Düğmeler ve menüler

Öğrenme hedefi

Makineni eline aldığında en sık kullanacağın kontrolleri gözün kapalıyken bile bulabileceksin: mod tekerleği, deklanşör, ayar tekerlekleri, pozlama telafisi, ISO, odak noktası, fotoğrafı izleme düğmesi ve hızlı menü. Bunların her birinin ne işe yaradığını tek cümleyle söyleyecek, telefonundaki karşılıklarını gösterebilecek ve geri kalan onlarca menü seçeneğini bugün öğrenmek zorunda olmadığını bilerek makineni rahatça kullanmaya başlayacaksın.

Merak sorusu

Yeni bir fotoğraf makinesini kutusundan ilk çıkardığın anı düşün. Üstte tekerlekler, arkada düğmeler, yanda kapaklar, ekranda ise sayfalarca menü. Kullanım kılavuzu bir kitap kalınlığında. İlk birkaç gün çoğu kişi ya her şeyi öğrenmeye çalışıp bunalır ya da hiçbirine dokunmayıp makineyi otomatikte bırakır.

Bu kadar düğme ne işe yarıyor? Cevap rahatlatıcı: çoğu, çoğu zaman işine yaramıyor. Makine üreticileri binlerce farklı kullanıcının binlerce farklı ihtiyacını tek gövdeye sığdırmaya çalışır. Senin günlük çekimlerinde elini sürekli götüreceğin kontrollerin sayısı ise bir elin parmaklarından biraz fazla. Bu derste o kısa listeyi, makinenin üstündeki yerleriyle birlikte öğreneceğiz.

Bağlam

Bir otomobili ilk sürdüğünü hatırla. Gösterge panelinde onlarca simge, direksiyonun çevresinde birçok kol vardı. Ama sürmek için direksiyonu, pedalları, vitesi, sinyali ve silecekleri bilmek yetiyordu. Geri kalanını zamanla, ihtiyaç duydukça öğrendin. Fotoğraf makinesi de böyledir. Asıl mesele, en sık kullanılan kontrollerin yerini parmaklarının ezberlemesidir; böylece çekim anında gözün vizörde ya da konuda kalır, menülerde değil.

Bu ders markadan bağımsızdır. Her üretici kontrollere farklı adlar verir ve onları gövdenin farklı yerlerine koyar, ama işleri aynıdır. Aşağıda anlatılan her kontrolü kendi makinende bulmak için kullanım kılavuzunun ilk sayfalarındaki gövde çizimine bakman yeterli. Telefon kullanıyorsan da aynı işlerin ekrandaki karşılıklarını göreceğiz; çünkü telefon da aslında aynı kararları sana sorar, yalnızca düğme yerine dokunmayla.

Basit açıklama

Sağ elin işaret parmağı ve başparmağı neye dokunur?

İşaret parmağının durduğu yer deklanşördür. Deklanşörün iki kademesi vardır ve bu, yeni başlayanların en sık kaçırdığı ayrıntıdır. Yarım bastığında makine odaklanır ve ışığı ölçer; genellikle küçük bir bip sesi ya da vizörde yanan bir işaretle bunu bildirir. Sonuna kadar bastığında fotoğraf çekilir. Deklanşöre bir hamlede dalmak yerine önce yarım basıp netliğin doğru yere düştüğünü görmek, bulanık fotoğrafların önemli bir kısmını önler.

Deklanşörün hemen yanında ya da arkasında, başparmağının ulaştığı yerde bir ya da iki ayar tekerleği bulunur. Bu tekerlekler seçtiğin moda göre farklı ayarları değiştirir: bir modda diyaframı, başka bir modda enstantaneyi. Gövdenin üstünde ise mod tekerleği durur. Üstünde otomatik mod simgesinin yanında P, A, S, M gibi harfler vardır; bazı üreticiler A yerine Av, S yerine Tv yazar. Bu harflerin anlamını Ders 3.9'da ayrıntısıyla göreceğiz. Şimdilik bilmen gereken, mod tekerleğinin kararları ne ölçüde makineye ne ölçüde sana bıraktığını belirlediğidir.

Işığı ve netliği hangi düğmeler ayarlar?

Başparmağının ulaştığı bölgede genellikle artı ve eksi işaretli bir düğme ya da tekerlek bulunur. Bu, pozlama telafisidir ve belki de en değerli kısayoldur. Makine bir sahnenin ne kadar aydınlık olması gerektiğine kendisi karar verir, ama bazen yanılır. Pozlama telafisi, bu kararı tek hamlede düzeltmeni sağlar: artıya çevirdiğinde fotoğraf aydınlanır, eksiye çevirdiğinde kararır.

Bu düğme farklı ten tonlarını çekerken özellikle işe yarar. Makinenin ölçüm sistemi sahneyi bir ortalama parlaklığa çekmeye çalışır. Parlak bir fonun önünde duran koyu tenli bir yüz bu yüzden gereğinden karanlık çıkabilir; biraz artı telafi yüzü doğru parlaklığa getirir. Koyu bir fonun önündeki açık tenli bir yüz ise gereğinden parlak çıkabilir; o zaman biraz eksi telafi gerekir. Makinenin ışığı nasıl ölçtüğünü ileride ayrıca açacağız.

Yakınında bir de ISO düğmesi ya da ayarı bulunur; sensörün ışığa ne kadar duyarlı davranacağını belirler. Odak için ise arka yüzde genellikle bir yön tuşu ya da küçük bir kumanda kolu vardır. Bununla makinenin kadrajın neresine odaklanacağını seçersin. Telefonda bu işlerin karşılığı tanıdıktır: ekrana dokunup odak seçmek, parmağını yukarı aşağı kaydırıp parlaklığı değiştirmek.

Menüler ne zaman gerekir?

Arka yüzde oynatma düğmesi bulunur; çektiğin fotoğrafı ekranda gösterir ve yanındaki çöp kutusu simgeli düğmeyle silebilirsin. Çoğu makinede ayrıca bir hızlı menü düğmesi vardır; genellikle Q, i ya da Fn gibi harflerle işaretlenir. Bu düğmeye bastığında ekranda en sık değiştirilen ayarlar tek bir ızgarada belirir. Günlük çekimde menülere girmek yerine çoğu işi bu ızgaradan halledersin.

Ana menü ise daha seyrek gerekir. Tarih ve saat, dosya biçimi, kartı biçimlendirme gibi ayarlar bir kez yapılır ve uzun süre dokunulmaz. Bu yüzden ana menüyü bir kütüphanenin arşivi gibi düşün: gerektiğinde gidersin, her gün değil. Kullanım kılavuzunu baştan sona okumak yerine, bir ayarı değiştirmen gerektiğinde ilgili sayfaya bakmak daha verimlidir. Birkaç hafta içinde sık kullandığın ayarları fark etmeden ezberlemiş olursun.

Görsel kanıt

Bir doğum günü partisinde aynı model makineyle çeken iki kişiyi düşün. Mumlar yakılıyor ve çocuk üflemek üzere. Biri karenin karanlık çıktığını fark ediyor ve ana menüye giriyor. Sayfalar arasında dolaşıyor, doğru ayarı arıyor. Başını kaldırdığında mumlar sönmüş, alkış başlamış. Elinde, kararmış bir pastanın ve bulanık bir el hareketinin fotoğrafı var.

Öbürü aynı sorunu fark ediyor ama gözünü vizörden ayırmıyor. Başparmağıyla pozlama telafisini bir tık artıya çeviriyor, deklanşöre yarım basıp odağın çocuğun yüzüne düştüğünü görüyor ve tam üfleme anında sonuna kadar basıyor. Fotoğrafta mumların ışığı çocuğun yüzünü sıcak bir parıltıyla aydınlatıyor, yanakları şişmiş, gözleri kapalı. İki kişinin makinesi de, bildikleri fotoğrafçılık da aşağı yukarı aynı. Fark, pastayı yakalayanın parmaklarının birkaç kontrolün yerini ezberlemiş olmasında.

Sık yapılan hata

Özet

Bir fotoğraf makinesindeki kontrollerin çoğu günlük çekimde gerekmez; deklanşör, mod tekerleği, ayar tekerlekleri, pozlama telafisi, ISO, odak noktası seçimi, oynatma düğmesi ve hızlı menü işlerin büyük kısmını görür. Bu kontrollerin yerini parmakların ezberlediğinde gözün konuda kalır, geri kalan menüleri ise zamanla, ihtiyaç duydukça öğrenirsin.

Mini ödev

Bu ödevde makinenin haritasını parmaklarına öğretiyorsun.

1. Kullanım kılavuzundaki gövde çizimini aç ve derste geçen kontrollerin her birini kendi makinende bul; telefon kullanıyorsan ekrandaki karşılıklarını bul.
2. Gözlerini kapat ve makineyi çekim pozisyonunda tutarak deklanşöre, pozlama telafisine ve oynatma düğmesine sırayla dokun.
3. Karanlık bir köşede bir nesneyi çek, pozlama telafisini bir tık artıya çevirip yeniden çek ve iki kareyi karşılaştır.
4. Telafiyi sıfıra döndür ve kendine küçük bir kısayol kartı yaz: hangi kontrol nerede ve ne işe yarıyor.

Kendini değerlendir

• Derste geçen kontrollerin hepsini kendi makinende ya da telefonunda bulabildin mi?
• Gözlerin kapalıyken deklanşörü, telafiyi ve oynatma düğmesini bulabildin mi?
• Telafiyi değiştirdikten sonra sıfıra döndürmeyi hatırladın mı?

Sözlük

Mini test

1. Deklanşöre yarım basmak ne işe yarar?

• A) Fotoğrafı siler
• B) Makinenin odaklanmasını ve ışığı ölçmesini sağlar
• C) Makineyi kapatır
• D) Menüyü açar

2. Parlak bir fonun önündeki koyu tenli bir yüz karanlık çıkıyorsa hangi ayar hızlı bir çözüm sunar?

• A) Hızlı menüden dosya biçimini değiştirmek
• B) Oynatma düğmesine basmak
• C) Pozlama telafisini biraz artıya çevirmek
• D) Mod tekerleğini döndürmeden kartı biçimlendirmek

3. Ana menü günlük çekimde neden seyrek gerekir?

• A) Ana menüdeki ayarların çoğu bir kez yapılıp uzun süre değiştirilmez
• B) Ana menü yalnızca telefonlarda bulunur
• C) Ana menü fotoğrafları siler
• D) Ana menü yalnızca profesyonellere açıktır

4. Pozlama telafisini karanlık bir sahne için artıya çevirdikten sonra ne yapmalısın?

• A) Hiçbir şey; ayar kendiliğinden sıfırlanır
• B) Makineyi kapatıp açmalısın
• C) Kartı değiştirmelisin
• D) Sahne değişince göstergeye bakıp gerekirse sıfıra döndürmelisin

Cevaplar

1. B — Yarım basınca makine odaklanır ve ışığı ölçer; netliği görüp ardından sonuna kadar basmak bulanık kareleri azaltır.
2. C — Ölçüm sistemi sahneyi ortalama bir parlaklığa çeker; parlak fonda yüz karanlık kalır ve biraz artı telafi yüzü doğru parlaklığa getirir.
3. A — Tarih, dosya biçimi ya da kart biçimlendirme gibi ayarlar bir kez yapılır; günlük işler hızlı menüden ve kısayol düğmelerinden halledilir.
4. D — Çoğu makinede telafi kendiliğinden sıfırlanmaz; unutulursa bir sonraki aydınlık sahnede fotoğraflar gereğinden parlak çıkar.

Özet kartı

• Deklanşör: yarım bas → odak ve ölçüm; sonuna kadar bas → çekim.
• Mod tekerleği kararları paylaştırır; ayar tekerlekleri seçili ayarı değiştirir.
• Pozlama telafisi (+/−): makinenin parlaklık kararını tek hamlede düzelt, sonra sıfırla.
• ISO, odak noktası seçimi, oynatma ve hızlı menü: günlük işlerin geri kalanı.
• Ana menü arşivdir: gerektiğinde git, her gün değil.

Sonraki derse köprü

Kontrollerin yerini öğrendin; şimdi makineyi nasıl tuttuğuna bakma zamanı. Doğru düğmeye basmak, makine elinde sallanıyorsa pek işe yaramaz. Bir sonraki ders, çoğu yeni fotoğrafçının sorduğu bir soruyla açılıyor: fotoğraflarım neden titrek çıkıyor? Dirseklerin, sol elin ve nefesin keskin bir fotoğrafa nasıl katkı yaptığını orada göreceksin.