çok sayıda bölgeye ayırır ve her bölgenin parlaklığını ayrı ayrı ölçer. Sonra bu ölçümleri bir hesapla birleştirir: bazı makineler odak noktasının bulunduğu bölgeye daha çok ağırlık verir, bazıları sahnede bir yüz algıladığında o yüzü öne çıkarır, bazıları da parlak bir gökyüzünü ya da karanlık bir köşeyi fark edip etkisini azaltmaya çalışır. Bu hesabın ayrıntıları üreticiden üreticiye değişir ve genellikle açıklanmaz.

Matris ölçüm çoğu sahnede iyi bir başlangıçtır ve birçok makinenin varsayılan modudur. Işığın dengeli olduğu bir manzarada, bir sokakta, günlük bir aile fotoğrafında genellikle doğru bir öneri yapar. Zorlandığı yer, kadrajın büyük bir kısmının konudan çok farklı parlaklıkta olduğu sahnelerdir: parlak bir pencerenin önünde bir yüz, karanlık bir sahnede tek bir spot ışığın altındaki bir müzisyen, geniş bir gökyüzünün altında küçük bir figür. Bu sahnelerde matris, konuyu değil sahnenin geneline hâkim olan aydınlığı ya da karanlığı hesaba katar.

Merkez ağırlıklı ölçüm ne işe yarar?

Merkez ağırlıklı ölçüm de bütün kareye bakar, ama kadrajın ortasına kenarlardan çok daha fazla ağırlık verir. Ortadaki alan ölçümün büyük bölümünü belirler; kenarlar yine de biraz katkıda bulunur. Bu mod, eski film makinelerinde yaygın olan yaklaşımdır ve bugün hâlâ birçok makinede bulunur.

Merkez ağırlıklı ölçümün en büyük avantajı öngörülebilir olmasıdır. Matrisin karmaşık hesabının aksine, ne yaptığı açıktır: kadrajın ortasındaki konuya bakar. Konuyu ortaya yerleştirdiğin portrelerde ya da ortadaki bir nesnenin önemli olduğu sahnelerde işe yarar. Ama kenarlara hâlâ biraz baktığı için, arkadaki aydınlık bir cam ya da koyu bir perde ölçümü yine etkiler; yalnızca matristen daha az. Konu ortada değilse, örneğin üçler kuralıyla kenara yerleştirilmişse, merkez ağırlıklı ölçüm konuyu değil ortadaki boş alanı ölçebilir.

Spot ve kısmi ölçüm ne zaman kullanılır?

Spot ölçüm, kadrajın çok küçük bir bölümünü, çoğu zaman ortadaki küçük bir daireyi ya da seçtiğin odak noktasının çevresini ölçer ve geri kalan her şeyi yok sayar. Kısmi ölçüm de benzer biçimde çalışır, ama spot ölçümden biraz daha büyük bir alana bakar. Bu iki mod, sahnenin geneli ile konunun parlaklığı arasında büyük bir fark olduğunda en güçlü araçlardır: karanlık bir sahnede spot ışığın altındaki bir oyuncu, ters ışıkta duran bir yüz, parlak bir gökyüzünün önünde bir kuş.

Spot ölçümün gücü aynı zamanda sorumluluğudur. Ders 9.1'deki orta gri varsayımı burada tam olarak devreye girer: spot ölçüm küçük bir alanı ölçer ve o alanı orta griye çeker. Ölçtüğün nokta orta tonluysa sonuç doğrudur; beyaz bir gömlekse fotoğraf kararır, siyah bir paltoysa aydınlanır. Bu yüzden spot ölçümle ya orta tonlu bir noktayı ölçersin ya da ölçtüğün noktanın tonunu bilip telafi eklersin. Spot ölçüm, ne ölçtüğünü bilen biri için en hassas araçtır; bilmeyen biri için ise en kolay yanılan mod.

Ölçüm modu yüzleri nasıl etkiler?

Portrelerde ölçüm modunun seçimi doğrudan yüzün tonunu belirler. Arkasında aydınlık bir cam ya da açık bir gök olan bir yüzü matris ölçümle çektiğinde, makine parlak fonu hesaba katar ve yüzü karartır; bu, orta tondan koyu tenlerde daha belirgin olur, çünkü yüz ile fon arasındaki fark daha büyüktür. Yüz algılamalı ölçüm sunan makineler bu sorunu hafifletir, ama her zaman tamamen çözmez.

Spot ya da kısmi ölçümle doğrudan yüzü ölçmek, fonu hesaptan çıkarır. Ama spot ölçüm yüzü de orta griye çekeceği için, tenin tonuna göre bir düzeltme gerekir: spot koyu bir yanağa konduysa sonuç olduğundan açık çıkar ve biraz eksi gerekir; açık bir yanağa konduysa sonuç griye kayar ve biraz artı gerekir. Spotu yüzün hangi noktasına koyduğun da önemlidir: alnın parlak bir noktası ile gölgedeki bir yanak farklı sonuç verir. Yanak gibi ışığı dengeli alan bir bölge çoğu zaman iyi bir başlangıçtır.

Görsel kanıt

Karanlık bir odada, arkasındaki parlak pencereden gelen ışıkla gazete okuyan bir dedeyi çektiğini düşün. Dedenin teni koyu, pencerenin ardında güneşli bir bahçe var. Önce matris ölçümle çekiyorsun. Pencere ve bahçe doğru tonlarda, ama dedenin yüzü neredeyse siyah bir silüet; gazetenin sayfaları bile seçilmiyor.

Merkez ağırlıklı ölçüme geçiyorsun; dede kadrajın ortasında. Yüzü biraz açılmış ama hâlâ karanlık, çünkü ölçüm pencerenin aydınlığını kenarlardan hâlâ hesaba katıyor. Sonra spot ölçüme geçip spotu dedenin gölgedeki yanağına koyuyorsun. Yüz aydınlanıyor, ama biraz fazla: koyu teni soluk ve küllü bir griye kaymış. Üçte iki stop eksi telafi veriyorsun. Artık dedenin yüzü doğal koyuluğuna kavuşmuş; gözlüğünün ardındaki gözleri ve gazetenin satırları seçiliyor. Pencere bembeyaz, ama bu bilinçli bir seçim: fotoğraf dedeyi anlatıyor, bahçeyi değil.

Sık yapılan hata

Özet

Ölçüm modları makinenin kadrajın neresine baktığını belirler: matris bütün kareyi bölgelere ayırıp tartar ve çoğu sahnede iyi bir başlangıçtır, merkez ağırlıklı ortaya öncelik verir ve öngörülebilirdir, spot ve kısmi ölçüm ise küçük bir alana bakarak konu ile fon arasındaki büyük farklarda en hassas aracı sunar. Spot ölçüm ölçtüğü noktayı orta griye çektiği için o noktanın tonunu bilmek gerekir; portrelerde yüzü ölçmek fonun etkisini kaldırır ama tenin tonuna göre, koyu tende biraz eksi, açık tende biraz artı telafiyle düzeltmek ve yüzü büyütüp kontrol etmek gerekir.

Mini ödev

Bu ödevde aynı zor sahneyi dört ölçüm moduyla çekeceksin.

1. Bir arkadaşını parlak bir pencerenin önüne oturt ve aynı kadrajı matris, merkez ağırlıklı, kısmi ve spot ölçümle, telafi eklemeden çek.
2. Dört karede yüzün ve pencerenin nasıl pozlandığını karşılaştır ve hangi modun neye baktığını not et.
3. Spot ölçümle arkadaşının gölgedeki yanağını ölç ve tenin tonuna göre telafi ekleyerek yüzü doğru pozla.
4. Aynı spot ölçümü bir kez beyaz bir gömleğe, bir kez koyu bir kumaşa koyarak sonucun nasıl saptığını gör.

Kendini değerlendir

• Dört ölçüm modunun aynı sahnede neden farklı sonuç verdiğini açıklayabiliyor musun?
• Spot ölçümde ölçtüğün noktanın tonu sonucu nasıl etkiledi?
• Telafiden sonra arkadaşının yüzü, teninin kendi tonunda ve fondan ayrışmış olarak görünüyor mu?

Sözlük

Mini test

1. Parlak bir pencerenin önündeki bir yüz matris ölçümle neden karanlık çıkabilir?

• A) Matris ölçüm yalnızca yüzü ölçtüğü için
• B) Matris ölçüm bütün kareye bakıp parlak pencereyi hesaba kattığı için
• C) Matris ölçüm yalnızca gece çalıştığı için
• D) Pencere kadrajda olmadığı için

2. Merkez ağırlıklı ölçümün en büyük avantajı nedir?

• A) Ne yaptığının açık ve öngörülebilir olması
• B) Kenarları hiç ölçmemesi
• C) Yalnızca bir noktayı ölçmesi
• D) Yüzleri her zaman doğru pozlaması

3. Spot ölçümle beyaz bir gömleği ölçtüğünde fotoğraf nasıl çıkar?

• A) Doğru pozlanır
• B) Fazla aydınlık çıkar
• C) Renkleri değişir
• D) Beyaz gömlek kirli bir griye döner, fotoğraf kararır

4. Spot ölçümle orta tondan koyu bir yanağı ölçtüğünde ten soluk görünüyorsa ne yapılır?

• A) Artı telafi vermek
• B) Matris ölçüme geri dönmek
• C) Biraz eksi telafi vererek tenin derinliğini geri getirmek
• D) ISO'yu yükseltmek

Cevaplar

1. B — Matris ölçüm bütün kadrajı tartar; parlak pencerenin geniş alanı ölçümü etkiler ve makine yüzü karartır.
2. A — Merkez ağırlıklı ölçüm ortaya baktığını açıkça belli eder; sonucu tahmin etmek matrisin karmaşık hesabına göre kolaydır.
3. D — Küçük ölçüm alanı yalnızca gömleği görür; bu açık yüzey güçlü ışık sanılır ve kare kararır.
4. C — Koyu yanak ortalama tondan koyu olduğu için makine kareyi fazla açar; eksi yönde birkaç tık yüzün doğal koyuluğunu geri verir.

Özet kartı

• Matris: bütün kare, bölgelere ayrılmış; iyi bir başlangıç.
• Merkez ağırlıklı: bütün kare, ama orta ağır basar; öngörülebilir.
• Spot ve kısmi: küçük bir alan; zor ışıkta en hassas araç.
• Spot, ölçtüğü noktayı orta griye çeker: noktanın tonunu bil.
• Yüzü spotla ölçtüysen koyu tende biraz eksi, açık tende biraz artı; büyütüp kontrol et.

Sonraki derse köprü

Hangi ölçüm modunu seçersen seç, makinenin önerisini düzeltmenin en hızlı aracı hep aynı küçük düğme oldu: artı ve eksi işaretli olanı. Bu düğmeyi pek çok derste kullandık ama hiç tek başına ele almadık. Sonraki ders o küçük düğmenin neden bu kadar önemli olduğunu ve makinenin kararını tek dokunuşla nasıl düzelttiğini ayrıntılı gösteriyor.