Değerlendirme

Öğrenme hedefi

Bitirme projeni, jürinin kullanacağı değerlendirme ölçütleriyle kendin okuyabilecek ve jüriden gelecek geri bildirimi projeni ilerletmek için kullanabileceksin. Fikirden sunuma uzanan beş ölçütün her birinin neyi sorduğunu ve toplam puanda ne kadar yer tuttuğunu göreceksin. Jüriden önce her ölçüt için kendine bir puan verip bu puanı bir cümleyle gerekçelendirecek, en zayıf yanını kendin bulacaksın. Jürinin yorumlarını olduğu gibi not edecek, ölçüte bağlı olanları zevke bağlı olanlardan ayıracak ve bunlardan kısa bir düzeltme planı çıkaracaksın. Teknik kalitede, dizideki her tenden yüzün ekranda ve baskıda ayrıntısını koruyup korumadığını ölçülebilir bir soru olarak soracak, estetik bir tercihi ise bir kural gibi okumayacaksın.

Merak sorusu

Kitap basıldı, internet sayfası açıldı ve jüri günü yaklaşıyor. Arkadaşın, yaşlı üyenin verdiği kâğıdı cebinde taşıyor; üzerinde beş satır ve her satırın yanında bir sayı var. Gece yatmadan kâğıdı açıp bakıyor ve her seferinde başka bir korku buluyor: ya fikir yeterince özgün değilse, ya fırındaki karelerden biri fazla karanlıksa, ya jürideki biri renklerini hiç sevmezse? Dört haftalık emek, birkaç kişinin birkaç dakikalık bakışına sığacak. Jüri ne bekler?

Bağlam

Kendi karelerini anı yükünden arınarak, bir okuma kontrol listesiyle okumayı daha önce çalışmıştın (Ders 23.7). Kulüp toplantılarında eleştiri almayı ve vermeyi, iki övgüyle başlayıp tek bir uygulanabilir öneriyle biten yorumları da görmüştün (Ders 23.6). Yarışmalar dersinde ise bir jürinin seçiminin bir fotoğrafın değerini değil, o jürinin o yılki bakışını yansıttığını tartışmıştın (Ders 28.11).

Bitirme projesinin değerlendirmesi bu üç deneyimi bir araya getirir. Programın bu son dersinde proje, bir eğitmen ve topluluk tarafından beş ölçütle değerlendirilir ve başarılı bulunan projeler program sertifikasını alır. Ama bu dersin asıl konusu bir puan kazanmak değil, bir puanı ve bir yorumu nasıl okuyacağını öğrenmek.

Basit açıklama

Ölçütler neyi sorar?

Değerlendirme ölçütü, bir projenin hangi açılardan ve hangi sorularla okunacağını önceden belirleyen maddedir. Bitirme projesinde beş ölçüt vardır. Konsept ve özgünlük, projenin bir soru taşıyıp taşımadığını ve o soruya fotoğrafçının kendi bakışıyla yaklaşıp yaklaşmadığını sorar. Teknik kalite, pozlamanın, netliğin ve rengin projenin hizmetinde olup olmadığını sorar. Kompozisyon ve ışık, karelerin bakışı nasıl yönettiğine ve ışığın anlamı nasıl taşıdığına bakar. Tutarlılık ve sıralama, on iki karenin bir dizi gibi konuşup konuşmadığını sorar. Sunum ise metnin, başlığın ve formatın projeyi nasıl taşıdığına bakar.

Ölçüt ağırlığı, bir ölçütün toplam puan içinde ne kadar yer tuttuğudur. Bu projede konsept ve özgünlük ile teknik kalite yüzer puanın yirmi beşer puanını, kompozisyon ve ışık ile tutarlılık ve sıralama yirmişer puanını, sunum ise on puanını taşır. Bu dağılım bir şey söyler: çok parlak bir sunum, sorusu olmayan bir projeyi kurtarmaz; ama iyi bir proje, özensiz bir sunumla da puan kaybeder. Ölçütler bir estetiği dayatmaz. Bir jüri üyesi «renkleri daha canlı olmalıydı» dediğinde bu bir tercihtir; «ustanın yüzü baskıda ayrıntısını kaybetmiş» dediğinde ise bu, ölçülebilir bir teknik sorundur. Teknik kalitede sorulacak sorulardan biri de budur: dizideki her ten, ekranda ve baskıda kendi ayrıntısını koruyor mu?

Jüriden önce kendini nasıl ölçersin?

Öz puanlama, fotoğrafçının jüriden önce kendi projesine her ölçüt için bir puan vermesi ve bu puanı tek bir cümleyle gerekçelendirmesidir. Gerekçe cümlesi puandan daha önemlidir: «Teknik kaliteye on sekiz veriyorum, çünkü fırın karelerinden birinde ustanın yüzü deneme baskısında karardı» cümlesi, fotoğrafçıya neyi düzeltmesi gerektiğini doğrudan söyler. Öz puanlama, okuma kontrol listesini bu beş ölçüte göre yeniden düzenlemenin bir yoludur.

Öz puanlamanın en değerli sonucu, en zayıf ölçütü jüriden önce bulmaktır. Bunu tek başına yapmak zordur; anı yükü hâlâ oradadır. Bu yüzden projeyi bilen ama çekimlere katılmamış bir kişiden, örneğin kulüpten bir üyeden, aynı kâğıdı doldurması istenebilir. İki kâğıdın birbirinden en çok ayrıldığı satır, fotoğrafçının kendi işine en yakın durduğu, yani en az net gördüğü yerdir.

Puan verirken iki uca kaçmak kolaydır. Bazı fotoğrafçılar emeği düşünüp her satıra yüksek puan verir; bazıları da jüriden önce kendini korumak için her satırı düşük tutar. İkisi de işe yaramaz, çünkü satırlar arasındaki farkı siler. Bir puanı dürüst kılan, onu bir kareye bağlamaktır: gerekçe cümlesi hangi kareyi gösteremiyorsa, o puan bir duygudur. Böyle bir satırda kareleri yeniden açıp o ölçütün sorusunu tek tek sormak, sayıyı yerine oturtur.

Geri bildirim nasıl kullanılır?

Geri bildirim notu, jürinin ve izleyicilerin yorumlarının, fotoğrafçının kendi yorumuyla karıştırılmadan, olduğu gibi yazıya geçirilmesidir. Değerlendirme sırasında yorumlara hemen cevap vermek, bir kareyi savunmaya ya da açıklamaya girişmek doğaldır; ama bu, yorumun kendisini dinlemeyi zorlaştırır. Not almak ve «neyi gördünüz, hangi karede?» gibi açıklayıcı sorular sormak, eleştiri dersinde çalıştığın dinleme biçimini sürdürür.

Düzeltme planı, alınan geri bildirimlerden seçilen birkaç değişikliğin, hangi karede ve nasıl yapılacağının kısa bir listesidir. Her yorum uygulanmaz. Önce yorumlar ikiye ayrılır: bir ölçüte ve kareye bağlanan, ölçülebilir yorumlar ile bir zevki bildiren yorumlar. İlk gruptakiler çoğunlukla düzeltilir. Zevke bağlı yorumlar ise dikkatle dinlenir, projenin sorusuna hizmet edip etmedikleri tartılır ve kararı fotoğrafçı verir. Aynı yorum birkaç kişiden geliyorsa, zevk gibi görünse bile üzerinde yeniden düşünmek gerekir. Bir puan projenin sonu değildir; düzeltme planı, projeyi sertifikadan sonra da yaşayan bir çalışmaya dönüştürür.

Görsel kanıt

Arkadaşın jüriden önce kâğıdı doldurur: konsepte yirmi iki, teknik kaliteye on sekiz, kompozisyon ve ışığa on yedi, tutarlılık ve sıralamaya on altı, sunuma sekiz. Her sayının yanına bir cümle yazar. Kulüpten bir üye aynı kâğıdı doldurduğunda en büyük fark tutarlılık satırında çıkar: üye, çay ocağındaki iki karenin neredeyse aynı şeyi söylediğini yazmıştır.

Jüri günü eğitmen ve topluluktan üç kişi diziye bakar. Arkadaşın her yorumu olduğu gibi deftere geçirir. Bir jüri üyesi fırın karesinde ustanın yüzünün baskıda ayrıntısını yitirdiğini gösterir; yanındaki çay ocağındaki tekrarı fark eder; masanın ucundaki üye ise renklerin daha canlı olmasını istediğini söyler.

Akşam arkadaşın yorumları iki sütuna ayırır. Ustanın yüzü ve tekrar eden kare ölçüte ve kareye bağlıdır; düzeltme planına girer: yüze yerel bir düzeltme, deneme baskısı ve çay ocağı karelerinden birinin yerine havuzdaki bir kare. Renk yorumu ise bir tercihtir; arkadaşın, sabahın solgun ışığının projenin sorusuna hizmet ettiğine karar verir ve renkleri değiştirmez.

Sık yapılan hata

Özet

Bitirme projesi, fikri, tekniği, kareleri, diziyi ve sunumu ayrı ayrı soran beş ölçütle ve farklı ağırlıklarla değerlendirilir; jüriden önce yapılan gerekçeli öz puanlama ve bir başkasının puanlarıyla karşılaştırma en zayıf yanı ortaya çıkarır. Jüri yorumları olduğu gibi not edilir, ölçüte bağlı olanlar zevke bağlı olanlardan ayrılır ve her tenin ayrıntısı gibi ölçülebilir sorunlar bir düzeltme planına dönüşürken tercihlerin kararı projenin sorusuna bakılarak fotoğrafçıya kalır.

Mini ödev

Bu ödevde bitirme projeni jüriye hazırlayacak ve jüriden sonra işleyeceksin.

1. Beş ölçütün her biri için projene bir puan ver ve her puanın yanına tek cümlelik bir gerekçe yaz.
2. Çekimlere katılmamış bir kişiden aynı kâğıdı doldurmasını iste ve iki kâğıdın en çok ayrıldığı satırı işaretle.
3. Dizideki her yüzü ekranda ve deneme baskısında karşılaştır; ayrıntısını yitiren bir ten varsa bunu teknik kalite satırına yaz.
4. Jüri yorumlarını olduğu gibi not al, onları «ölçüte bağlı» ve «zevke bağlı» olarak iki sütuna ayır ve en fazla üç maddelik bir düzeltme planı yaz.

Kendini değerlendir

• Her puanın yanında onu açıklayan bir cümle var mı?
• Yorumları not alırken savunmaya geçmeden dinleyebildin mi?
• Düzeltme planındaki her madde bir kareye ve bir ölçüte bağlanıyor mu?

Sözlük

Mini test

1. Bu projede ölçüt ağırlıkları neyi gösterir?

• A) Sunumun en önemli ölçüt olduğunu
• B) Parlak bir sunumun sorusu olmayan bir projeyi kurtarmayacağını
• C) Bütün ölçütlerin eşit olduğunu
• D) Teknik kalitenin önemsiz olduğunu

2. Öz puanlamada puandan daha değerli olan nedir?

• A) Toplamın yüksek çıkması
• B) Puanların jüriyle aynı olması
• C) Hiçbir ölçüte düşük puan vermemek
• D) Her puanın yanındaki gerekçe cümlesi

3. «Ustanın yüzü baskıda ayrıntısını yitirmiş» yorumu nasıl bir yorumdur?

• A) Ölçüte ve kareye bağlı, ölçülebilir bir yorum
• B) Yalnızca bir zevki bildiren yorum
• C) Sunum ölçütüne ait bir yorum
• D) Görmezden gelinmesi gereken bir yorum

4. Bir jüri üyesi renklerin daha canlı olmasını istiyorsa fotoğrafçı ne yapar?

• A) Bütün diziyi hemen daha canlı hâle getirir
• B) Yorumu not etmez
• C) Yorumu dinler, projenin sorusuna hizmet edip etmediğini tartar ve kararı kendisi verir
• D) Jüri üyesiyle tartışıp onu ikna etmeye çalışır

Cevaplar

1. B — Ağırlıklar, projenin sorusunu ve karelerini sunumdan daha çok önemsediğini gösterir.
2. D — Gerekçe cümlesi, hangi karede neyin düzeltileceğini fotoğrafçıya doğrudan söyler.
3. A — Bir kareye ve teknik kalite ölçütüne bağlanır ve deneme baskısıyla sınanabilir.
4. C — Zevke bağlı bir yorum dikkatle dinlenir ama bir kural gibi uygulanmaz.

Özet kartı

• Beş ölçüt, farklı ağırlıklar: konsept ve teknik 25, kompozisyon ve dizi 20, sunum 10.
• Jüriden önce gerekçeli öz puanlama; bir başkasının kâğıdıyla karşılaştır.
• Yorumları olduğu gibi not al, savunmaya geçme.
• Ölçüte bağlı yorumu düzelt, zevke bağlı yorumu tart.
• Her tenin ayrıntısı ölçülebilir bir teknik sorudur.

Sonraki derse köprü

Sertifika alındı, düzeltme planı defterde duruyor. Arkadaşın dizinin en çok konuşulan karesine yeniden bakıyor: ustanın, fırının ağzından gelen ışıkta ona doğru baktığı yakın plan. Jüriden biri bu kare için «adamı tanımıyorum ama sanki tanıyor gibiyim» demişti. Bir yüzü çekmek ile bir insanı çekmek arasındaki fark nerede başlar? Çekirdek program burada bitiyor; sıradaki ders, tek bir türde derinleşmek isteyenler için açılan uzmanlık rotalarından Portre ve İnsan rotasını, portrenin bir yüzün kaydından fazlası olarak neyi yakaladığı sorusuyla açıyor.