Fotoğraf ışıktır

Öğrenme hedefi

Bir sahnedeki ışığı dört özellikle anlatabileceksin: ne kadar olduğu, nereden geldiği, sert mi yumuşak mı olduğu ve hangi renkte olduğu. Aynı konunun gün içinde bu dört özellik değiştikçe nasıl başka bir fotoğrafa dönüştüğünü gözlemleyecek, bir yere girdiğinde önce ışığı okumayı alışkanlık hâline getirmeye başlayacak ve bu modülün sonraki derslerinde her özelliği tek tek derinleştirmeye hazır olacaksın.

Merak sorusu

Fotoğrafçılar bir araya geldiğinde garip bir dil konuşur. «Işık çok sertti», «yan ışık bekledim», «bulut gelince ışık yumuşadı», «şu saatteki sıcaklığa bayılıyorum». Makineden, objektiften, hatta konudan çok ışıktan söz ederler. Dışarıdan bakan biri için bu takıntı gibi görünebilir: sonuçta ışık hep oradadır, değil mi?

Fotoğrafçılar neden sürekli ışıktan bahseder? Çünkü bir fotoğrafta en çok değişen şey odur. Bir ağaç, bir kapı, bir yüz bütün gün yerinde durur. Ama sabah başka bir yüzü, öğlen başka bir yüzü, akşam bambaşka bir yüzü vardır. Konu aynı kalır, ışık değişir; fotoğrafçı da aslında ışığı çeker. Bu derste ışığı konuşabileceğimiz ortak bir dil kuracağız.

Bağlam

Ders 1.1'de fotoğraf makinesinin nesneleri değil, onlardan gelen ışığı kaydettiğini görmüştün. O ders bir gerçeği ortaya koydu; bu modül ise o gerçeği bir beceriye dönüştürüyor. Işığın önemli olduğunu bilmek başka, bir sahnede ışığın ne yaptığını adlandırabilmek başkadır; adlandırmak için bir söz dağarcığına ihtiyacın var.

Bu söz dağarcığı karmaşık değil. Işığı anlatmak için dört soru yeter ve bunlar, bu modülün derslerine de yol gösteriyor. Işığın yönünü ve sertliğini ayrı birer derste, günün saatini ve havayı ayrı derslerde, pencere ışığını ve gölgeyi de modülün sonunda ele alacağız. Modülün projesi olan ışık günlüğü de bu dört soruyla dolacak: aynı nesneyi günün farklı saatlerinde çekip her seferinde ışığın nasıl değiştiğini kayda geçireceksin.

Basit açıklama

Işığın hangi özellikleri vardır?

Bir sahnedeki ışığı anlatmaya miktarla başla: ışık bol mu, az mı? Bol ışık kısa sürede net ve temiz bir kare verir; az ışık ise fotoğrafçıyı bekletir, kumlanmaya ya da bulanıklığa iter. Miktar, makinenin ayarlarını belirleyen şeydir ve pozlama modülünde ayrıntısıyla çalışacağın konudur.

Yön, ışığın konuya hangi taraftan geldiğidir. Önden gelen ışık yüzü düzleştirir, yandan gelen ışık biçimleri ve dokuyu ortaya çıkarır, arkadan gelen ışık konunun çevresinde parlayan bir kenar çizer ya da onu bir siluete çevirir. Nitelik, ışığın sert mi yumuşak mı olduğudur: öğle güneşi keskin kenarlı, koyu gölgeler bırakır; bulutlu bir gökyüzü ise gölgeleri yumuşatır ve neredeyse siler. Renk ise ışığın sıcak mı soğuk mu olduğudur: akşam güneşi turuncuya çalar, gölgede kalan bir köşe maviye.

Bu dört özellik hep birlikte gelir ve birbirini etkiler. Ama onları ayrı ayrı sormak, bir sahneyi okumayı kolaylaştırır. Bir yere girdiğinde kendine şunu sor: ne kadar ışık var, nereden geliyor, sert mi yumuşak mı, hangi renkte?

Aynı konu gün içinde nasıl değişir?

Işığın dört özelliği gün boyunca durmadan değişir ve bu değişim aynı konuyu farklı fotoğraflara dönüştürür. Güneş doğmadan önce, alacakaranlıkta ışık azdır, yumuşaktır ve mavidir; her şey sakin ve serin görünür. Güneş yeni doğduğunda ışık yandan ve alçaktan gelir, sıcaktır ve uzun gölgeler çizer; dokular belirginleşir. Öğleye doğru güneş tepeye çıkar: ışık bol ve serttir, gölgeler kısalır ve koyulaşır, renkler solgunlaşır. Akşam yeniden yana iner, ısınır, yumuşar.

Hava da bu döngüye katılır. Bulutlu bir günde ışık bütün gün yumuşak ve eşittir; gölge neredeyse yoktur. Bir fırtına öncesinde ışık koyu bir gökyüzünün altında parlak ve dramatik olabilir. Bu yüzden deneyimli fotoğrafçılar bir yeri bir kez değil, farklı saatlerde ve farklı havalarda ziyaret eder. Konuyu değiştirmeden ışığı değiştirmek, yeni bir fotoğraf elde etmenin en ucuz yoludur.

Işığı okumak neden alışkanlık ister?

Işığı fark etmek başta zor gelir, çünkü beynimiz onu sürekli düzeltir. Beyaz bir kâğıdı akşam lambasında da, öğle güneşinde de beyaz görürüz; oysa fotoğrafta biri turuncuya, biri maviye çalar. Beynin bu düzeltmesi günlük hayatta işimize yarar ama fotoğrafçıyı yanıltır. Işığı okumak, bu düzeltmeyi bir an durdurup ışığa olduğu gibi bakmayı öğrenmektir.

Bu okuma insanları çekerken özellikle önemlidir. Işık, üstüne düştüğü tene göre başka bir hikâye anlatır. Yumuşak bir ışık açık tende ince ton geçişlerini gösterirken koyu tende biçimi biraz düzleştirebilir; yandan gelen sert bir ışık koyu tende parlak yansıma noktalarıyla yüzün hatlarını çizebilir. Sıcak bir akşam ışığı birçok ten tonunu zenginleştirir, soğuk bir gölge ise bazılarını grileştirebilir. Bunların hiçbiri bir kural değildir; ama ışığı okuyan bir fotoğrafçı, karşısındaki kişinin yüzünde ışığın ne yaptığını görür ve buna göre yerini, saatini ya da konumunu seçer.

Görsel kanıt

Bir köy sokağında, yaşlı ve boyası dökülmüş mavi bir ahşap kapıyı dört kez çektiğini düşün. Sabah erkenden, güneş doğmadan çekilen karede kapı serin ve mavimsi, tahtanın dokusu zor seçiliyor, bütün sahne sakin ve düz. Güneş doğduktan hemen sonra çekilen karede ışık yandan ve alçaktan geliyor; kapının her çatlağı, pul pul kalkmış her boya parçası küçük bir gölge bırakmış, kapı kabartma gibi öne çıkıyor ve sıcak bir turuncuya bürünmüş.

Öğle karesinde güneş tepede. Kapının üstündeki saçak, kapının yarısına kadar keskin, koyu bir gölge düşürmüş; gölgenin altında kalan kısım neredeyse kara, güneşte kalan kısım solgun ve parlak. Bulutlu bir öğleden sonra çekilen son karede ise gölge yok; kapının maviliği derin ve doygun, dokusu yumuşakça seçiliyor, sahne sessiz ve dengeli. Kapı her karede aynı kapı. Yönü, sertliği, rengi ve miktarı değişen ışık, onu dört farklı fotoğrafa dönüştürüyor.

Sık yapılan hata

Özet

Fotoğrafçılar sürekli ışıktan bahseder, çünkü bir fotoğrafta konu aynı kalırken değişen şey ışıktır; fotoğrafçı aslında ışığı çeker. Işığı miktarı, yönü, sert ya da yumuşak niteliği ve rengiyle okumak, aynı konudan farklı fotoğraflar çıkarmanın ve doğru yeri, saati ve konumu seçmenin temelidir.

Mini ödev

Bu ödev, modülün ışık günlüğü projesinin başlangıcı.

1. Evinde ya da çevrende, yerinden kıpırdamayacak bir konu seç: bir saksı, bir kapı, bir pencere pervazındaki bir nesne.
2. Bugün bu konuyu iki farklı saatte, aynı yerden ve aynı açıdan çek.
3. Her karenin altına dört soruya kısa cevaplar yaz: ışık ne kadar, nereden geliyor, sert mi yumuşak mı, hangi renkte?
4. İki kare arasında en çok hangi özelliğin değiştiğini tek cümleyle not et; günlüğü bu modül boyunca en az üç saate tamamlayacaksın.

Kendini değerlendir

• İki kareyi aynı yerden ve aynı açıdan çekebildin mi?
• Her kare için dört soruya da bir cevap yazabildin mi?
• İki kare arasındaki farkı konuya değil, ışığa bağlayarak anlatabildin mi?

Sözlük

Mini test

1. Bir fotoğrafta konu aynı kalırken en çok değişen şey nedir?

• A) Objektif
• B) Işık
• C) Megapiksel
• D) Dosya biçimi

2. Güneş yeni doğduğunda ışığın niteliği genellikle nasıldır?

• A) Tepeden, sert ve soğuk
• B) Önden, düz ve renksiz
• C) Yandan, alçaktan, sıcak ve uzun gölgeli
• D) Hiç gölge bırakmayan ve mavi

3. Beynimiz ışığın rengini neden fark etmemizi zorlaştırır?

• A) Renkleri sürekli düzelttiği için beyazı her ışıkta beyaz gördüğümüz için
• B) Gözümüz renkleri hiç ayırt edemediği için
• C) Işığın gerçekte renginin olmaması yüzünden
• D) Fotoğraf makinesinin renkleri kaydedemediği için

4. Işık bir konu için uygun değilse ilk denenebilecek şey nedir?

• A) Makineyi değiştirmek
• B) Çekimi tamamen bırakmak
• C) Fotoğrafı siyah beyaz çekmek
• D) Birkaç adım yer değiştirmek ya da farklı bir saatte geri gelmek

Cevaplar

1. B — Konu yerinde dururken ışığın miktarı, yönü, niteliği ve rengi gün boyunca değişir ve aynı konuyu farklı fotoğraflara dönüştürür.
2. C — Güneş ufka yakınken ışık yandan ve alçaktan gelir, sıcaktır ve dokuları ortaya çıkaran uzun gölgeler çizer; tepeden sert ışık öğleye aittir.
3. A — Beyin beyaz bir kâğıdı her ışıkta beyaz görecek biçimde düzeltir; fotoğraf ise bu düzeltmeyi yapmaz, bu yüzden ışığın rengini bilinçli olarak okumak gerekir.
4. D — Konuyu değiştirmeden yer ya da saat değiştirmek ışığın yönünü, sertliğini ve rengini değiştirir; bu, en ucuz ve en etkili çözümdür.

Özet kartı

• Konu aynı kalır, ışık değişir: fotoğrafçı ışığı çeker.
• Dört soru: ne kadar, nereden, sert mi yumuşak mı, hangi renk?
• Işık gün boyunca döner: mavi şafak, sıcak yan ışık, sert öğle, yumuşak bulut.
• Işık kötüyse önce yerini, sonra saati değiştir.
• Aynı ışık farklı tenlerde farklı konuşur; yüze bak.

Sonraki derse köprü

Işığı konuşmak için dört soruyu öğrendin. Şimdi bunlardan birini, belki de en çarpıcı olanını, yakından inceleme zamanı. Aynı yüz, üstüne düşen ışığın geldiği tarafa göre bambaşka görünür. Bir sonraki ders bu dönüşümü soruyor: ışığın yönü bir yüzü nasıl değiştirir? Önden gelen ışığın yüzü nasıl düzleştirdiğini, yandan gelenin nasıl derinleştirdiğini ve arkadan gelenin nasıl bir siluet ya da parlayan bir kenar çizdiğini orada göreceksin.