Stop kavramı

Öğrenme hedefi

Stopu, ışığın iki katına çıkması ya da yarıya inmesi olarak tanımlayabileceksin. Diyafram, enstantane ve ISO dizilerindeki her tam adımın bir stop olduğunu ve bu yüzden üç ayarın aynı birimle konuştuğunu gösterecek, üçte bir stopluk ara adımları okuyacak, pozlama telafisindeki EV değerlerini stop olarak yorumlayacak, iki bölge arasındaki parlaklık farkını stop ve oran olarak çevirecek, küçük bir ışık kaynağına yaklaşmanın ya da ondan uzaklaşmanın kaç stop değiştirdiğini ters kare yasasıyla hesaplayacak ve bu hesabı bir yüze düşen ışığı ayarlamak için kullanacaksın.

Merak sorusu

Bir çekimde deneyimli bir fotoğrafçının yardımcısına şöyle dediğini duyabilirsin: «Bir stop aç.» Ya da bir düzenleme dersinde: «Bu fotoğraf iki stop karanlık.» Aynı sözcük bir diyaframı, bir enstantaneyi, bir ISO değerini, bir lambayı, hatta bir fotoğrafın kendisini anlatmak için kullanılıyor. Sanki fotoğrafçıların herkesin anladığı gizli bir para birimi var.

Fotoğrafçıların «1 stop» dediği şey ne? Aslında basit: ışığın iki katına çıkması ya da yarıya inmesi. Önceki derste bu değişime «adım» dedik. Bu derste o adımın adını koyuyor, üç ayarı ve ışığın kendisini aynı birimle nasıl ölçtüğümüzü ve bu birimin çekimde neden bu kadar işe yaradığını konuşacağız.

Bağlam

Diyafram dizisinde f/4'ten f/5.6'ya, enstantane dizisinde 1/125'ten 1/250'ye, ISO dizisinde 400'den 200'e geçtiğinde ne olduğunu biliyorsun: her seferinde sonuç yarı yarıya kararıyor. Ders 8.7'de bu adımları sayarak eşdeğer üçlüler kurdun. Fotoğrafçılar bu ortak adımın adına stop der. Sözcük, eski objektiflerde diyaframı ayarlamak için kullanılan, farklı büyüklükte delikleri olan metal levhalardan gelir; ışığı «durduran» bu levhalara stop deniyordu.

Stopun en büyük kolaylığı, her şeyi aynı dile çevirmesidir. Diyaframı bir stop kısıp ISO'yu bir stop artırdığında parlaklık değişmez; bunu bilmek için hangi sayının hangisine denk geldiğini ezberlemen gerekmez. Aynı birim ışık kaynaklarını, bir yüzün aydınlık ve gölge tarafı arasındaki farkı ve pozlama telafisini de ölçer. Stopla düşünmeye başladığında ışık, sayılarla değil adımlarla konuşulan bir şeye dönüşür.

Basit açıklama

Bir stop neden iki kat demektir?

Bir stop, ışığın iki katına çıkması ya da yarıya inmesidir. İki stop dört kat, üç stop sekiz kat, dört stop on altı kat demektir. Yani stoplar toplanır, ışık ise çarpılır: iki stop artı bir stop, üç stop eder ve ışık iki çarpı iki çarpı iki, yani sekiz katına çıkar. Bu yüzden «sekiz kat daha karanlık» demek yerine «üç stop daha karanlık» demek hem daha kısa hem daha kolaydır.

Stopun ikiye katlamaya dayanmasının bir nedeni de gözümüzün ışığı algılama biçimidir. Göz ışıktaki farkları kabaca oranlarla algılar: karanlık bir odada bir mumun yanına ikinci bir mum koyduğunda fark belirgindir, ama aydınlık bir salonda aynı mum neredeyse hiçbir şey değiştirmez. Işığı ikiye katlamak, hangi düzeyde olursa olsun kabaca benzer bir basamak gibi hissedilir. Stop, ışığı gözün ona baktığı biçimde, eşit görünen basamaklarla sayar.

Üç ayar ve ara adımlar nasıl okunur?

Üç ayarın tam stop dizilerini yan yana koyabilirsin. Diyaframda f/2, f/2.8, f/4, f/5.6, f/8; enstantanede 1/1000, 1/500, 1/250, 1/125, 1/60; ISO'da 100, 200, 400, 800, 1600. Her dizide bir basamak, bir stoptur. Diyaframda bir stop açmak, enstantanede bir stop uzatmak ve ISO'da bir stop artırmak sonucu aynı miktarda aydınlatır. Hangi ayara dokunacağın, Ders 8.7'deki gibi hangi bedeli ödemek istediğine bağlıdır.

Çoğu makine bu tam stopların arasına iki ara değer daha koyar ve her tekerlek tıkı üçte bir stop olur. Diyaframda f/4 ile f/5.6 arasında f/4.5 ve f/5; enstantanede 1/125 ile 1/250 arasında 1/160 ve 1/200; ISO'da 100 ile 200 arasında 125 ve 160. Üç tık bir stop eder. Bu ince adımlar, ışığı tam istediğin noktaya getirmeni sağlar. Bazı makinelerde tık yarım stop olacak biçimde de ayarlanabilir; makinenin menüsü bunu gösterir.

EV ve pozlama telafisi stopla nasıl ilişkilidir?

Makinelerde ve telefonlarda pozlama telafisi genellikle EV birimiyle gösterilir: +1 EV, −2/3 EV gibi. Pozlama değeri anlamına gelen EV'deki bir birim, bir stoptur. Pozlama telafisinde +1 EV, makinenin önerdiğinden bir stop daha parlak, −1 EV bir stop daha karanlık bir fotoğraf demektir. Ekrandaki ölçeğin çizgileri çoğu zaman üçte bir stopluk aralıklarla dizilir.

Bu, telafiyi sayılarla düşünmeni sağlar. Karda çektiğin fotoğraf gri çıkıyorsa, bir ya da bir buçuk stop artı telafi çoğu zaman karı beyaza getirir. Parlak bir pencerenin önündeki bir yüz karanlık kalıyorsa, üçte iki ya da bir stop artı telafi yüzü açar. Koyu bir fonun önündeki bir yüz fazla parlıyorsa, eksi yönde birkaç tık yeter. Stopla konuştuğunda «biraz daha aç» yerine «üçte bir stop daha aç» diyebilir ve aynı düzeltmeyi bir sonraki çekimde tekrar edebilirsin.

Işık kaynakları ve kontrast stopla nasıl ölçülür?

Stop yalnızca makinenin ayarları için değil, ışığın kendisi için de kullanılır. Bir yüzün aydınlık tarafı gölge tarafının iki katı ışık alıyorsa aralarında bir stop fark vardır; dört katıysa iki stop, sekiz katıysa üç stop. Bu orana kontrast oranı denir ve bire iki, bire dört, bire sekiz diye yazılır. Aynı yüz üzerindeki bu farkı stopla düşünmek, bir ışığın yüzü ne kadar sert ya da yumuşak modellediğini anlatmanın ölçülebilir bir yoludur.

Küçük bir ışık kaynağının, örneğin çıplak bir ampulün ya da bir flaşın aydınlattığı bir yüzde mesafe de stopla hesaplanır. Ters kare yasasına göre mesafe iki katına çıkınca yüze düşen ışık dörtte bire iner, yani iki stop azalır; mesafe yarıya inince iki stop artar. Mesafeyi yaklaşık 1,4'e bölmek, örneğin lambayı 1,4 metreden 1 metreye getirmek, bir stop kazandırır. Bu hesap küçük kaynaklar için geçerlidir: büyük bir pencerenin ya da geniş bir softbox'ın hemen yanında ışık bu kadar hızlı azalmaz, çünkü o mesafede kaynak artık tek bir nokta gibi davranmaz. Ten tonu burada ölçülebilir bir ayara dönüşür: karanlıkta kalan koyu bir yüzü açmak için lambayı biraz yaklaştırmak, makinede hiçbir ayara dokunmadan o yüze stoplarca ışık kazandırır; açık bir yüzün parlak bölgeleri taşıyorsa lambayı biraz uzaklaştırmak onları geri getirir.

Görsel kanıt

Karanlık bir odada, masada oturan arkadaşını tek bir çıplak ampulle aydınlattığını düşün. Ampul yüzünden iki metre uzakta, yan tarafta. Makinede ayarlar sabit. Fotoğrafta arkadaşının koyu teni karanlığa gömülmüş; yanağının kenarı ve burnunun ucu zar zor seçiliyor, gölge tarafı tamamen siyah.

Ampulü bir metreye yaklaştırıyorsun; mesafe yarıya indi, yani yüze düşen ışık dört katına çıktı, iki stop kazandın. Aynı ayarlarla çekilen fotoğrafta yüz artık aydınlık; teninin sıcak kahverengisi, elmacık kemiğindeki hafif parıltı ve kaşlarının çizgisi seçiliyor. Işık alan taraf ile gölge tarafı arasında hâlâ belirgin bir fark var; gölge tarafı aydınlık taraftan yaklaşık iki stop karanlık, bire dört gibi. Masadaki beyaz bir kâğıdı gölge tarafına tuttuğunda o yarı aydınlanıyor ve fark bir stopa iniyor. Aynı ampul, aynı ayarlar; ışığı stopla okuduğun her adım yüzü bir basamak daha açtı.

Sık yapılan hata

Özet

Bir stop, ışığın iki katına çıkması ya da yarıya inmesidir; stoplar toplanırken ışık çarpılır ve bu ölçek gözün ışığı algılama biçimine uyar. Diyafram, enstantane ve ISO dizilerinde her tam adım bir stoptur, tekerleğin her tıkı çoğu zaman üçte bir stoptur ve pozlama telafisindeki her EV birimi de bir stoptur. Aynı birim bir yüzün aydınlık ve gölge tarafı arasındaki kontrastı ve küçük bir kaynağa yaklaşmanın kazandırdığı ışığı da ölçer; mesafe yarıya inince iki stop kazanılır ve bu, her tondaki bir yüzü makineye dokunmadan açmanın ya da kısmanın ölçülebilir yoludur.

Mini ödev

Bu ödevde ışığı stopla ölçüp değiştireceksin.

1. Makinende tekerleği bir tık çevirip diyafram, enstantane ve ISO göstergelerinin nasıl değiştiğini izle ve üç tıkın bir stop ettiğini doğrula.
2. Karanlık bir odada bir arkadaşını tek bir küçük lambayla, lamba iki metre uzaktayken sabit ayarlarla çek.
3. Lambayı bir metreye yaklaştırıp aynı ayarlarla yeniden çek ve parlaklık farkının iki stopa, yani dört kata yakın olup olmadığına bak.
4. Yüzün gölge tarafına beyaz bir kâğıt tutarak aydınlık ve gölge taraf arasındaki farkı küçült ve iki kareyi karşılaştır.

Kendini değerlendir

• «Üç stop» dendiğinde ışığın kaç katı olduğunu hiç duraksamadan söyleyebiliyor musun?
• Lambayı yaklaştırdığında yüzdeki parlaklık artışı beklediğin kadar oldu mu?
• Arkadaşının teni lamba yaklaşınca kendi rengi ve dokusuyla mı açıldı, yoksa parlak bölgeler taştı mı?

Sözlük

Mini test

1. Üç stop daha fazla ışık kaç katı eder?

• A) Üç katı
• B) Altı katı
• C) Sekiz katı
• D) Dokuz katı

2. Pozlama telafisinde +1 EV ne anlama gelir?

• A) Makinenin önerdiğinden bir stop daha parlak
• B) Makinenin önerdiğinden bir stop daha karanlık
• C) ISO'nun bir artması
• D) Diyaframın bir milimetre açılması

3. Küçük bir lambayı bir yüzden iki metreden bir metreye yaklaştırmak yüze düşen ışığı nasıl değiştirir?

• A) İki katına çıkarır
• B) Değiştirmez
• C) Yarıya indirir
• D) Dört katına, yani iki stop artırır

4. Bir yüzün aydınlık tarafı gölge tarafının dört katı ışık alıyorsa aralarında kaç stop fark vardır?

• A) Dört stop
• B) İki stop
• C) Bir stop
• D) Üç stop

Cevaplar

1. C — Her stop ışığı ikiye katlar; üç stop iki çarpı iki çarpı iki, yani sekiz kat eder.
2. A — EV'deki her birim bir stoptur; artı yön makinenin önerdiği pozlamayı bir stop aydınlatır.
3. D — Ters kare yasasına göre mesafe yarıya inince ışık dört katına çıkar; bu da iki stoptur.
4. B — Bire iki bir stop, bire dört iki stop farktır; dört kat ışık, iki kez ikiye katlamaktır.

Özet kartı

• Bir stop = ışığın iki katı ya da yarısı.
• Stoplar toplanır, ışık çarpılır: üç stop sekiz kat.
• Diyafram, enstantane ve ISO'da her tam adım bir stop; her tık çoğu zaman üçte bir.
• +1 EV telafi = bir stop daha parlak.
• Küçük kaynakta mesafe yarıya inince iki stop kazanılır; yüzü lambayla stop stop aç.

Sonraki derse köprü

Artık ışığı stopla sayabiliyor ve üç ayarı aynı dilde düşünebiliyorsun. Peki bu hesabın hepsini her çekimde elle mi yapacaksın? Hayır. Makinenin bir modunda sen yalnızca diyaframı seçersin, makine enstantaneyi senin yerine hesaplar. Sonraki ders, profesyonellerin bu modu neden bu kadar sık kullandığını anlatıyor.