Pencere ışığı

Öğrenme hedefi

Evindeki bir pencereyi bilinçli bir ışık kaynağı olarak kullanabileceksin. Pencereden gelen ışığın neden geniş yüzeyli ve yumuşak olduğunu, ışığın odanın içine doğru nasıl hızla azaldığını ve pencerenin baktığı yönün ışığı gün boyunca nasıl değiştirdiğini açıklayacak; konuyu pencereye göre yerleştirerek ışığın karakterini seçecek, beyaz bir karton ya da bir çarşafla gölgeleri dolduracak ve evinde, hiçbir ekipman almadan bir portre ya da bir ürün fotoğrafı için basit bir stüdyo kuracaksın.

Merak sorusu

Profesyonel bir fotoğraf stüdyosunun içini düşün: tavandan sarkan büyük beyaz kutular, şemsiyeler, standlar, kablolar. Bu donanım pahalıdır ve çoğu kişi onsuz iyi bir portrenin çekilemeyeceğine inanır. Oysa ressamlar yüzyıllar boyunca pek çok portreyi atölyelerinin geniş pencerelerinden süzülen tek bir ışıkla çalıştı.

Evinde bedava bir stüdyo var mı? Evet, ve büyük ihtimalle şu anda bulunduğun odanın duvarında duruyor: pencere. Pencere, stüdyolardaki büyük ışık kutularının yaptığı işi kendiliğinden yapar; geniş bir yüzeyden, yumuşak ve yönlü bir ışık verir. Bu derste bu ışığı nasıl okuyacağını, konuyu pencereye göre nereye koyacağını ve birkaç ev eşyasıyla bu ışığı nasıl yöneteceğini öğreneceğiz.

Bağlam

Önceki derslerde ışığın yönünün, sertliğinin ve renginin fotoğrafı nasıl değiştirdiğini gördün. Pencere, bunların hepsini evinin içinde, hava ve saat izin verdiği sürece denemen için hazır bir laboratuvardır. Dışarıda güneşin yerini değiştiremezsin; ama evde konuyu pencereye yaklaştırıp uzaklaştırabilir, çevirebilir, perdeyi açıp kapatabilir ve ışığı istediğin gibi biçimlendirebilirsin.

Pencere ışığı yalnızca portrede değil, yemek fotoğrafında, küçük bir ürünün katalog çekiminde, bir natürmortta ya da bir bitkinin yaprağında da işe yarar. Birçok profesyonel ürün ve yemek fotoğrafçısı hâlâ tek bir büyük pencerenin önünde çalışır, çünkü bu ışık doğal görünür ve kurulması hiçbir şey gerektirmez. Bu ders, ileride stüdyo aydınlatmasında öğreneceğin ışık şemalarının evdeki ilk provasıdır.

Basit açıklama

Pencere ışığını ne özel kılar?

Pencere, dış dünyadan gelen ışığı geniş bir yüzeyden odaya aktarır. Güneş doğrudan içeri vurmuyorsa, bu ışık gökyüzünden ve karşıdaki binalardan yansıyan dağınık ışıktır ve pencerenin bütün yüzeyi bir ışık kaynağı gibi davranır. Büyük bir kaynak yumuşak gölgeler verir; pencerenin yanında oturan birinin yüzündeki aydınlıktan gölgeye geçiş bu yüzden yumuşak ve kademelidir. Pencere ışığı aynı zamanda yönlüdür: tek bir taraftan gelir ve yüze ya da nesneye biçim verir.

Pencerenin baktığı yön bu ışığın karakterini belirler. Türkiye gibi kuzey yarımkürede, kuzeye bakan bir pencere günün büyük kısmında doğrudan güneş almaz; ışığı gün boyu yumuşak, dengeli ve hafifçe serindir. Ressam atölyelerinde kuzey ışığının sıkça aranmasının sebebi de bu dengedir. Güneye bakan bir pencere ise günün önemli bir bölümünde doğrudan güneş alır; ışık sert ve parlaktır, ama ince bir perdeyle kolayca yumuşatılır. Doğuya bakan pencere sabahları, batıya bakan pencere akşamları sıcak ve alçak bir güneş alır.

Konu pencereye göre nereye konur?

Konunun pencereye göre durduğu açı, ışığın yönünü belirler. Kişi pencereye yüzünü döndüğünde yüz aydınlık ve eşittir; gözlerinde pencerenin küçük birer yansıması belirir. Bu yansımalara göz parıltısı denir ve bir portreye canlılık katar. Kişi pencereye yarım yan döndüğünde yüzün bir yanı aydınlık, öbür yanı yumuşak bir gölgeye kayar ve yüz hacim kazanır. Kişi pencereye tam yan durduğunda yüz ikiye bölünür; pencereye sırtını döndüğünde ise ters ışık oluşur ve yüz karanlıkta kalır, saçın kenarı parlar.

Konunun pencereye olan uzaklığı da ışığı değiştirir. Pencerenin dibinde ışık hem parlak hem çok yumuşaktır; odanın içine doğru ilerledikçe ışık hızla azalır. Pencere gibi geniş bir kaynağın hemen yanında bu düşüş, küçük bir lambadaki kadar sert değildir; ama birkaç adım içeri gittiğinde fark belirgin biçimde büyür. Bunun işe yarayan bir yan etkisi var: konu pencereye yakın, arka plan ise odanın derinliklerindeyse, arka plan konudan çok daha karanlık kalır ve konu karanlık bir fonun önünde öne çıkar. Arkasında pencereden uzak bir duvar olan bir portre, koyu bir fon üstünde duran bir resim gibi görünebilir.

Pencere ışığı nasıl yönetilir?

Pencere ışığını yönetmek için pahalı araçlara gerek yok. Işık tek yönden geldiği için pencerenin karşısındaki taraf gölgede kalır. Bu gölgeyi açmak için konunun gölgeli tarafına beyaz bir karton, bir köpük pano ya da gerilmiş beyaz bir çarşaf koyarsın. Bu yüzey pencere ışığının bir kısmını geri yansıtır ve bir yansıtıcı gibi çalışır. Yansıtıcıyı yaklaştırdıkça gölge açılır, uzaklaştırdıkça derinleşir.

Bunun tersi de mümkündür. Gölgeleri daha da derinleştirmek ve daha dramatik bir görüntü elde etmek istersen, gölgeli tarafa siyah bir kumaş ya da koyu bir pano koyarsın; odanın beyaz duvarlarından gelen istenmeyen yansımaları emer. Doğrudan güneş vuruyorsa ince bir tül perde ışığı yumuşatır; ışık çok yayılıyorsa perdeyi yarıya kadar çekerek ışığı daraltırsın.

Yansıtıcı özellikle farklı ten tonlarını çekerken işe yarar. Pencere ışığında koyu bir tenin gölgeli tarafı hızla derinleşebilir ve ayrıntı kaybolabilir; beyaz bir yansıtıcı bu tarafa yumuşak bir ışık katarak cildin dokusunu ve derinliğini korur. Açık tende ise aynı yansıtıcı gölgeleri gereğinden fazla silip yüzü düzleştirebilir; burada yansıtıcıyı biraz uzaklaştırmak yeterli olur. Göz parıltısı her tende yüze canlılık katar; kişinin gözlerinde pencerenin yansımasını görene kadar açıyı küçük adımlarla değiştir.

Görsel kanıt

Kuzeye bakan geniş bir pencerenin olduğu bir odada, örgü ören yaşlı bir kadını iki kez çektiğini düşün. Önce kadın odanın ortasında, pencereden birkaç adım uzakta oturuyor. Işık zayıf ve yayvan; yüzü soluk, gözleri mat, kucağındaki yünün rengi grileşmiş. Arkasındaki duvar yüzü kadar aydınlık ve kitaplık, çerçeveler ve bir saat dikkati dağıtıyor.

Sonra kadını pencerenin hemen yanına, pencereye yarım yan dönük oturtuyorsun ve gölgeli tarafına, bir sandalyeye yasladığın beyaz bir köpük pano koyuyorsun. Yeni karede yüzünün pencereye bakan yanı yumuşak bir aydınlıkla parlıyor, öbür yanı panonun yansıttığı hafif ışıkla açılmış. Koyu tenindeki kırışıklıklar, yanaklarındaki sıcak kahve tonları ve gözlerindeki pencere parıltısı seçiliyor. Kucağındaki kırmızı yün canlanmış, parmaklarının şişlerin üstündeki hareketi net. Arkasındaki duvar artık pencereden uzakta kaldığı için kararmış; kitaplık ve çerçeveler neredeyse kaybolmuş, kadın koyu bir fonun önünde öne çıkıyor. Aynı oda, aynı pencere; farkı birkaç adım ve bir beyaz pano yaratıyor.

Sık yapılan hata

Özet

Pencere, evdeki bedava stüdyodur: geniş yüzeyinden yumuşak ve yönlü bir ışık verir, baktığı yöne göre gün boyu karakter değiştirir ve odanın içine doğru hızla azalır. Konuyu pencereye göre döndürerek ışığın yönünü, yaklaştırıp uzaklaştırarak parlaklığını ve arka planın karanlığını, beyaz bir yansıtıcıyla da gölgelerin derinliğini seçebilirsin.

Mini ödev

Bu ödevde evindeki pencereyi bir stüdyoya çeviriyorsun.

1. Evinde gün ışığı alan bir pencere seç ve hangi yöne baktığını not et.
2. Bir gönüllüyü ya da bir nesneyi pencereye önce yüzü dönük, sonra yarım yan dönük yerleştirerek iki kare çek.
3. Yarım yan dönük karede gölgeli tarafa beyaz bir karton ya da çarşaf koyup aynı kareyi yeniden çek.
4. Konuyu odanın içine doğru birkaç adım taşıyıp son bir deneme yap; dört denemeyi ışık günlüğüne ekle.

Kendini değerlendir

• Pencerenin baktığı yönün ışığı nasıl etkilediğini gözlemleyebildin mi?
• Yansıtıcının gölgeli tarafı ne kadar açtığını görebildin mi?
• Konu pencereden uzaklaştığında ışığın ve arka planın nasıl değiştiğini fark ettin mi?

Sözlük

Mini test

1. Pencere ışığı neden yumuşaktır?

• A) Cam ışığı renklendirdiği için
• B) Işık pencerenin geniş yüzeyinden, büyük bir kaynak gibi geldiği için
• C) Işık her zaman tepeden geldiği için
• D) Pencereler ışığı güçlendirdiği için

2. Kuzey yarımkürede kuzeye bakan bir pencerenin ışığı genellikle nasıldır?

• A) Günün büyük kısmında doğrudan güneşsiz, yumuşak ve dengeli
• B) Gün boyu doğrudan güneşli ve sert
• C) Yalnızca akşamları kullanılabilir
• D) Her zaman turuncu

3. Konu pencereye yakın, arka plan odanın derinliklerindeyse ne olur?

• A) Arka plan konudan daha aydınlık olur
• B) Konu ve arka plan eşit aydınlanır
• C) Arka plan konudan çok daha karanlık kalır ve konu öne çıkar
• D) Işık tamamen kaybolur

4. Koyu tenli bir kişinin gölgeli tarafında ayrıntı kayboluyorsa ne yapılır?

• A) Yanında farklı renkte bir lamba yakmak
• B) Kişiyi odanın ortasına almak
• C) Kişiyi pencereye sırtını döndürmek
• D) Gölgeli tarafa beyaz bir yansıtıcı koyarak ışığı geri yansıtmak

Cevaplar

1. B — Işık dağınık hâlde pencerenin bütün yüzeyinden gelir; büyük bir kaynak yumuşak gölgeler ve kademeli geçişler verir.
2. A — Kuzey yarımkürede kuzeye bakan pencere günün büyük kısmında yalnızca gökyüzünün dağınık ışığını alır; ışık yumuşak, dengeli ve hafifçe serindir.
3. C — Işık pencereden uzaklaştıkça hızla azalır; konu pencerenin dibindeyken arka plan çok daha az ışık alır ve koyu bir fon oluşur.
4. D — Beyaz yansıtıcı pencere ışığının bir kısmını gölgeli tarafa geri yollar ve cildin dokusunu korur; farklı renkte bir lamba ise yüzde iki renkli bir görüntü yaratır.

Özet kartı

• Pencere = geniş, yumuşak, yönlü ışık kaynağı; bedava stüdyo.
• Kuzey penceresi yumuşak ve dengeli, güney penceresi güneşli ve sert.
• Konuyu pencereye yaklaştır: ışık parlaklaşır, arka plan kararır.
• Açıyı değiştir: yüz dönük, yarım yan, tam yan, sırtı dönük.
• Beyaz yansıtıcı gölgeyi açar, siyah kumaş derinleştirir.

Sonraki derse köprü

Pencerenin ışığını yönetmeyi öğrenirken gölgeyi hep açmaya, doldurmaya, yumuşatmaya çalıştın. Ama gölge her zaman kurtulunması gereken bir şey değildir. Işık modülünün son dersi gölgenin kendisine dönüyor ve ondan korkmamız gerekip gerekmediğini soruyor. Gölgenin bir fotoğrafa nasıl biçim, derinlik ve gizem kattığını orada göreceksin.