Alan derinliği

Öğrenme hedefi

Bir fotoğrafta önden arkaya ne kadar alanın keskin görüneceğini dört etkene bakarak öngörebileceksin: diyafram, konuya olan mesafe, odak uzaklığı ve konu ile arka plan arasındaki mesafe. Sığ ve derin alan derinliğini ne zaman seçeceğine fotoğrafın anlattığına göre karar verecek, netlik alanının odak düzleminin önüne ve arkasına nasıl yayıldığını açıklayacak, grup fotoğraflarında herkesi netlik alanının içine alacak ve sığ netlikte gözleri, özellikle ışığın az olduğu yüzlerde, keskin tutmayı öncelik yapacaksın.

Merak sorusu

Bir düğün albümünü karıştırırken bir fotoğrafta duruyorsun. Gelinin kınalı elleri keskin; tırnaklarındaki kına izi, parmaklarındaki yüzüğün çizikleri bile seçiliyor. Arkasında ise masalar, konuklar ve mumlar yumuşak renk lekelerine dönüşmüş; yalnızca birkaç yuvarlak ışık topu parlıyor. Aynı gece telefonla çektiğin fotoğrafta ise her şey net: eller de, masalar da, arkadaki çıkış tabelası da.

Profesyonellerin fotoğraflarında arka plan neden eriyor? Bunun bir sihri yok; birkaç etkenin birlikte kurduğu bir sonuç var. Bu derste netliğin fotoğrafta nasıl bir dilim oluşturduğunu, bu dilimi neyin daraltıp genişlettiğini ve dilimi fotoğrafın anlattığına göre nasıl ayarlayacağını konuşacağız.

Bağlam

Ders 3.3'te alan derinliğini, fotoğrafta keskin görünen bölgenin önden arkaya uzanan derinliği olarak tanımlamış ve büyük sensörün arka planı eritmeyi neden kolaylaştırdığını görmüştün. Ders 8.2'de ise diyaframın ışığın yanında netlik alanını da değiştirdiğini söylemiştik. Bu ders o iki ipucunu birleştiriyor ve alan derinliğini kontrol edilebilir bir araca dönüştürüyor.

Sadelik ve arka plan üzerine konuşurken, konuyu duvarın dibinden birkaç adım öne çağırdığında duvarın yumuşadığını söylemiş ve bu yumuşamanın fiziğine sonra döneceğimizi belirtmiştik. O sözün karşılığı bu derste. Alan derinliği yalnızca estetik bir süs değildir; izleyicinin gözünü nereye göndereceğini belirleyen güçlü bir araçtır. Keskin olan öne çıkar, yumuşayan geri çekilir. Bu yüzden netliği nereye koyduğun ve ne kadar geniş tuttuğun, fotoğrafın kahramanının kim olduğu sorusuna verilmiş bir cevaptır.

Basit açıklama

Netlik fotoğrafta nasıl bir dilim oluşturur?

Makine bir noktaya odaklandığında aslında bir düzleme odaklanır: objektiften aynı uzaklıkta duran her şeyi içeren görünmez bir cam levha gibi. Buna odak düzlemi denir. Bu düzlemdeki her şey tam keskindir. Düzlemden öne ya da arkaya uzaklaştıkça keskinlik yavaş yavaş azalır; ama belli bir mesafeye kadar göz bu azalmayı fark etmez. Gözün hâlâ keskin kabul ettiği bu önlü arkalı bölgenin tamamı alan derinliğidir.

Bu dilim çoğu zaman odak düzleminin önüne ve arkasına eşit yayılmaz. Orta mesafelerde, örneğin birkaç metre uzaktaki bir insana odaklandığında, netlik alanı arkaya doğru öne göre daha çok uzanır. Konuya çok yaklaştığında ise dilim incelir ve iki yana daha dengeli dağılır; bir çiçeğin yaprağına birkaç santimetreden odaklandığında, yaprağın ucu net, sapı bulanık olabilir. Dilimin ne kadar ince olacağını dört etken belirler ve fotoğrafçı bunların her birini değiştirebilir.

Dilimi daraltan ve genişleten nedir?

Diyafram bu dilimin en bilinen ayarıdır. Geniş bir açıklık, örneğin f/1.8 ya da f/2.8, netlik dilimini daraltır ve arka planı yumuşatır. Dar bir açıklık, örneğin f/8 ya da f/11, dilimi genişletir ve önden arkaya çok daha fazlasını keskin tutar. Konuya olan mesafe de dilimi değiştirir. Konuya ne kadar yaklaşırsan dilim o kadar incelir; bu yüzden aynı diyaframda yakın çekilen bir çiçek bulanık bir arka planla, uzaktan çekilen bir manzara ise baştan sona net görünür.

Odak uzaklığı da işin içindedir. Aynı yerden uzun odaklı bir objektifle çektiğinde dilim daralır. Aynı kadrajı korumak için geri gidersen dilimin derinliği birbirine yaklaşır, ama uzun objektif arka planı daha çok büyüttüğü için arka plan yine daha yumuşak ve daha dolgun görünür. Çoğu zaman gözden kaçan etken ise konu ile arka plan arasındaki mesafedir. Arka plan konudan ne kadar uzaksa o kadar yumuşar. Bir insanı duvarın dibinden birkaç adım öne çağırmak, diyaframa dokunmadan arka planı eritmenin en kolay yoludur. Buna sensör boyutunu da eklersen, küçük sensörlü telefonların arka planı neden zor erittiği anlaşılır.

Sığ mı, derin mi?

Hangisinin «doğru» olduğunu soruya değil, fotoğrafın anlattığına bakarak cevaplarsın. Sığ alan derinliği kahramanı çevresinden ayırır ve gözü tek bir yere toplar. Bir portrede yüz, bir yemek fotoğrafında tabağın ön kenarı, bir ayrıntı karesinde bir elin parmakları keskin kalır; geri kalan her şey bir renk ve ışık yumuşaklığına dönüşür. Arka plandaki parlak noktaların yuvarlak ışık toplarına dönüştüğü bu yumuşaklığın niteliğine fotoğrafçılar bokeh der.

Derin alan derinliği ise ilişkiyi anlatır. Bir manzarada öndeki kaya ile uzaktaki dağın birlikte net olması, bir sokak fotoğrafında insanlar ile çevrelerinin aynı anda okunabilmesi, bir iç mekânda odanın tamamının görünmesi derin netlik ister. Belgesel fotoğrafta bağlamı göstermek için derin netlik çoğu zaman daha dürüst bir seçimdir, çünkü izleyiciye sahnenin tamamını sunar. Sığ netlik ise bağlamı siler; bazen bu tam istediğin şeydir, bazen izleyiciden önemli bir bilgiyi saklar.

İnsanları çekerken netlik nereye konur?

Sığ netlikle bir yüz çekerken dilim o kadar ince olabilir ki burnun ucu net, kulaklar bulanık olur. Bu durumda netliği gözlere koy; izleyici bir portrede önce gözlere bakar ve gözler yumuşaksa fotoğrafın geri kalanı ne kadar iyi olursa olsun kusurlu görünür. Kişi kameraya yan dönükse, kameraya yakın olan göze odaklan. Loş ışıkta koyu tenli bir yüzde göz çevresinin ayrıntısı zaten düşük kontrastlıdır; odak bu bölgeden hafifçe kayarsa ayrıntı hızla kaybolur. Böyle durumlarda netliği ekranda büyütüp kontrol etmek ya da diyaframı bir adım kısmak güvenli bir yoldur.

Grup fotoğraflarında sığ netlik tuzaktır. Birkaç sıra halinde duran bir grubu f/1.8 ile çektiğinde ön sıra keskin, arka sıra bulanık kalır. Diyaframı birkaç adım, örneğin f/5.6'ya ya da daha dara kısmak ve grubu olabildiğince kameraya eşit uzaklıkta dizmek herkesi dilimin içine alır. Kimi arka sıraya koyduğunu da düşün: arka sıra hem daha az ışık alır hem netlik diliminin kenarına düşer; koyu tenli birini hep arkaya yerleştirmek, onun yüzünü iki kez kaybettirir. Telefonun portre modu sığ netliği hesapla taklit eder; neyin önde neyin arkada olduğunu tahmin ederken yanılabilir; özellikle kıvırcık saçın kenarını bulanıklığa katabilir.

Görsel kanıt

Bir kına gecesinde gelinin kınalı ellerine makineyle yaklaşıyorsun. Elleri önündeki masanın kenarında, avuçları yukarı dönük; arkasında, iki üç metre geride, konuklar oturuyor ve masalarda mumlar yanıyor. Önce f/1.8'de, ellere yaklaşarak çekiyorsun. Kınanın koyu turuncu desenleri, avuç çizgileri ve parmaklardaki altın yüzük keskin. Gelinin yüzü bile hafifçe yumuşamış; arkadaki konuklar tanınmaz, renkli lekelere, mumlar ise yuvarlak, sıcak ışık toplarına dönüşmüş. Fotoğraf yalnızca o ellerden söz ediyor.

Sonra diyaframı f/11'e kısıyor, ışığı telafi etmek için enstantaneyi uzatıyorsun ve aynı yerden bir kez daha çekiyorsun. Eller yine keskin, ama artık gelinin yüzü, gülümseyen annesi, masadaki kına tepsisi ve arkadaki konukların yüzleri de seçiliyor. Mumlar küçük, keskin alevler. Fotoğraf artık bir ayrıntıdan değil, bir geceden ve o gecede bir arada olan insanlardan söz ediyor. Aynı an; netlik diliminin genişliği değişti ve hikâye ellerden odaya büyüdü.

Sık yapılan hata

Özet

Netlik fotoğrafta odak düzleminin çevresinde bir dilim oluşturur ve bu dilimin derinliği alan derinliğidir. Geniş diyafram, konuya yakın mesafe, uzun odak uzaklığı ve konudan uzak bir arka plan dilimi daraltıp arka planı eritir; dar diyafram ve uzak mesafe onu genişletir. Sığ netlik kahramanı ayırır, derin netlik ilişkiyi ve bağlamı anlatır; insanları çekerken netliği gözlere koymak, grupta herkesi dilimin içine almak ve kimseyi netliğin ve ışığın kenarına itmemek gerekir.

Mini ödev

Bu ödevde netlik dilimini dört etkenle ayrı ayrı oynatacaksın.

1. Bir nesneyi, örneğin bir fincanı, önünde ve arkasında başka nesneler olacak biçimde bir masaya koy ve aynı yerden önce en geniş, sonra f/8 ve f/16 diyaframda çek.
2. Diyaframı en geniş ayarda sabit tutarak nesneye önce yarım metreden, sonra iki metreden odaklanıp çek.
3. Bir arkadaşını önce bir duvarın dibinde, sonra duvardan birkaç adım uzakta aynı diyaframla çek.
4. Üç ya da dört kişilik bir grubu iki sıra halinde önce en geniş diyaframda, sonra f/8'de çek ve arka sıradaki yüzleri büyütüp karşılaştır.

Kendini değerlendir

• Hangi etkenin netlik dilimini en çok değiştirdiğini kendi karelerinde görebildin mi?
• Portre karelerinde netlik gözlerde mi?
• Grup fotoğrafında arka sıradaki her yüz, ten tonu ne olursa olsun, keskin ve aydınlık mı?

Sözlük

Mini test

1. Hangisi netlik dilimini daraltır?

• A) Diyaframı f/16'ya kısmak
• B) Konuya yaklaşmak
• C) Konudan uzaklaşmak
• D) Arka planı konuya yaklaştırmak

2. Diyaframa dokunmadan arka planı daha çok yumuşatmanın kolay yolu nedir?

• A) Konuyu arka plandan birkaç adım uzaklaştırmak
• B) ISO'yu artırmak
• C) Enstantaneyi kısaltmak
• D) Fotoğrafı dikey çekmek

3. Sığ netlikle çekilen bir portrede netlik nereye konmalıdır?

• A) Burnun ucuna
• B) Kulaklara
• C) Arka plana
• D) Kameraya yakın göze

4. İki sıra halinde duran bir grubu f/1.8 ile çekince arka sıradaki yüzler bulanıksa ne yapılmalıdır?

• A) Diyaframı daha da genişletmek
• B) Diyaframı birkaç adım kısmak ve grubu kameraya eşit uzaklıkta dizmek
• C) Arka sıradakileri daha geriye göndermek
• D) Fotoğrafı sonradan keskinleştirmek

Cevaplar

1. B — Konuya yaklaştıkça netlik dilimi incelir; aynı diyaframda yakın bir çiçek bulanık, uzak bir manzara net bir arka planla görünür.
2. A — Arka plan konudan uzaklaştıkça netlik diliminin dışına daha çok düşer ve diyafram değişmeden yumuşar.
3. D — İzleyici bir portrede önce gözlere bakar; sığ dilimde netliği kameraya yakın göze koymak yüzü canlı tutar.
4. B — Dar diyafram dilimi genişletir, eşit uzaklıktaki dizilim herkesi aynı dilime alır; böylece arka sıradaki hiçbir yüz kaybolmaz.

Özet kartı

• Netlik bir dilimdir; derinliğine alan derinliği denir.
• Dilimi daraltan: geniş diyafram, yakın mesafe, uzun odak, uzak arka plan.
• Sığ netlik kahramanı ayırır, derin netlik ilişkiyi anlatır.
• Portrede netlik gözde; kameraya yakın göze odaklan.
• Grupta dar diyafram ve eşit uzaklık; kimseyi netliğin ve ışığın kenarına itme.

Sonraki derse köprü

Diyafram musluğun açıklığıydı ve netlik dilimini de belirliyordu. Pozlama üçgeninin ikinci köşesi zamandır: enstantane. Bu süre yalnızca ne kadar ışık toplandığını değil, o süre içinde hareket eden her şeyin fotoğrafta nasıl görüneceğini de belirler. Sonraki ders zamanı nasıl dondurduğumuzu soruyor.