Konu seçimi

Öğrenme hedefi

Programda öğrendiklerini tek bir özgün çalışmada birleştirecek bitirme projen için, seni haftalar boyunca taşıyacak bir konu seçebileceksin. Bir konuyu, yani genel bir alanı, bir soruya, yani o alanda gerçekten merak ettiğin bir şeye dönüştüreceksin. Bir merak listesi çıkaracak, adayları merakın gücüne, konuya ne kadar kolay ve ne kadar sık ulaşabileceğine, yani konu erişimine, ve zaman, bütçe ve izinler açısından uygulanabilirliğine göre eleyeceksin. Anlatacağın hikâyenin kime ait olduğunu soracak, içinde yer aldığın bir topluluğu içeriden bakışla anlatmak ile dışarıdan gelen biri olarak anlatmak arasındaki farkı düşünecek ve farklı tenlerden, farklı hayatlardan insanlarla çalışacaksan onlarla nasıl bir ilişki kuracağını planlayacaksın. Doğru tek bir konu olmadığını, iyi bir konunun, cevabını gerçekten öğrenmek istediğin bir sorudan doğduğunu göreceksin.

Merak sorusu

Yaşlı üye arkadaşına bir defter uzatıyor: «Bitirme projen için dört ile sekiz hafta var. Ne çekeceksin?» Arkadaşın hemen birkaç şey sayıyor: mahalle, fırın, sabah ışığı, çiçekler. Hepsini sevdiğini, hepsini daha önce çektiğini söylüyor.

Yaşlı üye başını sallıyor ama bir soru daha soruyor: «Bunların hangisi hakkında hâlâ bilmediğin, öğrenmek için sabahın beşinde kalkacağın bir şey var?» Arkadaşın cevap veremiyor. Sevdiği konular var, ama bir soru yok. Hangi hikâyeyi anlatmak istiyorsun? Ve bir konu, haftalar sürecek bir projeyi nasıl taşır?

Bağlam

Proje planlama dersinde bir projeyi, neyi anlamaya çalıştığını söyleyen bir proje sorusuyla ve yer, zaman ve konu sınırlarını çizen bir kapsamla başlatmayı öğrenmiştin (Ders 23.4). Kişisel üslup dersinde kendi işinde tekrar eden seçimleri bir haritada toplamıştın (Ders 26.7). Kavramsal fotoğraf dersinde de bir düşünceyi tek bir fikir cümlesine indirmiştin (Ders 26.8).

Bitirme projesi, programın bütün becerilerini, yani ışığı, pozlamayı, kompozisyonu, insanlarla çalışmayı, seçkiyi, sıralamayı, düzenlemeyi ve sunumu tek bir çalışmada bir araya getiren, haftalar süren özgün bir iştir. Bu modülün beş dersi projeyi adım adım izliyor: konu seçimi, planlama, çekim ve seçki, sunum ve değerlendirme. Bu ilk ders, projenin geri kalanının dayanacağı temeli, yani konuyu ele alıyor.

Basit açıklama

Konu ile soru arasındaki fark nedir?

Bir konu, fotoğraflanacak genel bir alandır: mahalle, fırın, sabah ışığı. Bir soru ise o alanda gerçekten merak edilen bir şeydir: «Şehir her sabah kimin elleriyle açılıyor?» ya da «Bir fırında bir günün hangi saatlerinde kimler çalışıyor?» Konu seni bir yere götürür; soru ise orada neye bakacağını söyler. Arkadaşının listesi sevdiği konulardan oluşuyordu, ama hiçbiri bir soru değildi.

İyi bir soru, cevabını henüz bilmediğin bir sorudur. Cevabını bildiğin bir konuyu çekmek, yalnızca bildiğini tekrar göstermek anlamına gelebilir; merak ise fotoğrafçıyı her çekimde yeni bir şey görmeye iter. Bu yüzden bitirme projesinin konusunu seçerken asıl ölçüt, bir konuyu ne kadar iyi çekebildiğin değil, onun hakkında ne kadar çok merak ettiğindir. Bu bir kural değildir; bazı fotoğrafçılar çok iyi bildikleri bir konuya yeni bir soruyla döner ve orada yeni bir şey bulur. Bir soru, proje ilerledikçe değişebilir de: ilk çekimler, fotoğrafçıyı başlangıçta düşünmediği bir yöne götürebilir. Soru bir pusula gibidir; yolu gösterir, ama yol boyunca yeniden okunur ve gerekirse düzeltilir.

Adaylar nasıl elenir?

Merak listesi, bir fotoğrafçının hakkında daha çok şey öğrenmek istediği insanları, yerleri, olayları ve soruları, yargılamadan ve sınırlamadan yazdığı uzun listedir. İlk adım, en az yirmi madde yazmaktır; ilk akla gelenler çoğu zaman en bilinenlerdir, asıl ilginç olanlar listenin ortasında ya da sonunda belirir.

Sonra liste üç ölçüyle daraltılır. Merakın gücü şunu sorar: bu soru seni dört ile sekiz hafta boyunca, yorgun olduğun günlerde de, sahaya çıkaracak mı? Konu erişimi ise, fotoğrafçının konusuna, yani insanlara, yerlere ya da olaylara, ne kadar kolay, ne kadar sık ve ne kadar yakından ulaşabileceğidir. Bir fırının içine her sabah girebilmek, uzak bir şehirdeki bir olaya bir kez gitmekten çok daha zengin bir proje verir. Uygulanabilirlik ise projenin zaman, bütçe, ulaşım, hava, izinler ve güvenlik açısından belirlenen süre içinde gerçekleştirilebilir olmasıdır. Her adaya bu üç ölçüt için birer puan vermek, seçimi netleştirir. Son iki üç aday arasında karar veremiyorsan, her biri için bir sabah ya da bir öğleden sonra küçük bir keşif çekimi yapmak işe yarar; sahada geçen birkaç saat, kâğıt üzerindeki puanlardan çoğu zaman daha açık konuşur ve hangi sorunun seni gerçekten çektiğini gösterir.

Özgünlük de bir sorudur, ama ayrı bir ölçüt olarak değil, bakış açısı olarak ortaya çıkar. Aynı fırını başka fotoğrafçılar da çekmiş olabilir; ama senin sabah ışığına, ellere ve insanlara bakışın, sorunun ve o insanlarla kurduğun ilişki, projeyi senin yapar.

Kimin hikâyesini anlatıyorsun?

İçeriden bakış, bir fotoğrafçının içinde yaşadığı, parçası olduğu ya da uzun süre içinde bulunduğu bir topluluğu, yeri ya da hayatı, o topluluğun bir üyesinin tanıdıklığı ve sorumluluğuyla anlatmasıdır. İçeriden bakış, insanların güvenini kazanmayı, gündelik ayrıntıları görmeyi ve basmakalıplardan kaçınmayı kolaylaştırır.

Dışarıdan gelen biri olarak bir topluluğu anlatmak da mümkündür ve değerli olabilir; ama bu, daha fazla zaman, dinleme ve ilişki gerektirir. Farklı tenlerden, farklı kültürlerden ya da farklı yaşam koşullarından insanların hikâyesini anlatırken, birkaç kez gidip gelen biri olarak kolayca basmakalıplara düşülebilir: onları yalnızca yoksulluk, acı ya da «farklılık» üzerinden göstermek. Bunu önlemenin yolu, insanlarla zaman geçirmek, onlara ne anlatılmasını istediklerini sormak, fotoğrafları onlara göstermek ve gerekirse projeye onların sesini ve sözlerini katmaktır.

Görsel kanıt

Arkadaşın deftere yirmi iki maddelik bir merak listesi yazıyor. Listenin başında sevdiği konular var; ortalara doğru başka sorular beliriyor: sabah ezanından önce kim uyanıyor, fırının ilk ekmeği kime gidiyor, çiçekçi çiçekleri nereden alıyor, mahallenin kepenklerini kim açıyor.

Her soruya merak, erişim ve uygulanabilirlik için birer puan veriyor. «Şehir her sabah kimin elleriyle açılıyor?» sorusu üçünde de yüksek çıkıyor: bu soru onu gerçekten meraklandırıyor, fırıncıyı, çiçekçiyi ve çay ocağını zaten tanıyor ve sabahları yürüyerek hepsine ulaşabiliyor. Uzak bir köydeki bir hasat bayramı ise merakta yüksek, erişimde düşük çıkıyor.

Seçtiği soruyu fırının esmer tenli ustasına, açık tenli çırağa ve çay ocağındaki ustaya anlatıyor ve onlara, sabahlarında neyin fotoğraflanmasını istediklerini soruyor. Usta, hamurun ilk yoğrulduğu karanlık saati; çırak ise ilk müşterinin geldiği anı öneriyor. Arkadaşın bu önerileri defterine yazıyor.

Sık yapılan hata

Özet

Bitirme projesi, programın bütün becerilerini haftalar süren tek bir özgün çalışmada birleştirir ve bir konudan değil, o konuda gerçekten merak edilen bir sorudan başlar. Uzun bir merak listesi çıkarılır ve adaylar merakın gücü, konu erişimi ve uygulanabilirlik ölçüleriyle daraltılır; özgünlük, fotoğrafçının bakışından ve ilişkisinden doğar. Anlatılan hikâyenin kime ait olduğu sorulur; içeriden bakış güveni ve ayrıntıyı kolaylaştırır, dışarıdan gelen biri ise farklı tenlerden ve hayatlardan insanları basmakalıplara indirgememek için zaman geçirir, onlara sorar ve seslerini projeye katar.

Mini ödev

Bu ödevde bitirme projen için konunu ve sorunu seçeceksin.

1. Yargılamadan en az yirmi maddelik bir merak listesi yaz: insanlar, yerler, olaylar ve sorular.
2. Her maddeyi bir soruya dönüştür; cevabını zaten bildiğin soruları işaretle.
3. Kalan her soruya merak, erişim ve uygulanabilirlik için beşlik bir ölçekle puan ver; en yüksek puanı alan üç soruyu ayır ve her birinin seni neden çektiğini bir paragrafta anlat.
4. Seçtiğin soru bir topluluğun ya da başka insanların hikâyesini içeriyorsa, onlarla nasıl tanışacağını, onlara ne soracağını ve seslerini projeye nasıl katacağını yaz. Son sorunu tek bir cümleyle deftere yaz.

Kendini değerlendir

• Konunu cevabını henüz bilmediğin bir soruya dönüştürebildin mi?
• Seçtiğin soru dört ile sekiz hafta boyunca erişebileceğin ve gerçekleştirebileceğin bir soru mu?
• Anlatacağın hikâyenin kime ait olduğunu ve o insanlarla nasıl bir ilişki kuracağını düşündün mü?

Sözlük

Mini test

1. «Mahalle» ile «Şehir her sabah kimin elleriyle açılıyor?» arasındaki fark nedir?

• A) Fark yoktur
• B) «Mahalle» bir konu, uzun olanı ise o konuda merak edilen bir sorudur
• C) İkincisi daha kısadır
• D) «Mahalle» bir fotoğraf türüdür

2. Konu erişimi neyi ölçer?

• A) Konunun ne kadar ünlü olduğunu
• B) Konunun ne kadar pahalı olduğunu
• C) Fotoğrafçının konusuna ne kadar kolay, sık ve yakından ulaşabildiğini
• D) Konunun başka fotoğrafçılarca çekilip çekilmediğini

3. Uzak bir köydeki tek seferlik bir bayram, bitirme projesi için neden zor bir aday olabilir?

• A) Merak yüksek olsa da erişimi ve uygulanabilirliği düşük olduğu için
• B) Bayramlar fotoğraflanamadığı için
• C) Köylerde ışık olmadığı için
• D) Tek seferlik olaylar her zaman sıkıcı olduğu için

4. Dışarıdan gelen biri olarak bir topluluğu anlatırken basmakalıplardan nasıl kaçınılır?

• A) Olabildiğince hızlı çekip ayrılarak
• B) İnsanlarla konuşmadan uzaktan çekerek
• C) Yalnızca acı anlarını seçerek
• D) Zaman geçirerek, insanlara sorarak ve seslerini projeye katarak

Cevaplar

1. B — Konu bir alan, soru ise o alanda neye bakılacağını söyleyen gerçek bir meraktır.
2. C — Sık ve yakın erişim, haftalar süren bir projeyi zenginleştirir.
3. A — Bitirme projesi tekrar eden çekimler gerektirir; tek seferlik ve uzak bir olay buna uygun değildir.
4. D — İlişki ve dinleme, insanları basmakalıplara indirgemeden anlatmayı sağlar.

Özet kartı

• Konudan değil, sorudan başla.
• Yirmi maddelik bir merak listesi yaz.
• Merak, erişim ve uygulanabilirliği puanla.
• Özgünlük bakışından ve ilişkinden doğar.
• Kimin hikâyesi olduğunu sor; insanların sesini kat.

Sonraki derse köprü

Soru deftere yazıldı: «Şehir her sabah kimin elleriyle açılıyor?» Ama arkadaşın ertesi sabah sahaya çıktığında ne yapacağını bilmiyor. Fırın mı, çiçekçi mi, çay ocağı mı? Hangi gün, hangi saatte, hangi ışıkta? İzinleri ne zaman alacak, dört haftaya kaç çekim sığacak? Yaşlı üye bir soru sorar gibi gülümsüyor: bir sorunun fotoğrafa dönüşmesi için önce bir planın kâğıda dökülmesi gerekir. Plandan fotoğrafa nasıl geçilir? Sonraki ders, çekim listesini, mekânı, ışığı, izinleri ve takvimi ele alıyor.