Yapay zekâ çağında fotoğraf

Öğrenme hedefi

Yapay zekâyla üretilen görüntülerin fotoğrafçılığı nasıl değiştirdiğini ve fotoğrafın hangi değerini koruduğunu kendi sözlerinle açıklayabileceksin. Bir istemden üretilen görüntü ile bir ışığın, bir anda, gerçek bir yerde bir sensöre ya da filme düşmesiyle oluşan fotoğraf arasındaki farkı, tanıklık kavramı üzerinden tartışacaksın. Hangi işlerde üretilmiş görüntülerin fotoğrafın yerini alabileceğini, hangi işlerde ise gerçek bir yerde, gerçek bir anda ve gerçek insanlarla yerinde bulunmanın yerine hiçbir şeyin geçemeyeceğini ayırt edeceksin. Bir görüntünün gerçek olup olmadığını anlamak için kaynak doğrulama adımlarını uygulayacak, üretici modellerin tenleri ve insanları nasıl basmakalıp biçimde üretebildiğini, yani model yanlılığını tanıyacaksın. Bu dersin ödevinde modülün projesini, kendi çalışma alanın için bir izin formu taslağı ve bir etik ilkeler listesi olarak tamamlayacaksın.

Merak sorusu

Arkadaşın bir sabah bir haber sitesinde, bir selde evinin çatısında bekleyen bir aileyi gösteren çok paylaşılmış bir kare görüyor. Birkaç gün sonra, karenin bir yapay zekâ aracıyla üretildiği, böyle bir ailenin hiç var olmadığı ortaya çıkıyor. Kulüpte bir üye omuz silkiyor: yakında kimsenin makineye ihtiyacı kalmayacak; birkaç sözcük yazılır ve istenen her görüntü üretilir.

Arkadaşın, yangın gecesi çektiği ve annenin yayınlanmasına izin verdiği kareyi düşünüyor. O kare ile çatıdaki aile arasındaki fark ne? Yapay zekâ fotoğrafçıların yerini alacak mı?

Bağlam

Düzenleme programlarındaki yeni araçları incelerken, boş bir bölgeyi dolduran bir aracın orada hiç olmamış ayrıntılar icat edebildiğini ve bunun izleyiciye söylenmesi gerektiğini görmüştün (Ders 21.12). Stok fotoğrafçılık dersinde üretilmiş görüntülerin stok pazarını nasıl değiştirdiğini ve ajansların farklı kurallarını görmüştün (Ders 28.10). Manipülasyon dersinde de bir fotoğrafın izleyiciye ne olduğunu sandırdığının, etik sorunun kalbinde olduğunu tartışmıştık (Ders 29.4).

Hukuk ve etik üzerine kurulan bu dizinin son sorusu geleceğe dönük. Yapay zekâ üzerine tartışmalar hızla değişiyor; bugün yazılan birçok ayrıntı yarın eskiyebilir. Burada belirli araçların adları ya da yetenekleri değil, uzun vadede değişmeyecek bir soru ele alınıyor: bir fotoğrafı fotoğraf yapan nedir?

Basit açıklama

Üretilmiş görüntü ile fotoğraf arasındaki fark nedir?

Üretilmiş görüntü, bir yapay zekâ modelinin, bir metin isteminden ya da başka görüntülerden yola çıkarak, eğitildiği çok sayıda görüntüdeki örüntüleri birleştirip hesapladığı görüntüdür. Görünüşte bir fotoğrafa benzeyebilir; ama hiçbir ışık, hiçbir anda, hiçbir yerde bir sensöre düşmemiştir. Görüntüdeki insanlar var olmayabilir, yer hiç bulunmamış olabilir.

Tanıklık, bir fotoğrafın, belirli bir anda, belirli bir yerde, önündeki gerçek bir şeyin ışığını kaydetmiş olmasından gelen değeridir. Bir fotoğraf yorumlanabilir, kadrajla seçilmiş, düzenlemeyle biçimlenmiş olabilir; ama onun kalbinde, fotoğrafçının orada olduğu ve bir şeyin gerçekten olduğu bilgisi vardır. Yangın gecesi karesinin değeri de buradan gelir: komşular gerçekten battaniye getirmiş, anne gerçekten izin vermiştir. Çatıdaki ailenin görüntüsü insanı ne denli sarsarsa sarssın böyle bir tanıklık taşımaz. Üstelik gerçek bir afetin ortasında dolaşan sahte bir görüntü, gerçek kurbanların yardım çağrılarının arasında karışır ve insanların gerçek karelere bile güvenini sarsabilir. Tanıklığın değeri, yalnızca bir fotoğrafın değil, bütün fotoğrafların güvenilirliğinin değeridir.

Yapay zekâ neyin yerini alabilir, neyin alamaz?

Bazı işlerde üretilmiş görüntüler fotoğrafçıların önüne gerçekten geçmeye başladı: soyut kavramları anlatan stok görselleri, var olmayan mekânların taslakları, reklam için fikir panoları, arka planlar. Bu alanlarda çalışan fotoğrafçılar için pazar küçülebilir; bu gerçekçi bir durum ve bir fotoğrafçının bunu görmezden gelmesi, işini tehlikeye atabilir.

Yerinde bulunmak ise, bir fotoğrafçının gerçek bir olaya, gerçek bir yere ve gerçek insanlara fiziksel olarak tanıklık etmesidir ve yapay zekânın yapamadığı işlerin çekirdeğidir. Bir ailenin düğünü, bir çocuğun ilk adımları, bir fırın ustasının sabah hamuru, bir haberin gerçek anı, bir müşterinin kendi mekânı; bunlar ancak orada olunarak çekilebilir. Aynı şekilde, bir insandan izin istemek, onun güvenini kazanmak, kamera karşısında rahatlamasını sağlamak ve fotoğrafını ona göstermek de bir fotoğrafçının ilişki emeğidir ve bir istemle üretilemez. Birçok fotoğrafçı, yapay zekâyı iş akışının bazı adımlarında bir araç olarak kullanırken, işinin değerini tam da bu tanıklığa ve bu ilişkiye dayandırmayı seçiyor.

Bir görüntünün gerçek olup olmadığı nasıl anlaşılır?

Kaynak doğrulama, bir görüntünün nereden geldiğini, kimin, ne zaman ve nerede çektiğini ya da ürettiğini araştırarak gerçek olup olmadığını anlamaya çalışmaktır. Birkaç soru yardımcı olur: görüntüyü ilk kim paylaştı, bir fotoğrafçının ya da bir haber kuruluşunun adı var mı, aynı olayın başka açılardan çekilmiş kareleri var mı, tersine görsel arama başka bir kaynak gösteriyor mu, görüntüde tutarsız ışık, anlamsız yazılar ya da garip eller ve yüzler gibi işaretler var mı? Bu işaretler zamanla azalabilir; bu yüzden en güvenilir yol, görüntünün kaynağına ve bağlamına bakmaktır. Bazı araçlar ve kuruluşlar, görüntünün nasıl oluşturulduğunu dosyanın içinde taşıyan içerik kimlik bilgilerini kullanmaya başladı.

Model yanlılığı, bir yapay zekâ modelinin eğitildiği görüntülerdeki dengesizlikleri ve kalıpları, ürettiği görüntülere taşımasıdır. Birçok araştırma ve habere göre, üretici modeller belirli meslekleri hep belirli tenlerle, belirli coğrafyaları hep yoksullukla eşleştirebiliyor ya da koyu tenleri daha az ayrıntıyla üretebiliyor. Bir kampanyada gerçek insanların yerine üretilmiş «çeşitli» yüzler kullanmak da, gerçek insanların görünürlüğünü ve emeğini silebilir. Bir fotoğrafçı, hem kendi işinde hem de gördüğü görüntülerde bu yanlılığı fark edip sorgulayabilir.

Görsel kanıt

Arkadaşın çatıdaki aile görüntüsünü yeniden açıyor ve kaynak doğrulama sorularını tek tek soruyor. Görüntüyü ilk paylaşan hesabın adı yok, aynı selin başka açılardan çekilmiş karelerinde böyle bir ev görünmüyor ve tersine görsel arama hiçbir haber kaynağına götürmüyor. Yakından bakınca, çatıdaki çocuğun ellerinden birinde fazladan bir parmak var.

Kendi yangın karesinin yanına, o gece orada olduğunu gösteren bilgileri koyuyor: ham dosya, çekim saati, annenin yazılı izni ve anlattıkları. Kulüp sayfasında paylaşırken bu bilgilerin bir kısmını karenin altına ekliyor.

Son olarak kendi çalışma alanı, mahalle işletmeleri ve insanlar için bir etik ilkeler listesi yazıyor: izni doğrudan kişiden almak, her tenin kendi tonunu korumak, içerik manipülasyonunu belgesel işlerde yapmamak, yapay zekâ kullandığında bunu açıkça belirtmek, acı içindeki insanlarda önce yardım etmek. Listeyi, daha önce hazırladığı izin formu taslağıyla birlikte portfolyosunun yanında saklıyor.

Sık yapılan hata

Özet

Üretilmiş görüntü, bir modelin eğitildiği örüntülerden hesapladığı ve hiçbir anda hiçbir yerde bir ışığın kaydı olmayan görüntüdür; fotoğrafın ayırt edici değeri ise belirli bir anda, belirli bir yerde gerçek bir şeye tanıklık etmesidir. Yapay zekâ soyut stok görselleri ve taslaklar gibi alanlarda güçlü bir rakip olabilir, ama yerinde bulunmayı ve insanlarla kurulan güven ilişkisini üretemez; kaynak doğrulama bir görüntünün gerçek olup olmadığını anlamaya yardım eder ve model yanlılığının tenleri ve insanları basmakalıp biçimde üretebildiği sorgulanır.

Mini ödev

Bu ödevde, modülün projesi olarak, kendi çalışma alanın için bir izin formu taslağı ve bir etik ilkeler listesi hazırlayacaksın.

1. Model ve mülk izni dersinde başladığın izin formu taslağını kendi çalışma alanına göre son hâline getir; veli onayı ve mülk izni bölümlerini ekle.
2. Kendi çalışma alanın için en az sekiz maddelik bir etik ilkeler listesi yaz; izin, ten tonlarının korunması, içerik manipülasyonu, sokakta yayınlama, acı içindeki insanlar ve yapay zekâ kullanımının beyanı mutlaka listede olsun.
3. Son bir hafta içinde gördüğün, çok paylaşılan bir görüntüye kaynak doğrulama sorularını uygula ve bulduklarını not et.
4. Kendi işinde yapay zekâyı hangi adımlarda araç olarak kullanabileceğini ve hangi adımlarda asla kullanmayacağını iki liste hâlinde yaz; yerinde bulunmanın senin işine kattığı değeri bir paragrafla anlat.

Kendini değerlendir

• Yangın karesi ile çatıdaki aile arasındaki farkı kendi sözlerinle anlatabiliyor musun?
• Bir görüntünün kaynağını doğrulamak için hangi soruları soracağını biliyor musun?
• Etik ilkeler listen, izin, ten tonu ve yapay zekâ beyanını açıkça kapsıyor mu?

Sözlük

Mini test

1. Üretilmiş bir görüntüyü bir fotoğraftan temelde ayıran nedir?

• A) Renklerinin daha canlı olması
• B) Belirli bir anda belirli bir yerdeki gerçek bir ışığın kaydı olmaması
• C) Daha küçük dosya boyutu
• D) Siyah beyaz olması

2. Hangi işte yapay zekâ bir fotoğrafçının yerini almakta en çok zorlanır?

• A) Soyut bir kavramı anlatan bir arka plan
• B) Var olmayan bir mekânın taslağı
• C) Bir ailenin gerçek düğün günü
• D) Bir reklam için fikir panosu

3. Çok paylaşılan bir görüntünün kaynağını doğrulamak için hangisi yapılabilir?

• A) Tersine görsel arama yapmak ve aynı olayın başka açılardan karelerini aramak
• B) Görüntüyü daha çok paylaşmak
• C) Yalnızca beğeni sayısına bakmak
• D) Görüntünün rengini değiştirmek

4. Model yanlılığı neyi anlatır?

• A) Makinenin objektif seçimi
• B) Fotoğrafçının üslubu
• C) Işık ölçümündeki hatalar
• D) Modelin eğitim verisindeki kalıpları, örneğin tenlerle ilgili basmakalıpları, ürettiği görüntülere taşıması

Cevaplar

1. B — Fotoğrafın değeri bir anın ve yerin tanıklığından gelir; üretilmiş görüntü böyle bir kayıt değildir.
2. C — Gerçek bir olay ancak orada bulunularak ve insanlarla ilişki kurularak çekilebilir.
3. A — Görüntünün kaynağına ve başka tanıklıklara bakmak, gerçekliğini anlamanın en güvenilir yoludur.
4. D — Modeller eğitildikleri görüntülerdeki dengesizlikleri çoğaltabilir; bu da tenleri ve insanları basmakalıp üretmelerine yol açabilir.

Özet kartı

• Fotoğraf tanıklıktır; üretilmiş görüntü değildir.
• Yapay zekâ bazı işleri alabilir, yerinde bulunmayı alamaz.
• Çok paylaşılan görüntünün kaynağına bak.
• Model yanlılığını sorgula; gerçek insanları izinleriyle çek.
• Yapay zekâ kullandığında bunu açıkça belirt.

Sonraki derse köprü

Etik ilkeler listesi ve izin formu hazır; arkadaşın programın sonuna yaklaştığını fark ediyor. Yaşlı üye ona son bir iş öneriyor: öğrendiği her şeyi tek bir projede birleştirecek, haftalar sürecek bir bitirme çalışması. Arkadaşın ne çekeceğini bilmiyor; aklında mahalle, fırın, sabah ışığı ve çiçekler var, ama bunlardan hangisinin gerçekten onu meraklandırdığını bilmiyor. Hangi hikâyeyi anlatmak istiyorsun? Sonraki ders, bitirme projesinin konusunu, seni gerçekten meraklandıran bir sorudan başlayarak seçmeyi ele alıyor.