Sert ve yumuşak ışık

Öğrenme hedefi

Bir gölgenin kenarına bakarak ışığın niteliğini adlandırabileceksin ve bu farkın nereden geldiğini açıklayabileceksin: ışığın yumuşaklığını kaynağın gerçek boyutu değil, konudan bakıldığında ne kadar büyük göründüğü belirler. Işığı yaklaştırarak, bir perde ya da ince bir kumaşla dağıtarak veya bir duvardan sektirerek yumuşatmayı; açık güneşte ya da çıplak bir ampulde sertliği bilerek kullanmayı öğrenecek ve bir portrede ışığın niteliğini bilinçli olarak seçebileceksin.

Merak sorusu

Güneşli bir öğlende kaldırıma düşen gölgene bak: kenarları bıçakla kesilmiş gibi keskin, koyu ve net. Aynı gün, gökyüzü bulutla kaplandığında yine aynı yerde dur: gölgen neredeyse kaybolmuş, ayaklarının çevresinde yumuşak, belli belirsiz bir koyuluk kalmış. Ne sen değiştin, ne kaldırım. Değişen ışığın kendisi.

Gölgeler neden bazen keskin, bazen yumuşak? Cevap şaşırtıcı derecede basit: ışık kaynağının büyüklüğü. Küçük bir kaynak sert gölge, büyük bir kaynak yumuşak gölge verir. Ama burada «büyüklük» tuzağa düşürür, çünkü gökyüzündeki en büyük ışık kaynağımız güneştir ve en sert gölgeleri o verir. Bu derste bu çelişkiyi çözecek ve gölgenin kenarını istediğin gibi keskinleştirip yumuşatmayı öğreneceğiz.

Bağlam

Önceki derste ışığın yönünün bir yüzün biçimini nasıl baştan kurduğunu gördün. Yön, gölgenin nereye düşeceğini belirler; nitelik ise o gölgenin nasıl görüneceğini. Yönü aynı kalsa bile, keskin ya da dağınık bir ışık aynı yüzü bambaşka anlatır. Sert ışık gerilim, enerji, açık bir yaz öğleni anlatır; yumuşak ışık sakinlik, yakınlık, bulutlu bir sabah. Hangisinin daha iyi olduğu sorulmaz; hangisinin fotoğrafın söylemek istediğine uyduğu sorulur.

Işığın niteliğini anlamak, fotoğrafçıya en ucuz araçlardan birini kazandırır. Stüdyo ışıklarının önüne takılan kocaman kutuların, şemsiyelerin ve beyaz panoların hepsi aslında aynı işi yapar: ışık kaynağını büyütmek. Aynı işi evde bir tül perdeyle, beyaz bir duvarla ya da pencereye yaklaşarak da yapabilirsin. Bu dersin fiziği, ileride stüdyo aydınlatmasında göreceğin her aracın temelidir.

Basit açıklama

Işığın sertliğini ne belirler?

Bir gölgenin kenarı, ışığın konunun etrafından nasıl dolandığıyla oluşur. Işık kaynağı çok küçükse, bir nokta gibi, konunun kenarından geçen ışık tek bir çizgi hâlinde durur ve gölge keskin bir kenarla başlar. Işık kaynağı büyükse, ışık konunun etrafına farklı açılardan ulaşır; gölgenin kenarında bir kısmı aydınlık, bir kısmı karanlık bir geçiş bölgesi oluşur. Bu geçiş bölgesi ne kadar genişse, gölge o kadar yumuşak görünür.

Burada önemli olan, kaynağın gerçek boyutu değil, konudan bakıldığında ne kadar büyük göründüğüdür; buna görünür büyüklük diyoruz. Güneş devasa bir küredir, ama o kadar uzaktadır ki gökyüzünde yalnızca yaklaşık yarım derecelik küçük bir daire gibi görünür. Bu yüzden açık havada güneş, fiziksel olarak en küçük kaynaklardan biri gibi davranır ve sert gölgeler verir. Bulutlar güneşin önüne geçtiğinde ise ışık bütün bulut tabakasına yayılır ve gökyüzünün tamamı dev bir ışık kaynağına dönüşür; gölgeler yumuşar, neredeyse kaybolur.

Işık nasıl yumuşatılır?

Görünür büyüklük hem kaynağın boyutuna hem de uzaklığına bağlıdır, bu yüzden ışığı yumuşatmak için ya kaynağı büyütür ya da yaklaştırırsın. En kolayı yaklaştırmaktır. Bir metre genişliğindeki bir pencere, bir metre uzaktan bakıldığında yaklaşık elli derecelik geniş bir alan kaplar; üç metre uzaktan ise yaklaşık on dokuz dereceye iner. Kişiyi pencereye yaklaştırmak, ışığı hem aydınlatır hem yumuşatır.

Işığı bir dağıtıcıdan geçirmek de kaynağı büyütür. Güneş vuran bir pencereye ince bir tül perde çektiğinde, ışık perdeye çarpıp her yöne dağılır ve artık küçük güneş değil, bütün perde ışık kaynağı olur. Aynı işi bir aydınger kâğıdı, beyaz bir çarşaf ya da ince bir kumaş da yapar. Işığı sektirmek de aynı sonucu verir: bir lambayı ya da flaşı doğrudan konuya değil beyaz bir duvara ya da tavana çevirdiğinde, aydınlanan geniş duvar yeni ve büyük bir ışık kaynağı olur. Hepsinin arkasındaki mantık tektir: konunun gördüğü ışık kaynağını büyütmek.

Gölgenin nereye düştüğü de yumuşaklığı etkiler. Bir kişinin arkasındaki duvara düşen gölgenin geçiş bandı, kişi duvardan uzaklaştıkça genişler. Bir metrelik bir kaynak iki metre uzaktayken, duvara yirmi santim uzaklıkta duran birinin gölgesi yaklaşık on santimlik bir geçişle biter; kişi duvardan bir buçuk metre uzaklaşırsa bu geçiş yaklaşık yetmiş beş santime çıkar ve gölge duvarda dağılıp kaybolur.

Sert ve yumuşak ışık ne zaman seçilir?

Sert ışık gözden düşmüş bir ışık değildir. Keskin gölgeler şekilleri, çizgileri ve dokuyu çarpıcı biçimde öne çıkarır; bir taş duvarın pürüzü, bir kumaşın örgüsü, yaşlı bir elin kırışıkları sert ışıkta en belirgin hâline gelir. Grafik, güçlü ve enerjik bir fotoğraf istediğinde sert ışık doğru araç olabilir. Buna karşılık yüzlerde her pürüzü, her gözeneği ve her gölge çizgisini de büyütür.

Yumuşak ışık ise ton geçişlerini genişletir: aydınlıktan gölgeye yavaşça, basamaksız bir akış. Çoğu portrede tercih edilmesinin sebebi budur; yüzü kaba göstermeden biçimini korur. Burada tenlerin farklı davrandığını bilmek işe yarar. Sert ışık, parlak bir ciltte ya da koyu bir tende keskin ve küçük yansıma noktaları bırakır; bu noktalar yüzün hatlarını çizebilir ama çok sayıdaysa dağınık bir parlama gibi de görünebilir. Yumuşak ışık bu noktaları büyütüp yumuşatır; açık tende pembe ve sıcak geçişleri, koyu tende derin ve zengin ton kademelerini ortaya çıkarır. Hangisinin kişiye uyduğunu, yüzün o ışıkta neyi gösterdiğine bakarak seçersin.

Görsel kanıt

Güneşli bir öğleden sonra, pencerenin yanında oturan bir bakır ustasının iki portresini düşün. Önce pencere çıplak; güneş doğrudan içeri vuruyor. Adamın yüzünün bir yarısı parlak, öbür yarısı neredeyse kara. Burnunun gölgesi yanağına keskin bir üçgen olarak düşmüş, kırışıklıkların her biri koyu bir çizgi gibi derin. Alnında ve burnunun ucunda küçük, beyaz parlama noktaları var. Arkasındaki duvarda başının gölgesi, kenarları bıçakla kesilmiş gibi net bir siluet çizmiş. Güçlü, sert, yorgunluğu bağıran bir yüz.

Sonra pencereye ince, beyaz bir tül perde çekiyorsun ve adamı pencereye biraz daha yaklaştırıyorsun. Şimdi ışık aynı yönden geliyor ama bambaşka davranıyor. Yüzün aydınlık yarısı gölgeye doğru yavaşça, yumuşak bir kıvrımla kararıyor. Burnun gölgesi belli belirsiz bir koyuluğa dönüşmüş. Kırışıklıklar hâlâ orada ama artık yarık değil, yüzün haritasındaki ince çizgiler. Alnındaki parlama noktaları genişleyip yumuşak bir parıltıya dönüşmüş; koyu tenindeki bakır ve kahve tonları kat kat seçiliyor. Duvardaki gölge ise dağılmış, neredeyse kaybolmuş. Aynı yüz, aynı pencere, aynı yön; farkı yalnızca konunun gördüğü ışık kaynağının büyüklüğü yaratıyor.

Sık yapılan hata

Özet

Gölgenin keskinliğini ışık kaynağının konudan bakıldığında ne kadar büyük göründüğü belirler: güneş gibi küçük görünen kaynaklar sert, bulutlu bir gökyüzü ya da yakındaki büyük bir pencere gibi büyük görünen kaynaklar yumuşak gölge verir. Işığı yaklaştırmak, bir perdeden geçirmek ya da bir duvardan sektirmek onu yumuşatır; hangi niteliği seçeceğin ise fotoğrafın anlatmak istediğine bağlıdır.

Mini ödev

Bu ödevde ışığın sertliğini kendi elinle değiştiriyorsun.

1. Güneşin doğrudan vurduğu bir pencerenin yanına bir nesne ya da bir gönüllünün yüzünü yerleştir ve bir kare çek.
2. Pencereye ince bir perde, bir çarşaf ya da aydınger kâğıdı gerip aynı kareyi yeniden çek.
3. Bir masa lambasını önce doğrudan konuya, sonra yakındaki beyaz bir duvara çevirerek iki kare daha çek.
4. Dört karede gölgelerin kenarını karşılaştır ve ışık günlüğüne ışığın sertliğinin değiştiği bir kare ekle.

Kendini değerlendir

• Perde ya da duvar kullandığında gölge kenarının yumuşadığını görebildin mi?
• Işık kaynağının görünür büyüklüğünü değiştirerek sertliği kendin ayarlayabildin mi?
• Sert ve yumuşak karelerden hangisinin konuna daha uygun olduğunu gerekçesiyle söyleyebildin mi?

Sözlük

Mini test

1. Güneş dev bir kaynak olduğu hâlde neden sert gölgeler verir?

• A) Işığı çok parlak olduğu için
• B) Çok uzakta olduğu için gökyüzünde küçük bir daire gibi göründüğü için
• C) Işığı sarı olduğu için
• D) Yalnızca öğlen parladığı için

2. Işığı yumuşatmak için hangisi yapılmamalıdır?

• A) Kaynağı konudan uzaklaştırmak
• B) Kaynağı konuya yaklaştırmak
• C) Işığı ince bir perdeden geçirmek
• D) Işığı beyaz bir duvardan sektirmek

3. Bir kişi arkasındaki duvardan uzaklaştıkça duvardaki gölgesi ne olur?

• A) Daha keskinleşir
• B) Hiç değişmez
• C) Geçiş bandı genişler ve gölge yumuşar
• D) Renk değiştirir

4. Sert ışık hangi durumda iyi bir seçim olabilir?

• A) Hiçbir zaman
• B) Yalnızca gece
• C) Yalnızca yüzü pürüzsüz göstermek istediğinde
• D) Dokuyu, çizgiyi ve enerjiyi öne çıkarmak istediğinde

Cevaplar

1. B — Işığın sertliğini gerçek boyut değil görünür büyüklük belirler; güneş gökyüzünde yaklaşık yarım derecelik küçük bir daire kadar görünür.
2. A — Uzaklaşan kaynak konudan daha küçük görünür; ışık hem zayıflar hem sertleşir. Yaklaştırmak, dağıtmak ve sektirmek kaynağı büyütür.
3. C — Gölge geçişinin genişliği, kaynağın boyutu ile gölgenin düştüğü yüzeye olan uzaklığın kaynağa olan uzaklığa oranıyla büyür; kişi duvardan uzaklaştıkça gölge dağılır.
4. D — Keskin gölgeler taşın pürüzünü, kumaşın örgüsünü ve bir elin kırışıklarını en belirgin hâline getirir; grafik ve enerjik bir etki verir.

Özet kartı

• Sertliği belirleyen: kaynağın konudan bakınca ne kadar büyük göründüğü.
• Güneş küçük görünür → sert; bulutlu gökyüzü büyük → yumuşak.
• Yumuşatmak için: yaklaştır, perdeden geçir, duvardan sektir.
• Konu duvardan uzaklaştıkça duvardaki gölge dağılır.
• Sert ışık doku ve enerji, yumuşak ışık geçiş ve yakınlık anlatır.

Sonraki derse köprü

Işığın yönünü ve sertliğini tanıdın. Günün bazı saatlerinde bu ikisi, bir de rengi, fotoğrafçıların çok sevdiği bir biçimde bir araya gelir: güneş alçaktadır, ışık yandan gelir, yumuşar ve ısınır. Bir sonraki ders bu saatleri soruyor: neden herkes gün batımında çekiyor? Altın saatin ve mavi saatin ışığı nasıl değiştirdiğini ve bu saatleri nasıl yakalayacağını orada göreceksin.