Fotoğrafın kahramanı

Öğrenme hedefi

Deklanşöre basmadan önce fotoğrafın ana konusunu tek bir cümleyle söyleyebileceksin. Kadrajdaki öğeleri ana konuya hizmet eden yardımcılar ve onunla yarışan rakipler olarak ayıracak, rakipleri kadrajdan çıkaracak ya da geri plana itecek, ana konuya kadrajda ne kadar yer vereceğine karar verecek ve kalabalık ya da desen gibi durumlarda ana konunun tek bir nesne değil tek bir fikir olabileceğini fark edeceksin.

Merak sorusu

Bir fotoğrafa bakıyorsun: bir düğün salonu, masalar, çiçekler, dans eden insanlar, bir köşede pasta, arkada bir orkestra. Her şey net, her şey aydınlık, her şey orada. Ama gözün bir yerden ötekine atlıyor ve hiçbir yerde durmuyor. Birkaç saniye sonra fotoğraftan sıkılıyor ve geçiyorsun.

Bu fotoğrafta nereye bakmalıyım? İzleyici bu soruyu yüksek sesle sormaz; cevabı bulamayınca yalnızca bakmayı bırakır. Bu derste her fotoğrafın neden tek ve açık bir ana konuya, bir kahramana ihtiyaç duyduğunu, o kahramanı çekimden önce nasıl seçeceğini ve kadrajdaki öteki öğelerle nasıl bir ilişki kuracağını konuşacağız.

Bağlam

Ders 6.1'de kadrajın bir seçim olduğunu gördün: dünyanın içinden bir dikdörtgen alıp gerisini dışarıda bırakıyorsun. Ama o dikdörtgenin içinde de bir seçim daha yapman gerekiyor. İçeri aldığın öğelerden hangisi hikâyenin kahramanı, hangileri onun çevresi?

Ders 2.2'de gözün bir fotoğrafta önce parlak, keskin, kontrastlı ve insana ait olana gittiğini, odak noktasının bu ağırlıkları ana konuda biriktirerek kurulduğunu görmüştün. O ders gözün nasıl hareket ettiğini anlatıyordu. Bu ders bir adım önceye gidiyor: gözü bir yere göndermeden önce, o yerin ne olacağına karar vermek. Kahramanı bilmeyen bir fotoğrafçı ağırlıkları ne kadar iyi yönetirse yönetsin, izleyiciyi belirsiz bir yere gönderir.

Basit açıklama

Ana konu nasıl seçilir?

Ana konuyu seçmenin en kolay yolu, çekmeden önce kendine bir cümle kurmaktır: «Bu fotoğraf … hakkında.» Boşluğa tek bir şey sığıyorsa, örneğin «büyükannemin elleri» ya da «ağacın altında bekleyen köpek», ana konun hazırdır. Boşluğa «düğün, masalar, dans eden insanlar ve pasta» gibi bir liste giriyorsa, fotoğrafın henüz bir kahramanı yok demektir. Buna tek cümle testi diyebiliriz ve deklanşöre basmadan önce birkaç saniyede yapılabilir.

Ana konu her zaman bir nesne olmak zorunda değil. Bir kalabalığın tamamı, bir duvardaki tekrar eden pencereler ya da yağmurda parlayan bir kaldırım da ana konu olabilir; o zaman kahraman tek bir nesne değil, tek bir fikirdir: «kalabalığın telaşı», «pencerelerin ritmi». Önemli olan, fotoğrafın tek bir şey söylemesidir. Sorun birden çok şeyin aynı sesle konuşmasıdır, kahramanın büyük ya da küçük olması değil.

Yardımcı öğe ile rakip konu nasıl ayrılır?

Kahraman seçildikten sonra kadrajdaki öteki her öğeye aynı soruyu sorarsın: bu öğe kahramana yardım mı ediyor, yoksa onunla yarışıyor mu? Yardımcı öğe kahramanın hikâyesini tamamlar. Bir balıkçının portresinde elindeki ağ, arkasındaki tekne ve iskelenin ucu onun kim olduğunu anlatır; göz bunlara uğrar ama sonra yeniden balıkçıya döner.

Rakip konu ise kahramandan bakış çalar ve göz ona gittikten sonra geri dönmez. Aynı portrede arkadan geçen kırmızı montlu bir turist, kahramana eşit parlaklıkta ikinci bir yüz ya da okunaklı büyük bir tabela rakiptir. Rakibi fark ettiğinde birkaç seçeneğin vardır: yer değiştirip onu kadrajdan çıkarmak, onun gitmesini beklemek, onu gölgede ya da bulanıklıkta bırakmak ya da kahramana yaklaşıp kadrajdaki payını küçültmek. Ders 6.4 bu temizliğin ayrıntılarına geri dönecek.

Kahramana ne kadar yer verilmeli?

Kahraman kadrajda ne kadar büyükse, izleyiciye o kadar açık konuşur. Yeni başlayanların sık yaptığı şey, ana konuyu kadrajın küçük bir parçası olarak bırakmaktır: uzaktan çekilmiş bir arkadaş, çevresi kalabalık bir sokakta minicik görünür. Kadrajı doldurmak, yani kahramana yaklaşıp dikdörtgenin büyük bir kısmını ona vermek, çoğu zaman en hızlı çözümdür.

Kadrajı doldurmak bir başlangıç noktasıdır, zorunluluk değil. Küçük bir figürün geniş bir manzarada durması da güçlü bir hikâye olabilir; ama o zaman kahraman figür değil, figür ile boşluk arasındaki ilişkidir ve bu seçim bilerek yapılmalıdır. Aynı karar ten tonunda da önem taşır. Aynı ışıkta yan yana duran iki kişiden daha açık tenli olanın yüzü daha parlak görünür ve Ders 2.2'de gördüğün gibi parlak olan bakışı çektiği için göz ona kayabilir. Kahramanın daha koyu tenli kişi olduğu bir karede onu pencereye daha yakın konumlandırmak, kadrajda ona daha fazla yer vermek ya da diğer kişiyi hafif gölgede bırakmak, izleyicinin bakışını kahramanda tutar.

Görsel kanıt

Bir köy pazarında gözleme açan yaşlı bir kadının tezgâhını iki kez çektiğini düşün. Önce geriden, bütün tezgâhı alıyorsun. Kadın ortada ama küçük; yanında sıra bekleyen üç müşteri, üstünde parlak kırmızı harflerle yazılmış büyük bir tabela, solda bir yığın turuncu plastik kasa, önde bir kedi var. Göz tabelaya gidiyor, sonra kediye, sonra kasalara; kadını ancak aradığında buluyorsun. Tek cümle testi bir liste veriyor: «pazar, tabela, müşteriler, kedi, gözleme».

Sonra durup kendine önce cümleyi kuruyorsun: «Bu fotoğraf kadının hamuru açan elleri ve yüzü hakkında.» Ardından tezgâhın yan tarafına geçip yaklaşıyorsun. Tabela ve kasalar kadrajın dışında kaldı; müşteriler arkada, çadırın gölgesinde soluk birer siluet. Kadının unlu elleri, oklava ve incelmiş hamur kadrajın alt yarısını dolduruyor; yüzü, çadırın açık kenarından gelen yumuşak ışıkta, hamura eğilmiş. Oklava ve un yardımcı öğe; göz onlara uğruyor ve yeniden kadının ellerine dönüyor. Kedi hâlâ köşede ama küçük ve gölgede, kahramanla yarışmıyor. Aynı pazar, aynı dakika; bu kez fotoğraf izleyiciye nereye bakacağını söylüyor.

Sık yapılan hata

Özet

Her fotoğraf izleyiciye nereye bakacağını söylemek için tek ve açık bir ana konuya ihtiyaç duyar; bu kahraman bir nesne, bir yüz ya da tek bir fikir olabilir. Çekmeden önce onu tek bir cümleyle adlandırmak, kadrajdaki öğeleri yardımcı ve rakip olarak ayırmak, rakipleri çıkarmak ve kahramana yeterince yer vermek, özellikle farklı ten tonlarının yan yana durduğu karelerde bakışı doğru kişide tutar.

Mini ödev

Bu ödev, «30 Günde 30 Fotoğraf» projesinin ikinci günü.

1. Evde, sokakta ya da iş yerinde içinde birçok öğe olan bir sahne bul.
2. Çekmeden önce «Bu fotoğraf … hakkında» cümlesini tek bir şeyle tamamla ve bir kâğıda yaz.
3. Sahneyi önce hiçbir şeyi değiştirmeden, sonra rakip öğeleri çıkarıp kahramana yaklaşarak çek.
4. İki karenin altına yardımcı öğeleri ve kadrajdan çıkardığın rakipleri listele.

Kendini değerlendir

• Cümleyi tek bir şeyle tamamlayabildin mi, yoksa bir liste mi çıktı?
• Yakın karede göz ilk olarak kahramana mı gidiyor?
• Yardımcı öğeler kahramanın hikâyesini tamamlıyor mu, yoksa onlardan biri hâlâ rakip gibi mi davranıyor?

Sözlük

Mini test

1. «Bu fotoğraf … hakkında» cümlesine bir liste giriyorsa bu ne anlama gelir?

• A) Fotoğraf çok başarılıdır
• B) Fotoğrafın henüz tek ve açık bir ana konusu yoktur
• C) Fotoğrafın ışığı yanlıştır
• D) Fotoğraf dikey çekilmelidir

2. Bir balıkçı portresinde elindeki ağ hangi rolü üstlenir?

• A) Balıkçının hikâyesini tamamlayan yardımcı öğe
• B) Bakışı çalan rakip konu
• C) Kadraj dışı alan
• D) Dikkat dağıtıcı bir arka plan

3. Kalabalık bir meydanın tamamı ana konu olabilir mi?

• A) Hayır, ana konu her zaman tek bir kişi olmalıdır
• B) Hayır, kalabalık her zaman dikkat dağıtıcıdır
• C) Evet, ama yalnızca siyah beyaz çekilirse
• D) Evet, fotoğraf «kalabalığın telaşı» gibi tek bir fikir anlatıyorsa

4. Aynı ışıkta yan yana duran iki kişiden daha koyu tenli olan kahramansa bakışı onda tutmak için ne yapılabilir?

• A) İkisini de kadrajın kenarına koymak
• B) Fotoğrafı daha karanlık pozlamak
• C) Kahramanı ışığa daha yakın konumlandırmak ve ona kadrajda daha fazla yer vermek
• D) Diğer kişiyi daha parlak ışığa almak

Cevaplar

1. B — Cümleye birden çok şey giriyorsa fotoğraf bir liste gibi konuşur; tek şeyle tamamlanamayan cümle kahramanın seçilmediğini gösterir.
2. A — Ağ balıkçının kim olduğunu anlatır; göz ona uğrar ama yeniden balıkçıya döner, bu da yardımcı öğenin işidir.
3. D — Ana konu tek bir nesne olmak zorunda değildir; kalabalık tek bir fikri anlatıyorsa kahramanın kendisi olabilir.
4. C — Açık ten aynı ışıkta daha parlak görünür ve bakışı çekebilir; kahramanı ışığa yaklaştırmak ve ona daha çok yer vermek dengeyi onun lehine çevirir.

Özet kartı

• Her fotoğraf tek, açık bir kahraman ister; kahraman bir fikir de olabilir.
• Basmadan önce: «Bu fotoğraf … hakkında.»
• Yardımcı öğe gözü kahramana geri gönderir; rakip gözü çalar.
• Rakibi çıkar, bekle, gölgede bırak ya da kahramana yaklaş.
• Farklı ten tonları yan yana: kahramanı ışığa yaklaştır, ona yer ver.

Sonraki derse köprü

Artık fotoğrafının kahramanını seçebiliyorsun. Peki onu dikdörtgenin neresine koyacaksın? Çoğu insan ana konuyu kendiliğinden tam ortaya yerleştirir. Sonraki ders konunun neden hep ortada olmaması gerektiğini soruyor ve kadrajı üçe bölen çizgilerin kesişim noktalarının bir fotoğrafa nasıl hareket ve denge kattığını gösteriyor.