Üçü bir arada

Öğrenme hedefi

Diyafram, enstantane ve ISO'yu tek bir karar olarak birlikte kullanabileceksin. Aynı parlaklığa farklı üçlülerle ulaşılabileceğini adım sayarak gösterecek, bir ayarı değiştirdiğinde parlaklığı korumak için hangi ayarı ne kadar değiştirmen gerektiğini hesaplayacak, her ayarın ışık dışındaki bedelini, yani netliği, hareketi ve kumlanmayı tartacak, bir sahnede önce neyi korumak istediğine karar verip ayarları bu önceliğe göre kuracak ve farklı ten tonlarından insanların yer aldığı loş sahnelerde hangi bedeli ödeyeceğini bilinçli seçeceksin.

Merak sorusu

İki fotoğrafçının aynı parkta, aynı ağacın altında, aynı dakikada bir aileyi çektiğini düşün. İkisinin fotoğrafı da tam aynı parlaklıkta. Ama birinde yalnızca annenin yüzü keskin, arkadaki çocuklar yumuşak bir renk lekesi; öbüründe bütün aile net, ama havaya atılan top bulanık bir çizgi. Aynı ışık, aynı parlaklık, iki farklı fotoğraf.

Üç ayar birbirini nasıl etkiler? Bir kovayı musluğu daha çok açarak ya da daha uzun süre bekleyerek aynı seviyeye doldurabilirsin; ölçüm ibresini yükseltmek de sonucu aynı parlaklığa getirebilir. Aynı sonuca çıkan pek çok yol vardır ve her yol fotoğrafa başka bir iz bırakır. Bu derste bu yolları okumayı ve aralarından seçim yapmayı öğreneceksin.

Bağlam

Önceki üç derste pozlama üçgeninin köşelerini tek tek tanıdın. Diyafram ışığın yanında netlik dilimini, enstantane ışığın yanında hareketi, ISO ise sinyalin yanında kumlanmayı belirliyordu. Her birinin dizisinde bir adımın parlaklığı iki katına çıkardığını ya da yarıya indirdiğini gördün. Bu ders üç diziyi yan yana koyuyor ve aralarında nasıl takas yapıldığını gösteriyor.

Fotoğrafçılar bu takası bir bütçeye benzetir. Sahnenin sana sunduğu ışık bir bütçedir; bu bütçeyi diyafram, enstantane ve ISO arasında paylaştırırsın. Birine fazladan ışık verdiğinde öbüründen almak zorundasın. Bu adımların fotoğrafçılar arasındaki ortak adı olan «stop»u bir sonraki derste ayrıntılı göreceğiz; şimdilik her ayarın dizisinde bir basamak ilerlemeyi ya da gerilemeyi «bir adım» diye sayacağız.

Basit açıklama

Aynı parlaklığa nasıl farklı yollardan ulaşılır?

Bir sahnede makinenin önerdiği ayarın f/5.6, 1/125 ve ISO 200 olduğunu düşün. Diyaframı bir adım açıp f/4'e getirirsen iki kat ışık alırsın; parlaklığı korumak için enstantaneyi bir adım kısaltıp 1/250'ye indirmen gerekir. Bir adım daha: f/2.8 ve 1/500. Tersine, diyaframı f/8'e kısarsan ışık yarıya iner; enstantaneyi 1/60'a uzatarak dengeyi kurarsın. Dört üçlünün de parlaklığı aynıdır.

ISO da bu takasa katılır. f/8'e kısıp enstantaneyi 1/125'te tutmak istiyorsan, eksilen bir adımı ISO'yu 200'den 400'e çıkararak geri kazanırsın. f/11'e kısarsan iki adım eksilir; ISO 800 bu iki adımı karşılar. Hesap tek cümleye sığar: bir ayarda kaç adım ışık kaybediyorsan, öbür ayarlarda o kadar adım kazanmalısın. Bu dengeye eşdeğer pozlama denir. Makinenin ışık ölçeri sana tek bir çözüm önerir; ama o çözümün eşdeğerleri de aynı parlaklığı verir ve seçim senin elindedir.

Her yolun bedeli nedir?

Eşdeğer üçlüler aynı parlaklığı verir ama aynı fotoğrafı vermez. Diyaframı açmak ışık kazandırır ama netlik dilimini daraltır; bir gruptaki arka sıra bulanıklaşabilir. Diyaframı kısmak netliği genişletir ama ışık kaybettirir ve çok darda kırınımla keskinliği yumuşatır. Enstantaneyi uzatmak ışık kazandırır ama hareketi ve el titremesini kaydeder. Enstantaneyi kısaltmak hareketi dondurur ama ışık kaybettirir. ISO'yu yükseltmek sonucu aydınlatır ama kumlanmayı görünür kılar.

Yani her adımın bir bedeli vardır ve üç ayarın bedelleri farklı para birimleriyle ödenir: netlik, hareket ve temizlik. Parlak bir günde bütçe boldur; üç ayarın hepsini rahatça istediğin gibi kullanabilirsin. Loş bir akşam ise bütçe dardır; bir yerden mutlaka ödeme yapman gerekir. Asıl soru hangi bedeli ödemek istediğindir. Bu soruya cevap vermeden kurulan ayarlar, makinenin rastgele bir yerden ödeme yapmasına benzer: bazen tam istediğin fotoğraf çıkar, bazen de hiç istemediğin bir bedel ödenmiş olur.

Önce neyi korumalısın?

Karar vermenin en kolay yolu, sahnede önce neyi korumak istediğini sormaktır. Bir portrede önemli olan çoğu zaman netlik dilimidir: yüzü keskin, arka planı yumuşak istiyorsan önce diyaframı seçersin, sonra enstantaneyi hareketi dondurabilecek kadar kısa tutar, kalan açığı ISO ile kapatırsın. Koşan bir çocukta ya da bir maçta önemli olan harekettir: önce enstantaneyi seçer, sonra diyaframı ve ISO'yu ona göre ayarlarsın.

Tripod üstünde bir manzarada ise hareket önemli değildir, ama temizlik ve derin netlik önemlidir: ISO'yu en düşüğe, diyaframı orta-dar bir değere, f/8 dolaylarına alır, enstantaneyi ne kadar uzun gerekiyorsa o kadar uzatırsın. Bu öncelik düşüncesi, bu modülün sonunda göreceğin A ve S modlarının da temelidir: A modunda diyaframı sen seçersin, S modunda enstantaneyi; makine geri kalanı bu önceliğe göre tamamlar. Önceliği bilen fotoğrafçı, makineye neyi bırakacağını da bilir.

Loşta hangi bedel ödenir?

Loş bir ortamda farklı tenlerden insanlar aynı karede olduğunda bütçe hem dardır hem de iki yüzün ihtiyacı farklıdır. Koyu bir yüz, yanındaki açık yüzden daha az ışık geri gönderir; ikisinin ayrıntısını birlikte korumak için pozlamanın genellikle koyu yüze göre biraz daha cömert kurulması gerekir. Bu ek ışık bir yerden alınmalıdır. Enstantaneyi uzatmak yüzleri bulanıklaştırabilir; diyaframı çok açmak iki kişiden birini netlik diliminin dışına itebilir.

Böyle bir sahnede çoğu zaman en iyi takas şudur: iki yüzü de netlik diliminin içinde tutacak kadar bir diyafram, yüzleri dondurabilecek kadar kısa bir enstantane ve eksik kalan ışık için daha yüksek bir ISO. Biraz tane, bulanık bir yüzden ya da karanlığa gömülmüş bir tenden daha az kayıptır. Bazen de en iyi çözüm ayarlarda değil ışıktadır: iki kişiyi pencereye doğru biraz çevirmek bütçeyi büyütür ve her ayarda daha az bedel ödersin.

Görsel kanıt

Bir sonbahar öğleden sonrası, parkta büyük bir çınarın altında piknik yapan bir aileyi çekiyorsun. Önde anne, iki adım arkasında top oynayan iki çocuk, onların arkasında baba. Işık ağaçların arasından yumuşak geliyor. Önce f/2, 1/1000 ve ISO 100'de çekiyorsun. Annenin yüzü keskin, açık kahverengi teni ve gülüşünün çizgileri seçiliyor; arkadaki çocuklar ve baba sıcak renk lekelerine dönüşmüş. Havada donmuş top da bir leke; netlik diliminin dışında kalmış.

Sonra diyaframı dört adım kısıp f/8'e getiriyor, parlaklığı korumak için enstantaneyi dört adım uzatıp 1/60 yapıyorsun. Artık bütün aile net: çocukların yüzleri, babanın koyu teni ve sakalı seçiliyor. Ama havadaki top, 1/60'ta bulanık bir çizgi; koşan çocuğun kolları da hafifçe yumuşamış. Son olarak f/8'de kalıp enstantaneyi üç adım kısaltıp 1/500 yapıyor, eksilen üç adımı ISO'yu 800'e çıkararak geri kazanıyorsun. Bütün aile net, top havada donmuş; ama yakından bakınca fotoğrafın üstünde ince bir tane var. Üç kare, aynı parlaklık; her birinde başka bir bedel ödenmiş.

Sık yapılan hata

Özet

Diyafram, enstantane ve ISO aynı ışık bütçesini paylaşır: birinde kaybedilen her adım öbürlerinde aynı sayıda adımla geri kazanılırsa parlaklık değişmez ve bu eşdeğer üçlülerden biri seçilebilir. Ama her üçlünün bedeli farklıdır: diyafram netlikle, enstantane hareketle, ISO kumlanmayla ödenir. Çekmeden önce neyi korumak istediğine karar vermek ayarların sırasını belirler; loşta farklı tenlerden insanlar varsa bedeli üç ayar arasında paylaştırmak ya da ışığı değiştirmek her yüzü keskin ve kendi rengiyle tutar.

Mini ödev

Bu ödevde aynı sahneyi üç eşdeğer üçlüyle çekeceksin; üç ayarı da senin belirlediğin manuel bir çekim gerekiyor.

1. İçinde hem yakında hem uzakta bir şey ve hareket eden bir öğe olan bir sahne kur: önde bir fincan, arkada bir kitaplık ve fincana dökülen su gibi.
2. Makinenin önerdiği ayarı not et, sonra aynı parlaklığı veren üç üçlü hesapla: biri geniş diyaframlı, biri dar diyaframlı ve uzun enstantaneli, biri dar diyaframlı ve yüksek ISO'lu.
3. Üç kareyi çek ve parlaklığın aynı kalıp kalmadığını kontrol et.
4. Her karenin altına hangi bedeli ödediğini yaz: netlik mi, hareket mi, temizlik mi.

Kendini değerlendir

• Üç karenin parlaklığı gerçekten aynı mı, yoksa adımları yanlış mı saydın?
• Her karede ödenen bedeli tek sözcükle adlandırabiliyor musun?
• Bir insan çekseydin, yüzü keskin ve kendi renginde tutmak için hangi üçlüyü seçerdin?

Sözlük

Mini test

1. f/5.6, 1/125, ISO 200 ayarıyla aynı parlaklığı veren üçlü hangisidir?

• A) f/4, 1/125, ISO 200
• B) f/4, 1/250, ISO 200
• C) f/8, 1/250, ISO 200
• D) f/5.6, 1/250, ISO 100

2. Diyaframı iki adım kısıp enstantaneyi aynı tutmak istiyorsan ISO'yu nasıl değiştirmelisin?

• A) İki adım artırmalısın
• B) İki adım azaltmalısın
• C) Değiştirmemelisin
• D) Bir adım azaltmalısın

3. Koşan bir çocuğu çekerken önce hangi ayar seçilir?

• A) ISO
• B) Beyaz dengesi
• C) Enstantane
• D) Diyafram

4. Loşta biri koyu biri açık tenli iki kişiyi çekerken hangi takas çoğu zaman en iyi sonucu verir?

• A) Bütün açığı enstantaneyi uzatarak kapatmak
• B) Diyaframı en geniş ayara açıp birini netliğin dışında bırakmak
• C) Koyu tenli kişiyi karanlıkta bırakmak
• D) İki yüzü netlikte tutan bir diyafram, yüzleri donduran bir süre ve eksik ışık için daha yüksek ISO

Cevaplar

1. B — Diyafram bir adım açılınca iki kat ışık gelir; enstantaneyi bir adım kısaltmak bu fazlalığı geri alır ve parlaklık aynı kalır.
2. A — Diyafram iki adım ışık kaybettirir; aynı parlaklık için bu iki adımı ISO'yu iki adım yükselterek geri kazanırsın.
3. C — Koşan çocukta korunması gereken harekettir; önce onu donduracak süre seçilir, diğer ayarlar buna göre kurulur.
4. D — Bedeli üç ayar arasında paylaştırmak iki yüzü de keskin ve görünür tutar; biraz tane, kaybolan bir yüzden daha az kayıptır.

Özet kartı

• Aynı parlaklığa pek çok üçlüyle ulaşılır: eşdeğer pozlama.
• Birinde kaybettiğin adımı öbürlerinde aynı sayıda kazan.
• Bedeller farklı: diyafram netlikle, enstantane hareketle, ISO kumlanmayla ödenir.
• Önce neyi koruyacağına karar ver; o ayarı ilk seç.
• Loşta bedeli paylaştır ya da ışığı değiştir; her yüz keskin ve kendi renginde kalsın.

Sonraki derse köprü

Bu derste ışığı «adım» diye saydık: bir adım iki kat, bir adım yarı. Fotoğrafçılar bu adımlara ortak bir ad verir ve bir fotoğrafçı öbürüne «bir stop aç» dediğinde hangi ayara dokunursa dokunsun aynı miktarda ışık kastedilir. Sonraki ders bu ortak birimi, stopu, ve onun ışığı ölçmeyi nasıl kolaylaştırdığını anlatıyor.