Gölge de fotoğraftır

Öğrenme hedefi

Gölgeyi bir kusur olarak değil, fotoğrafın bir malzemesi olarak kullanabileceksin. Bir nesnenin üstündeki biçim gölgesinin ona hacim verdiğini, yere ya da duvara düşen gölgenin derinlik ve yer anlattığını, gölgelerin kendi başlarına birer çizgi ve desen olabileceğini, karanlığın ise bir sahneye gizem katabileceğini örneklerle gösterecek; gölgede ayrıntı bırakıp bırakmamaya bilinçli olarak karar verecek ve modül boyunca tuttuğun ışık günlüğünü tamamlayacaksın.

Merak sorusu

Yeni başlayan birçok fotoğrafçı gölgeyle savaşır. Bir yüzdeki gölgeyi flaşla siler, bir odanın köşelerini lambalarla aydınlatır, karanlık bir sokağı telefonun gece moduyla gündüze çevirir. Amaç her şeyin görünmesidir. Sonuçta her şey gerçekten görünür, ama fotoğraf çoğu zaman düz, kalabalık ve bir şey anlatmayan bir kayda dönüşür.

Gölgeden korkmalı mıyız? Hayır. Gölge, ışığın öbür yüzüdür ve onsuz ışık bir şey anlatamaz. Bir elmanın yuvarlaklığını, bir yüzün hatlarını, bir sokağın derinliğini gözümüze gösteren şey, aydınlığın yanında duran gölgedir. Bu derste gölgenin fotoğrafa nasıl şekil, derinlik ve gizem kattığını, ne zaman onu açman, ne zaman onu karanlığa bırakman gerektiğini konuşacağız.

Bağlam

Bu modül boyunca ışığın yönünü, sertliğini, rengini ve günün saatleriyle değişimini inceledin. Her birinde gölge de oradaydı: yan ışığın yüzde bıraktığı üçgen, öğle güneşinin kısa ve koyu gölgeleri, altın saatin uzun gölgeleri, pencere ışığının karşı taraftaki yumuşak karanlığı. Ama çoğu zaman gölgeyi açılması, doldurulması ya da yumuşatılması gereken bir şey olarak ele aldık. Bu son ders bakışı tersine çeviriyor.

Resim sanatında aydınlık ile karanlığın bu karşılıklı ilişkisine İtalyanca bir sözcükle açık-koyu anlamında «chiaroscuro» denir ve yüzyıllardır biçimi ve dramı anlatmanın temel yollarından biri olarak kullanılır. Fotoğrafçı da aynı araca sahiptir. Hangi bölgenin aydınlıkta kalacağına karar vermek kadar, hangi bölgenin karanlığa bırakılacağına karar vermek de bir fotoğrafçılık kararıdır. Bu kararı bilinçli verdiğinde, gölge fotoğrafın boş kalan yeri olmaktan çıkar, anlatının bir parçası olur.

Basit açıklama

Gölge biçimi ve derinliği nasıl gösterir?

Bir nesnenin üstünde iki tür gölge vardır. Biçim gölgesi, nesnenin ışıktan uzağa dönen yüzeyinde oluşan koyuluktur: bir elmanın ışığa bakmayan yanı, bir yüzün burnunun öbür tarafı, bir kumaşın kıvrımının içi. Bu gölge nesnenin yuvarlaklığını, girintisini, çıkıntısını anlatır. Aydınlıktan karanlığa yavaş bir geçiş yuvarlak bir yüzey, keskin bir geçiş köşeli bir yüzey anlatır. Biçim gölgesi olmadan bir top ile bir daire arasındaki farkı fotoğrafta göremezsin.

Düşen gölge ise nesnenin ışığı engelleyerek başka bir yüzeye bıraktığı gölgedir: bir ağacın çimene düşen gölgesi, bir insanın duvara düşen silueti. Düşen gölge, nesnenin nerede durduğunu ve ışığın nereden geldiğini anlatır. Bir fincanın masaya düşen gölgesi onu masanın üstüne oturtur; gölgesiz bir fincan havada asılı gibi görünebilir. Uzun akşam gölgeleri ise bir sahneye mekân ve zaman duygusu katar: nesneler yere uzanan çizgilerle birbirine bağlanır ve sahne derinleşir.

Gölge nasıl bir desene dönüşür?

Gölge bazen konunun kendisi olur. Bir pancurun aralıklarından geçen güneş duvara ve yere çizgili bir desen çizer. Bir ağacın yaprakları yere hareketli bir dantel bırakır. Bir merdivenin korkuluğu basamaklara ritmik gölgeler düşürür. Bu desenler sahneye grafik bir güç katar ve sıradan bir duvarı ya da bir kaldırımı ilginç bir yüzeye dönüştürür.

Gölge desenlerini fotoğraflamanın sırrı, onları bir nesne gibi görmektir. Gölgenin kendisine odaklan: nerede başlıyor, hangi biçimi çiziyor, kadrajı nasıl bölüyor? Bir gölge deseninin içine bir insan yerleştirdiğinde, desen o kişinin yüzüne ve giysisine uzanır ve fotoğraf hem bir portre hem bir biçim çalışması hâline gelir. Bu tür ışık genellikle sert ışıktır; keskin kenarlı gölgeler için açık bir gökyüzü ve güneşin doğrudan vurduğu saatler gerekir.

Karanlık ne zaman bırakılmalıdır?

Her fotoğrafta gölgelerin içindeki ayrıntının görünmesi gerekmez. Bir fotoğrafın büyük kısmını koyu tonlarda bırakıp yalnızca küçük bir bölgeyi aydınlatmaya düşük anahtar ışık denir. Bu yaklaşım bilgiyi saklar ve izleyiciyi merak ettirir: karanlığın içinde ne var? Bir mum ışığında aydınlanan tek bir yüz, karanlık bir sokakta bir lambanın altında duran bir figür, siyah bir fonun önünde tek bir çiçek bu gizemi taşır.

Gölgeyi karanlığa bırakırken asıl soru, gölgede ayrıntı istediğin mi istemediğin mi olduğudur. Karanlık bir bölgede ayrıntı istemiyorsan, fotoğrafı aydınlık bölgeye göre pozlarsın ve gölgeler siyaha kayar. Ayrıntı istiyorsan, ya gölgeye biraz ışık yansıtırsın ya da pozlamayı biraz aydınlatırsın. Bu kararın histogramla nasıl okunduğunu pozlama modülünde göreceksin. Burada ten tonu için bir dikkat noktası var. Düşük anahtar bir portrede koyu bir ten, karanlık bir fonla kolayca birleşip kaybolabilir. Yüzün kenarında ince bir ışık çizgisi, alında ya da elmacık kemiğinde küçük bir parlaklık bırakmak, yüzün biçimini karanlığın içinde okunur tutar. Açık bir tende ise aynı karanlık, yüzü fondan kendiliğinden ayırır; orada tehlike, aydınlık yanın fazla parlayıp ayrıntısını kaybetmesidir.

Görsel kanıt

Öğleden sonra, ahşap pancurları olan bir odada kitap okuyan bir kadını iki kez çektiğini düşün. Önce pancurlar tamamen açık ve oda gün ışığıyla dolu. Kadın, koltuk, kitaplık ve duvardaki tablolar hepsi eşit aydınlık; gölge neredeyse yok. Her şey görünüyor ama göz hiçbir yerde durmuyor; kare bir oda envanteri gibi.

Sonra pancurları neredeyse kapatıyorsun; güneş yalnızca aralıklardan içeri süzülüyor. Duvara, koltuğa ve kadının üstüne ince, çapraz ışık şeritleri düşüyor. Kitaplık ve tablolar karanlığa gömülmüş. Işık şeritlerinden biri kadının yüzünün ortasından geçiyor: gözü ve yanağı aydınlık, alnı ve çenesi gölgede. Kitabın sayfaları bir şeridin içinde parlıyor. Kadının koyu tenli yüzünde şeridin geçtiği yerde sıcak bir parıltı var ve yüzün hatları karanlığın içinde bu parıltıyla çiziliyor. Oda artık yalnızca birkaç ışık çizgisinden ve bir yüzden ibaret; geri kalan her şeyi gölge saklıyor. Aynı oda, aynı kadın, aynı güneş; farkı gölgeye bırakılan alan yaratıyor.

Sık yapılan hata

Özet

Gölge ışığın öbür yüzüdür: biçim gölgesi nesnelere hacim verir, düşen gölge derinlik ve yer anlatır, gölge desenleri sahneye grafik bir güç katar, karanlık ise bir fotoğrafa gizem ekler. Gölgeden korkmak yerine hangi bölgenin aydınlıkta kalacağına, hangisinin karanlığa bırakılacağına bilinçli olarak karar vermek, özellikle yüzlerde biçimin okunur kalmasını gözeterek, gölgeyi bir anlatım aracına dönüştürür.

Mini ödev

Bu ödev, modül boyunca tuttuğun ışık günlüğünün son sayfası.

1. Işık günlüğü için seçtiğin konuyu, gölgesinin en belirgin olduğu bir saatte ve açıdan bir kez daha çek.
2. Evde ya da sokakta, bir pancurun, bir ağacın ya da bir korkuluğun bıraktığı bir gölge deseni bul ve deseni kadrajın konusu yaparak çek.
3. Işık günlüğündeki bütün kareleri, en az üç farklı saatte çekilmiş olarak, zaman sırasına diz.
4. Her karenin altına ışığın miktarını, yönünü, niteliğini, rengini ve gölgenin fotoğrafa ne kattığını birer kısa cümleyle yaz.

Kendini değerlendir

• Işık günlüğün aynı konunun en az üç farklı saatini içeriyor mu?
• Gölge desenini konunun kendisi hâline getirebildin mi?
• Her karede gölgenin fotoğrafa ne kattığını ya da ne sakladığını anlatabildin mi?

Sözlük

Mini test

1. Biçim gölgesi bir nesne hakkında neyi anlatır?

• A) Nesnenin rengini
• B) Nesnenin hacmini, yuvarlaklığını ya da köşeliliğini
• C) Nesnenin ağırlığını
• D) Nesnenin fiyatını

2. Bir fincanın masaya düşen gölgesi fotoğrafa ne katar?

• A) Fincanı masaya oturtur ve ışığın yönünü gösterir
• B) Fincanın rengini değiştirir
• C) Fincanı bulanıklaştırır
• D) Hiçbir şey katmaz

3. Düşük anahtar ışık neyi anlatır?

• A) Fotoğrafın her yerinin eşit aydınlık olmasını
• B) Fotoğrafın tamamen beyaz olmasını
• C) Işığın aşağıdan gelmesini
• D) Fotoğrafın büyük kısmının koyu bırakılıp küçük bir bölgenin aydınlatılmasını

4. Düşük anahtar bir portrede koyu tenli bir yüzün karanlıkta kaybolmaması için ne yapılabilir?

• A) Yüzü tamamen karanlıkta bırakmak
• B) Fotoğrafı siyah beyaza çevirmek
• C) Yüzün kenarında ince bir ışık çizgisi ya da küçük bir parlaklık bırakmak
• D) Fonu da tamamen karanlık yapmak

Cevaplar

1. B — Işıktan uzağa dönen yüzeydeki koyuluk nesnenin biçimini anlatır; yavaş geçiş yuvarlak, keskin geçiş köşeli bir yüzeyi gösterir.
2. A — Düşen gölge fincanın nerede durduğunu ve ışığın hangi yönden geldiğini gösterir; gölgesiz bir nesne havada asılı gibi görünebilir.
3. D — Düşük anahtar ışık bilgiyi karanlıkta saklayıp yalnızca küçük bir bölgeyi aydınlatır ve izleyiciyi merak ettirir.
4. C — Koyu bir ten karanlık bir fonla birleşebilir; kenarda ince bir ışık çizgisi ya da küçük bir parlaklık yüzün biçimini karanlıkta okunur tutar.

Özet kartı

• Gölge ışığın öbür yüzü; onsuz ışık bir şey anlatamaz.
• Biçim gölgesi hacim, düşen gölge yer ve derinlik anlatır.
• Pancur, ağaç, korkuluk: gölge desenini konu yap.
• Düşük anahtar: çoğunu karanlığa bırak, küçük bir bölgeyi aydınlat.
• Karanlıkta da yüzün biçimi okunsun: kenarda ince bir ışık bırak.

Sonraki derse köprü

Işığı görmeyi öğrendiğin modül burada bitiyor: miktarını, yönünü, sertliğini, rengini, saatlerini, havasını, pencereni ve gölgeni tanıdın. Şimdi bu ışığın içine neyi alacağına ve neyi dışarıda bırakacağına karar verme zamanı. Bir sonraki modül kompozisyonla açılıyor ve ilk sorusu şu: fotoğrafa neyi almadığın neden önemli? Kadrajın bir seçim olduğunu ve dışarıda bıraktığının da hikâyenin parçası olduğunu orada göreceksin.