Yatay mı, dikey mi?

Öğrenme hedefi

Aynı sahnenin yatay ve dikey dikdörtgende neden başka bir hikâyeye dönüştüğünü açıklayabileceksin. Yatay kadrajın genişlik, yayılma ve yan yana duran ilişkiler; dikey kadrajın yükseklik, tek bir konuya odak ve yukarı doğru uzanan çizgiler anlattığını örneklerle gösterecek, en-boy oranının ve kare kadrajın ne işe yaradığını ayırt edecek, fotoğrafın nerede görüleceğini seçime katacak ve karar veremediğinde iki yönü de çekme alışkanlığı kazanacaksın.

Merak sorusu

Telefonu elimize aldığımızda çoğumuz onu dik tutarız; mesaj yazarken, video izlerken, fotoğraf çekerken. Bu yüzden telefonla çekilen fotoğrafların büyük kısmı kendiliğinden dikey çıkar. Fotoğraf makinesiyle çekenler ise tam tersini yapar: makine yatay tutulmak üzere tasarlandığı için kareleri de çoğunlukla yataydır. İki durumda da seçimi sahne değil, elimizdeki alet yapmış olur.

Telefonu çevirmek hikâyeyi nasıl değiştirir? Aynı dikdörtgen yan yatınca bakışın yolu da değişir: göz soldan sağa gezmek yerine aşağıdan yukarı tırmanır. Bu derste iki yönün neyi anlattığını, en-boy oranlarını ve bu seçimi aletin değil sahnenin nasıl yapması gerektiğini konuşacağız.

Bağlam

Önceki derslerde kadrajı seçtin, kahramanını buldun, onu bir yere yerleştirdin ve arkasını temizledin. Bütün bu kararlar sabit bir dikdörtgenin içinde verildi. Şimdi dikdörtgenin kendisine dönüyoruz: uzun kenarı yatay mı olacak, dikey mi?

Fotoğrafçılıkta yatay kadraja İngilizcede «landscape», dikey kadraja «portrait» denir; yani manzara ve portre. Bu adlar bir eğilimi yansıtır: manzaralar çoğunlukla yan yana yayılır, ayakta duran bir insan ise yukarı doğru uzanır. Ama bu yalnızca bir eğilim. Dikey bir manzara ya da yatay bir portre de çok güçlü olabilir. Önemli olan sahnenin hangi yönde aktığını görmek ve dikdörtgeni o yöne çevirmek.

Basit açıklama

Yatay kadraj ne anlatır?

İki gözümüz yan yanadır ve görme alanımız yukarıdan aşağıya olduğundan çok daha fazla sağdan sola uzanır. Bu yüzden yatay bir kadraj göze tanıdık ve rahat gelir. Bakış soldan sağa ya da sağdan sola kolayca gezer; sahnede yan yana duran şeyler arasında bağ kurar. Bir kıyı şeridi, bir ova, bir sofra etrafında oturan aile, bir sokakta yan yana yürüyen iki arkadaş yatay kadrajda doğal olarak yerini bulur.

Yatay kadraj, bir konuyu çevresiyle birlikte anlatmak istediğinde de işe yarar. Bir insanı geniş bir mekânın içinde, bir tezgâhı pazarın kalabalığı içinde göstermek, genişlik ister. Yatay kadraj ayrıca Ders 6.3'te gördüğün hareket boşluğuna daha çok yer açar: sağa doğru koşan bir çocuğun önünde uzun bir boşluk bırakmak yatay dikdörtgende kolaydır. Yatay kadraj böylece ilişkiyi, yayılmayı ve yatay hareketi anlatır.

Dikey kadraj ne anlatır?

Dikey kadraj yan tarafları keser ve bakışı aşağıdan yukarıya ya da yukarıdan aşağıya yönlendirir. Bir ağaç, bir minare, bir merdiven, ayakta duran bir insan ya da dar bir sokak dikey kadrajda yüksekliğini tam olarak gösterir. Yanları kesmek aynı zamanda sadeleştirmektir: dikey kadraj, yatayda iki yana taşan kalabalığı dışarıda bırakır ve bakışı tek bir konuya toplar. Bu yüzden portrelerde çok kullanılır.

Dikey kadraj yakınlık da taşır. Bir yüz ve omuzlar dikey dikdörtgeni doldurduğunda izleyici kişiyle yüz yüze gelir. Ten tonu burada bir yerleşim kararına dönüşür. Bir pencerenin önünde üç kişiyi dikey kadraja sığdırmak için onları öne ve arkaya dizersen, arkadaki kişi pencereden uzaklaşır ve yüzüne daha az ışık düşer; o kişi koyu tenliyse yüzünün ayrıntısı gölgeye ilk o karışır. Yatay kadrajda üç kişiyi pencereye paralel, yan yana dizmek herkesi ışığa eşit mesafede tutar. Yön seçimi böylece kimin ne kadar ışık aldığını da belirler.

En-boy oranı ve kare kadraj ne işe yarar?

Kadrajın uzun kenarının kısa kenara oranına en-boy oranı denir. Telefonların çoğu varsayılan olarak dörde üç oranında çeker; birçok fotoğraf makinesi üçe iki oranını kullanır; televizyon ve bilgisayar ekranlarında on altıya dokuz yaygındır. Oran ne kadar uzunsa, yatayda yayılma ya da dikeyde yükselme duygusu o kadar güçlenir. Birçok telefonun kamera ayarlarında bu oranı değiştirebilirsin.

Kare kadraj ise bire bir orandır. Karede iki kenar eşit olduğu için bakış bir yöne akmaz, merkeze toplanır. Bu, sakin, dengeli ve biraz durağan bir duygu verir. Simetrik konular, tek bir nesne ya da güçlü bir biçim karede iyi durur. Son olarak fotoğrafın nerede görüleceğini düşün. Telefon ekranında tam ekran izlenecek bir fotoğraf için dikey, bir bilgisayar ekranında ya da duvarda yatay bir çerçevede duracak bir fotoğraf için yatay daha fazla alan kullanır. Karar veremediğinde iki yönü de çek; seçimi sonra yaparsın.

Görsel kanıt

Bir köy meydanında, dev bir çınarın dibindeki taş sekide oturan yaşlı bir adamı iki kez çektiğini düşün. Önce telefonu yatay tutuyorsun. Kadrajda adamın yanı sıra, sağında kahvehanenin önündeki masalar, iki masada tavla oynayan köylüler, solda çeşme ve çeşmeden su dolduran bir kadın var. Çınarın gövdesi kadrajın ortasında yükseliyor ama tepesi kesilmiş; yaprakları görünmüyor. Fotoğraf bir köy meydanının gündelik hayatını, insanların yan yana yaşadığı bir yeri anlatıyor. Yaşlı adam bu hayatın bir parçası.

Sonra telefonu dik çeviriyor ve birkaç adım geri gidiyorsun. Kahvehane ve çeşme kadrajın dışında kaldı. Kadrajın alt kısmında, sekide oturan yaşlı adam, bastonuna yaslanmış. Onun üstünde çınarın kalın, yaşlı gövdesi yükseliyor, dallar kadrajın tepesine doğru açılıyor ve yapraklar gökyüzünü dolduruyor. Göz adamdan başlayıp gövde boyunca yukarı tırmanıyor ve yeniden aşağı iniyor. Fotoğraf artık bir meydanı değil, yüzyıllık bir ağacın altında oturan bir ömrü, zamanın ve yaşın hikâyesini anlatıyor. Aynı adam, aynı ağaç, aynı öğleden sonra; telefonu çevirmek hikâyeyi değiştirdi.

Sık yapılan hata

Özet

Yatay kadraj genişliği, yayılmayı ve yan yana duran ilişkileri anlatır; dikey kadraj yüksekliği, tek bir konuya odağı ve yakınlığı taşır. En-boy oranı bu duyguları güçlendirir, kare kadraj ise bakışı merkeze toplar. Yönü aletin alışkanlığına değil sahnenin aktığı yöne, fotoğrafın görüleceği yere ve insanların ışığa göre nasıl dizileceğine göre seçmek, aynı sahneden başka bir hikâye çıkarır.

Mini ödev

Projenin beşinci karesi yön kararından çıkacak.

1. Hem yana hem yukarı doğru ilgi çeken bir yer bul: bir ağaç ve çevresi, bir bina ve sokağı, bir kapı ve önündeki insanlar.
2. Aynı sahneyi hem yatay hem dikey kadrajla, her birinde başka bir hikâye anlatmaya çalışarak çek.
3. Telefonunun ayarlarında en-boy oranını bire bire çevir ve aynı sahneden bir kare kadraj daha çek.
4. Her karenin altına ne anlattığını ve hangisini nerede göstermeyi seçeceğini yaz.

Kendini değerlendir

• Yatay ve dikey kareler gerçekten farklı hikâyeler anlatıyor mu?
• Dikey karede bakış aşağıdan yukarı tırmanıyor mu?
• Kare kadrajda bakış merkeze toplanıyor mu, yoksa bir yöne akmaya çalışıyor mu?

Sözlük

Mini test

1. Yatay kadraj neden göze tanıdık ve rahat gelir?

• A) Telefonlar yatay tutulmak için tasarlandığı için
• B) İki gözümüz yan yana olduğu ve görme alanımız yanlara daha çok uzandığı için
• C) Yatay fotoğraflarda renkler daha canlı çıktığı için
• D) Yatay kadrajda kumlanma daha az olduğu için

2. Yüzyıllık bir ağacın yüksekliğini anlatmak için hangi kadraj daha uygundur?

• A) Dikey kadraj
• B) Çok uzun yatay kadraj
• C) Yalnızca kare kadraj
• D) Kadrajın önemi yoktur

3. Kare kadraj bakışı nasıl etkiler?

• A) Bakışı soldan sağa akıtır
• B) Bakışı aşağıdan yukarıya tırmandırır
• C) Bakışı kadrajın dışına yönlendirir
• D) Bakışı merkeze toplar ve dengeli bir duygu verir

4. Pencere önünde üç kişi çekerken koyu tenli birinin ışıktan uzak kalmaması için hangi düzen daha uygundur?

• A) Üç kişiyi dikey kadraja öne ve arkaya dizmek
• B) Koyu tenli kişiyi en arkaya koymak
• C) Üç kişiyi yatay kadrajda pencereye paralel, yan yana dizmek
• D) Pencereyi kadrajın dışında bırakmak

Cevaplar

1. B — Görme alanımız yanlara daha çok uzanır; yatay kadraj bu alışkanlığa uyduğu için bakış onda rahatça gezer.
2. A — Dikey kadraj yan tarafları keser ve bakışı gövde boyunca aşağıdan yukarı tırmandırarak yüksekliği tam gösterir.
3. D — Karenin iki kenarı eşit olduğu için bakış bir yöne akmaz, merkeze toplanır ve sakin bir denge oluşur.
4. C — Yan yana dizilen üç kişi pencereye eşit uzaklıkta kalır; öne arkaya dizilince arkadakinin yüzüne daha az ışık düşer.

Özet kartı

• Yatay: genişlik, yayılma, yan yana ilişkiler.
• Dikey: yükseklik, tek konuya odak, yakınlık.
• Kare: bakış merkeze toplanır, denge ve sakinlik.
• Yönü alet değil sahne seçsin; nerede görüleceğini düşün.
• Grupta yön, kimin ne kadar ışık alacağını da belirler.

Sonraki derse köprü

Telefonu yatay ya da dikey çevirdiğinde bir şeye daha dikkat etmen gerekiyor: dikdörtgenin kendisi düz duruyor mu? Hafifçe yan yatmış bir telefon, bir denizi bir yana dökülüyormuş gibi gösterir ve göz bunu hemen fark eder. Sonraki ders eğri bir ufkun gözü neden rahatsız ettiğini ve ızgarayı açıp ufku düz tutmanın bu rahatsızlığı nasıl giderdiğini konuşuyor.