ISO

Öğrenme hedefi

ISO'nun sensöre daha çok ışık getirmediğini, toplanan ışığın sinyalini güçlendirdiğini açıklayabileceksin. Kumlanmanın asıl kaynağının az ışık olduğunu ve yüksek ISO'nun onu nasıl görünür kıldığını ayırt edecek, ISO dizisinde her adımın sonucu iki kat daha parlak gösterdiğini hesaplayacak, makinenin taban ISO'sunu ve kendi makinende kabul edebileceğin en yüksek ISO'yu bulacak, karanlık bir fotoğrafı sonradan açmak ile doğru ISO'da çekmek arasındaki farkı bilecek ve loş ışıkta yüzleri, özellikle koyu tenleri, lekeli bir kumlanmaya bırakmadan kaydedeceksin.

Merak sorusu

Gece bir düğün salonunda, loş ışıkta çektiğin fotoğraflara ertesi gün baktığında yüzlerin üstünde ince bir kum tabakası varmış gibi görünüyor. Koyu duvarlarda kırmızı ve yeşil küçük noktalar kaynaşıyor, gölgelerdeki yüzler sanki bir televizyon karıncalanmasının arkasında kalmış. Aynı telefonla gün ışığında çektiğin fotoğraflar ise pürüzsüz ve temiz.

Karanlıkta fotoğraf neden kumlu çıkar? Çünkü karanlıkta sensöre az ışık ulaşır ve makine bu az ışığı yeterince parlak bir fotoğrafa çevirmek için sinyali güçlendirmek zorunda kalır. Bu güçlendirmenin ayarı ISO'dur. Bu derste ISO'nun gerçekte ne yaptığını, kumlanmanın nereden geldiğini ve ISO'yu yükseltmekten ne zaman korkmaman gerektiğini konuşacağız.

Bağlam

Kova benzetmesinde ISO'yu musluğa değil, kovanın yanındaki ölçüm ibresine yerleştirmiştik: su aynı kalır, yalnızca okunan değer büyütülür. Diyafram ve enstantane ışığı toplar; ISO ise toplanan ışığı fotoğrafta ne kadar parlak göstereceğine karar verir. Ders 4.7'de ISO'yu sensörün ışığa ne kadar hassas davrandığı olarak tanıtmıştık. Bu ders o tanımı inceltiyor: sensörün kendisi değişmez, değişen onun verdiği sinyalin ne kadar güçlendirildiğidir.

ISO adı, film çağında filmlerin ışığa duyarlılığını ölçen standarttan gelir; standardı yayımlayan uluslararası kuruluşun kısaltmasıdır. Film çağında ISO 100 bir film ile ISO 400 bir film gerçekten farklı kimyasallar taşırdı ve ikincisi daha taneliydi. Dijital makinede aynı sayılar kullanılmaya devam eder, böylece bir fotoğrafçı ISO 400'de makinenin yaklaşık ISO 400 film gibi davranacağını bilir. Kumlanma sözcüğü de film çağındaki bu tanelerden gelir.

Basit açıklama

ISO ışığı mı artırır, sinyali mi?

ISO ışığı artırmaz. Sensöre ulaşan ışığın miktarını yalnızca diyafram, enstantane ve sahnenin kendi aydınlığı belirler. ISO ise sensörün kaydettiği sinyali güçlendirir. ISO 100'de sinyal az güçlendirilir, ISO 3200'de çok güçlendirilir. Sonuçta ISO 3200'de çekilen fotoğraf, aynı ışıkta ISO 100'de çekilenden çok daha parlak görünür; ama kovalara dolan ışık aynıdır.

ISO de bir dizi olarak ilerler: 100, 200, 400, 800, 1600, 3200, 6400. Bu dizide her adım sonucu iki kat daha parlak gösterir. Bu yüzden ISO, diyafram ve enstantane ile aynı dilde konuşur: ISO'yu bir adım artırdığında enstantaneyi bir adım kısaltarak aynı parlaklığı koruyabilirsin. Her makinenin, en temiz sonucu verdiği bir en düşük ISO değeri vardır; buna taban ISO denir ve çoğu makinede 100 civarındadır. Bazı makineler daha düşük ya da daha yüksek taban değerleriyle gelir; makinenin kılavuzu bunu söyler.

Kumlanma nereden gelir?

Işık, küçük parçacıklar hâlinde gelir ve bu parçacıklar sensöre düzgün bir yağmur gibi değil, düzensiz damlalar gibi düşer. Bol ışıkta bu düzensizlik, toplam miktarın yanında önemsiz kalır. Az ışıkta ise her kovaya düşen damla sayısı az olduğu için komşu kovalar arasındaki farklar belirginleşir; bu farklar fotoğrafta kumlanma olarak görünür. Buna sensörün kendi elektronik gürültüsü de eklenir. Yani kumlanmanın asıl kaynağı az ışıktır.

Yüksek ISO bu durumu değiştirmez; az ışıklı sinyali güçlendirirken içindeki kumlanmayı da görünür kılar. Kumlanmanın görünüşü de tek tip değildir. Parlaklık kumlanması, fotoğrafın üstüne serpilmiş ince bir tane gibidir ve film tanesine benzer; ölçülüyse rahatsız etmeyebilir. Renk kumlanması ise gölgelerde kırmızı, yeşil ve mor lekeler olarak belirir ve daha rahatsız edicidir. Kumlanma en çok gölgelerde ve düz renkli yüzeylerde, örneğin bir duvarda ya da bir gökyüzünde fark edilir.

Karanlık çekip sonra açmak mı, ISO'yu yükseltmek mi?

ISO'dan korkan birçok fotoğrafçı loşta ISO'yu düşük tutar, karanlık bir fotoğraf çeker ve onu düzenlemede açar. Bu çoğu zaman iyi bir fikir değildir. Birçok makinede sinyali çekim anında güçlendirmek, yani doğru ISO'yu seçmek, karanlık bir kareyi sonradan aynı miktarda açmaktan daha az kumlu sonuç verir. Karanlık kareyi açtığında sensörün elektronik gürültüsü de sinyalle birlikte büyür; ayrıca Ders 7.3 gölgeleri açmanın kendi sınırları olduğunu göstermişti.

Bu yüzden loşta önce diyaframı açar, sonra enstantaneyi hareketi dondurabilecek en uzun süreye getirirsin; ışık hâlâ yetmiyorsa ISO'yu yükseltirsin. Keskin ama biraz kumlu bir fotoğraf, temiz ama bulanık ya da simsiyah bir fotoğraftan neredeyse her zaman daha değerlidir. Kendi makinende kabul edebileceğin en yüksek ISO'yu bulmak için aynı sahneyi farklı ISO'larda çekip ekranda büyüterek karşılaştırmak en iyi yoldur. Bu sınır makineden makineye büyük farklar gösterir; büyük sensörlü makineler aynı ISO'da genellikle daha temiz sonuç verir.

Kumlanma teni nasıl etkiler?

Kumlanma en çok gölgelerde görünür ve koyu tenli yüzler, özellikle loş ışıkta, fotoğrafın karanlık bölgelerine düşebilir. Bu yüzden düşük ISO'da çekilip sonradan açılan koyu bir yüz, renk kumlanmasının kırmızı ve yeşil lekeleriyle kaplanabilir; ten lekeli ve bozuk görünür. Doğru ISO'da çekmek, yüzün kovalarını çekim anında yeterli sinyalle doldurur ve tenin rengini daha temiz kaydeder. Pozlamayı yüze göre kurmak burada da en güvenilir yol göstericidir.

Telefonlar ve birçok makine kumlanmayı kendiliğinden azaltır. Bu işlem kumlanmayı yumuşatırken ince dokuyu da siler; yüksek ISO'da çekilen yüzler bu yüzden mumsu ve plastik görünebilir. Açık bir tende bu düzleşme cildi bir porselen gibi, koyu bir tende ise lekeli ve bulanık bir yüzey gibi gösterebilir. Düzenlemede kumlanma azaltma kaydırıcısını kullanırken yüzü büyütüp bak: biraz tane bırakmak, dokusu silinmiş bir yüzden çoğu zaman daha doğal görünür.

Görsel kanıt

Bir akşam, loş bir türkü evinde bağlama çalan bir adamı makineyle çekiyorsun. Işık yalnızca tavandaki birkaç sarı ampulden geliyor. Diyafram f/2.8'de, enstantane 1/60'ta; elini ve tellere dokunan parmaklarını dondurmak için daha uzun bir süre kullanamazsın. Önce ISO'yu 100'de bırakıyorsun. Fotoğraf neredeyse simsiyah. Düzenlemede açtığında adamın yüzü görünüyor, ama koyu buğday teni kırmızı ve yeşil noktalarla kaplanmış, arkadaki koyu duvar kaynayan bir karıncalanmaya dönmüş.

Sonra ISO'yu 3200'e çıkarıp yeniden çekiyorsun; bu, beş adım, yani otuz iki kat daha güçlü bir sinyal. Fotoğraf çekim anında doğru parlaklıkta. Yüzün üstünde ince, film tanesine benzer bir kumlanma var, ama renk lekeleri yok. Bıyığı, gözlerinin çevresindeki çizgiler ve bağlamanın tellerine basan parmakları seçiliyor; teni kendi sıcak rengiyle duruyor. Aynı ışık, aynı diyafram, aynı süre; fark, sinyalin çekim anında mı yoksa sonradan mı güçlendirildiği.

Sık yapılan hata

Özet

ISO sensöre daha çok ışık getirmez; toplanan ışığın sinyalini güçlendirir ve dizideki her adım sonucu iki kat daha parlak gösterir. Kumlanmanın asıl kaynağı az ışıktır, yüksek ISO ise onu görünür kılar; kumlanma parlaklık ve renk kumlanması olarak en çok gölgelerde belirir. Loşta önce diyafram ve enstantaneden ışık alıp gerekirse ISO'yu yükseltmek, karanlık bir kareyi sonradan açmaktan çoğu zaman daha temiz sonuç verir; yüzleri doğru ISO'da, pozlamayı yüze göre kurarak çekmek ve kumlanma azaltmayı ölçülü kullanmak her tondaki teni daha temiz ve doğal tutar.

Mini ödev

Bu ödevde kendi makinenin kumlanma sınırını bulacaksın; ISO'yu elle seçebildiğin bir mod yeterli.

1. Loş bir odada, üstünde koyu ve açık bölgeler olan bir sahneyi aynı diyafram ve enstantaneyle ISO 100, 400, 1600 ve 6400'de çek; enstantaneyi her adımda buna göre kısaltarak parlaklığı sabit tut.
2. Dört kareyi ekranda büyüt ve kumlanmanın hangi ISO'da rahatsız edici olmaya başladığını not et.
3. Aynı sahneyi ISO 100'de karanlık çekip düzenlemede açarak ISO 1600 karesiyle karşılaştır.
4. Loş ışıkta bir arkadaşının yüzünü uygun ISO'da çek ve kumlanma azaltmayı az ve çok açarak tenin dokusunu karşılaştır.

Kendini değerlendir

• Kendi makinende kabul edebileceğin en yüksek ISO'yu bir sayıyla söyleyebiliyor musun?
• Karanlık çekip açılan kare ile doğru ISO'da çekilen kare arasında hangisi daha temiz?
• Arkadaşının yüzünde renk lekeleri ya da mumsu bir düzlük kaldı mı?

Sözlük

Mini test

1. ISO'yu yükseltmek neyi değiştirir?

• A) Sensöre ulaşan ışığın miktarını
• B) Diyaframın büyüklüğünü
• C) Toplanan ışığın sinyalinin ne kadar güçlendirileceğini
• D) Enstantanenin süresini

2. Kumlanmanın asıl kaynağı nedir?

• A) Az ışık ve sensörün kendi elektronik gürültüsü
• B) Fazla ışık
• C) Geniş diyafram
• D) Uzun odak uzaklığı

3. ISO 400'den ISO 800'e geçmek sonucu nasıl etkiler?

• A) Değiştirmez
• B) Yarı yarıya karartır
• C) Sensöre iki kat ışık getirir
• D) Sonucu iki kat daha parlak gösterir

4. Loşta çekilen koyu tenli bir yüzde renk lekelerini azaltmak için hangisi daha iyi sonuç verir?

• A) ISO 100'de karanlık çekip düzenlemede sonuna kadar açmak
• B) Doğru ISO'yu seçip pozlamayı çekim anında yüze göre kurmak
• C) Kumlanma azaltmayı en yükseğe çıkarmak
• D) Fotoğrafı siyah beyaza çevirmek

Cevaplar

1. C — ISO sensörün topladığı ışığı değiştirmez; yalnızca o ışığın sinyalini ne kadar güçlendireceğini belirler.
2. A — Az ışıkta kovalara düşen damlalar düzensizleşir ve sensörün gürültüsü eklenir; yüksek ISO bu kumlanmayı görünür kılar.
3. D — ISO dizisinde her adım sinyali iki kat güçlendirir; sensöre ulaşan ışık aynı kalır ama sonuç iki kat parlak görünür.
4. B — Sinyali çekim anında güçlendirmek, karanlık kareyi sonradan açmaktan çoğu zaman daha temizdir; yüzün tonu lekesiz kaydedilir.

Özet kartı

• ISO ışık getirmez; toplanan ışığın sinyalini güçlendirir.
• Dizi 100, 200, 400, 800: her adım iki kat daha parlak.
• Kumlanmanın kaynağı az ışık; yüksek ISO onu görünür kılar.
• Loşta sıra: diyaframı aç, süreyi dondurabilecek kadar uzat, gerekirse ISO'yu yükselt.
• Karanlık çekip açma; yüzü doğru ISO'da kaydet, kumlanma azaltmayı ölçülü kullan.

Sonraki derse köprü

Artık pozlama üçgeninin üç köşesini de tek tek tanıyorsun: diyafram ışığı ve netliği, enstantane ışığı ve hareketi, ISO ise sinyali ve kumlanmayı belirliyor. Peki üçü birlikte nasıl çalışıyor? Aynı parlaklığa pek çok farklı yoldan ulaşılabilir. Sonraki ders bu üç ayarın birbirini nasıl dengelediğini ve aralarından seçim yapmanın neden yaratıcı bir karar olduğunu gösteriyor.