Üçler kuralı

Öğrenme hedefi

Kadrajı enine ve boyuna üçe bölüp dokuz eşit kutu oluşturan üçler kuralını tanımlayabileceksin. Ana konuyu dört kesişim noktasından birine yerleştirdiğinde fotoğrafın neden hareketli ve dengeli göründüğünü açıklayacak, hangi noktayı seçeceğine konunun baktığı ya da ilerlediği yöne göre karar verecek, boş kalan tarafı bir karşı ağırlıkla dengeleyecek ve konuyu tam ortaya koymanın ne zaman daha güçlü bir seçim olduğunu ayırt edeceksin.

Merak sorusu

Bir arkadaşının fotoğrafını çekerken ne yaptığını hatırla. Büyük olasılıkla onu ekranın tam ortasına yerleştirdin. Bu çok doğal bir eğilim: odak işareti çoğu zaman ortadadır, göz ortayı güvenli bulur ve konu ortadayken kaçırılmamış gibi hissederiz. Ama bu fotoğraflara sonradan baktığında birçoğu birbirine benzer, durağan ve biraz kımıltısız görünür.

Konu neden hep ortada olmamalı? Çünkü konuyu merkezden biraz kaydırdığında göz fotoğrafın içinde yol almaya başlar: konudan boş alana, boş alandan yeniden konuya. Bu derste bu kaymayı yönlendiren en yaygın aracı, üçler kuralını, neden işe yaradığını ve ne zaman bir kenara bırakılması gerektiğini konuşacağız.

Bağlam

Bir önceki derste kahramanını seçmeyi öğrendin. Şimdi o kahramanı dikdörtgenin içinde nereye koyacağına karar veriyorsun. Ders 4.4'te telefonunun ızgarasını açmış, dokuz kutuyu ufku düz tutmak ve kenarları kontrol etmek için kullanmıştın. Aynı çizgiler bu derste başka bir işe yarıyor: konunun duracağı yeri seçmeye.

Üçler kuralı fotoğraftan eskidir. Bu adın bilinen en eski kullanımlarından biri 1797'ye, İngiliz gravürcü ve ressam John Thomas Smith'in manzara resmi üzerine yazdığı «Remarks on Rural Scenery» adlı kitabına uzanır. Smith, bir resmi ikiye eşit bölmek yerine yaklaşık üçte bire üçte iki oranında bölmenin daha canlı bir sonuç verdiğini söylüyordu. Fotoğrafçılar bu fikri benimsedi, çünkü hızlı çalışırken akılda tutması kolay bir başlangıç noktası sunuyor. Adında «kural» geçse de o bir yasa değil, bir araçtır.

Basit açıklama

Üçler kuralı nasıl uygulanır?

Kadrajı zihninde ya da ekrandaki ızgarayla enine ve boyuna üçer eşit parçaya böl. Dokuz eşit kutu ve çizgilerin kesiştiği dört nokta oluşur. Üçler kuralı, ana konuyu bu dört kesişim noktasından birine ya da çizgilerden birinin üstüne yerleştirmeyi önerir. Bir portrede bakışın taşıdığı gözler yukarıdaki çizgiye, gövde yan çizgilerden birine oturur. Bir manzarada ufuk ortadan değil, üst ya da alt yatay çizgiden geçer. Bir nesne çekiyorsan, örneğin masadaki bir fincanı, onu kesişim noktalarından birine koyarsın.

Ufku hangi çizgiye koyacağın, fotoğrafın hangi yarısının daha çok şey anlattığına bağlıdır. Gökyüzünde bulutlar ya da bir gün batımının renkleri varsa ufku alt çizgiye indirip göğe üçte iki yer verirsin. Gök bembeyaz ve boşsa, ilginç olan yer ya da denizse, ufku üst çizgiye çıkarıp aşağıya yer açarsın. Karar yine Ders 6.2'deki soruya dayanır: bu fotoğraf neyin hakkında?

Konu kaydırıldığında neden hareket doğar?

Konu tam ortadayken fotoğraf simetrik bir denge kurar: iki yanı eşit, göz merkeze gelir ve orada kalır. Bu sakin, sabit bir duygudur. Konu bir kesişim noktasına kaydığında denge bozulmaz ama değişir; artık iki yan eşit değildir. Bir tarafta konu, öbür tarafta boşluk vardır ve göz bu ikisi arasında gidip gelir. Fotoğrafa hareket duygusunu veren bu gidip gelmedir.

Hangi kesişim noktasını seçeceğini çoğu zaman konunun kendisi söyler. Bir insan bir yöne bakıyorsa ya da bir yöne yürüyorsa, önüne, yani baktığı ya da gittiği yöne boşluk bırakırsın. Buna hareket boşluğu denir. Sağa bakan bir yüzü sol kesişim noktasına koyduğunda bakışı kadrajın içine akar. Aynı yüzü sağ kenara yapıştırdığında bakış kadrajın dışına çarpar ve fotoğraf sıkışmış görünür; bazen bu sıkışmışlık, bir kaçışı ya da bir gerilimi anlatmak için bilerek seçilir.

Boş kalan taraf nasıl dengelenir?

Konu bir yana kaydığında öbür taraf hafif kalabilir. Bunu dengelemenin yolu, karşı köşeye küçük bir karşı ağırlık koymaktır. Sol alt kesişimde duran bir insanı, sağ üst kesişimde uzakta bir ağaç, bir kule ya da parlak bir bulut dengeleyebilir. Ders 2.2'deki görsel ağırlık fikri burada bir terazi gibi çalışır: büyük konu bir kefede, küçük ama belirgin karşı ağırlık öbür kefede.

Boş alanın tonu ten tonuyla da ilişkilidir. Konuyu kenara kaydırdığında kadrajın büyük bir kısmı arka plana kalır. Bu boş alan parlak bir gökyüzü ya da beyaz bir duvarsa, koyu tenli bir yüz kadrajın en hafif öğesi olabilir ve göz parlak boşluğa kaçar. Boş tarafı orta ya da koyu tonlu bir fona çevirmek, örneğin gökyüzü yerine bir ağaç gölgesine, yüzün ağırlığını korur. Açık tenli bir yüz ise beyaz bir duvarın önünde boş alanla birleşebilir; orada yüzü fondan ayıran bir ton farkı aramak gerekir.

Konu ne zaman ortada durmalı?

Üçler kuralı bir başlangıç aracıdır ve her sahneye uymaz. Simetrik bir yapı, örneğin bir caminin avlusu, bir koridor ya da suya yansıyan bir köprü, konu tam ortadayken en güçlü hâline kavuşur. Kameraya dümdüz bakan bir yüz, merkezde durduğunda izleyiciyle doğrudan yüzleşir ve bu yüzleşme bir anlatım aracıdır. Merkezî kompozisyon durağanlık, ciddiyet ya da düzen anlatmak istediğinde doğru seçimdir. Ortadaki konunun gücü, çevresindeki her şeyin iki yana eşit dağılmasından gelir; bir yanda fazladan bir öğe varsa simetri bozulur ve merkez kararsız görünür. Bu yüzden merkezî bir kare kurarken kenarları bir kez daha kontrol etmek, iki yanın gerçekten birbirini yansıttığından emin olmak gerekir. Asıl alışkanlık şudur: konuyu ortaya koyduğunda bunu kendiliğinden değil, bilerek yap.

Görsel kanıt

Bir sahil yolunda bisiklet süren genç bir kadını akşamüstü iki kez çektiğini düşün. Önce onu kadrajın tam ortasına koyuyorsun. Ufuk da tam ortadan geçiyor ve kadrajı iki eşit yarıya bölüyor: üstte soluk bir gökyüzü, altta yol ve deniz. Kadın sağa doğru ilerliyor ama önünde ve arkasında eşit boşluk var; fotoğraf onu yolda durmuş gibi gösteriyor. Göz ortaya geliyor ve orada kalıyor.

Sonra biraz sağa kayıp yeniden çekiyorsun. Kadın artık sol alt kesişim noktasında, önünde, sağa doğru uzanan yolun ve denizin geniş bir boşluğu var. Ufuk üst yatay çizgiye çıkmış; kadrajın üçte ikisini yol ve parlayan deniz dolduruyor. Sağ üst kesişim noktasında, uzakta küçük beyaz bir deniz feneri duruyor. Göz kadından başlıyor, onun gideceği yöne doğru yolu izliyor, fenerde duruyor ve yeniden kadına dönüyor. Kadının esmer yüzü, arkasındaki denizin parlak yüzeyine değil, yolun kenarındaki koyu kayalara denk geliyor ve fondan açıkça ayrılıyor. Aynı kadın, aynı yol, aynı akşam; yalnızca yerleşim değişti ve fotoğraf durmaktan gitmeye geçti.

Sık yapılan hata

Özet

Üçler kuralı kadrajı dokuz eşit parçaya bölüp ana konuyu dört kesişim noktasından birine yerleştirmeyi önerir ve gözün konuyla boşluk arasında gidip gelmesiyle fotoğrafa hareket ve denge kazandırır. Hangi noktayı seçeceğini konunun baktığı yön belirler, boş tarafı bir karşı ağırlıkla ve yüzü fondan ayıran bir tonla dengelersin; simetri ya da yüzleşme anlatan sahnelerde ise konuyu ortaya bilerek koyarsın.

Mini ödev

Projenin üçüncü günü: «30 Günde 30 Fotoğraf» için yerleşim denemeleri.

1. Telefonunun ızgarasını aç ve bir yöne bakan ya da yürüyen bir konu bul: bir insan, bir kedi, bir bisikletli.
2. Konuyu önce tam ortaya, sonra baktığı yöne boşluk bırakarak bir kesişim noktasına yerleştirip çek.
3. Bir manzara ya da açık bir alan çekerken ufku bir kez alt, bir kez üst yatay çizgiye koy.
4. Simetrik bir sahne bul ve onu bilerek merkezî kompozisyonla çek; dört karenin altına hangisini neden seçtiğini yaz.

Kendini değerlendir

• Kesişim noktasındaki karede göz konu ile boşluk arasında gidip geliyor mu?
• Hareket boşluğunu konunun baktığı ya da gittiği yöne bırakabildin mi?
• Merkezî karede ortayı kendiliğinden değil, bilerek seçtiğini anlatabiliyor musun?

Sözlük

Mini test

1. Üçler kuralında ana konu nereye yerleştirilir?

• A) Her zaman kadrajın tam ortasına
• B) Kadrajın en alt kenarına
• C) Kadrajı bölen çizgilerin kesişim noktalarına ya da çizgilerin üstüne
• D) Kadrajın dışına

2. Sağa bakan bir yüzü hangi kesişim noktasına koymak bakışı kadrajın içine akıtır?

• A) Sol kesişim noktalarından birine
• B) Sağ kenara bitişik bir yere
• C) Kadrajın tam ortasına
• D) Alt kenarın ortasına

3. Gökyüzünde renkli bulutlar varsa ufuk hangi çizgiye yerleştirilebilir?

• A) Tam ortaya
• B) Alt yatay çizgiye, göğe üçte iki yer bırakarak
• C) Üst yatay çizgiye, göğü küçülterek
• D) Kadrajın en üst kenarına

4. Bir koridor ya da suya yansıyan bir köprü gibi simetrik bir sahnede hangi seçim daha güçlü olabilir?

• A) Konuyu bir köşeye itmek
• B) Ufku eğik tutmak
• C) Karşı ağırlık için ikinci bir konu eklemek
• D) Konuyu bilerek merkeze koymak

Cevaplar

1. C — Üçler kuralı ana konuyu kadrajı dokuza bölen çizgilerin kesişimlerine ya da çizgilerin kendisine yerleştirmeyi önerir.
2. A — Sol kesişimde duran ve sağa bakan bir yüzün önünde boşluk kalır; bakış kadrajın içine akar, kenara çarpmaz.
3. B — Anlatan kısım gökyüzüyse ufku alt çizgiye indirip göğe daha çok yer vermek bakışı oraya yönlendirir.
4. D — Simetri merkezde en güçlü hâline kavuşur; konuyu ortaya bilerek koymak düzeni ve sakinliği anlatır.

Özet kartı

• Kadrajı dokuza böl; konuyu bir kesişim noktasına koy.
• Konu kayınca göz konuyla boşluk arasında gidip gelir.
• Boşluğu konunun baktığı ya da gittiği yöne bırak.
• Boş tarafı küçük bir karşı ağırlıkla ve yüzden ayrışan bir tonla dengele.
• Simetri ve yüzleşme için ortayı bilerek seç.

Sonraki derse köprü

Konuyu kadrajın doğru yerine koymayı öğrendin; ama doğru yere konmuş bir konu, arkasındaki bir direk ya da kalabalık bir fon yüzünden yine de bozulabilir. Bir portrede kişinin başından çıkıyormuş gibi görünen bir direği fark etmemek çok yaygındır. Sonraki ders kafadan çıkan direğin nasıl önleneceğini, kadraja gereksiz bir şey girmemesini ve bir adım yana kaymanın çoğu sorunu nasıl çözdüğünü konuşuyor.