Sokak ve mahremiyet

Öğrenme hedefi

Sokakta fotoğraf çekmenin ve bu fotoğrafları yayınlamanın hukuki ve etik sınırlarını temel çizgileriyle açıklayabileceksin. Kamusal bir alanda bir fotoğrafı çekmek ile onu internette, bir sergide ya da bir reklamda yayınlamak arasındaki farkı ayırt edecek, tanınabilir bir yüzün kişisel veri sayılabileceğini ve Türkiye'de kişisel verilerin 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu ile korunduğunu öğreneceksin. Bu kanunun sanatsal amaçlı ve ifade özgürlüğü kapsamındaki işlemeleri, özel hayatın gizliliğini ve kişilik haklarını ihlal etmemek koşuluyla nasıl değerlendirdiğini genel mantığıyla göreceksin. Kuralların ülkeden ülkeye değiştiğini bilecek, bir kareyi yayınlamadan önce kişinin özel hayatını, onurunu ve savunmasızlığını sorgulayacaksın. Sokakta kimleri çektiğini ve onları nasıl gösterdiğini, özellikle farklı tenlerden ve kırılgan durumdaki insanları, ayrıca düşüneceksin. Anlatılanların bir hukukçunun görüşünün yerini tutmadığını aklında tutacaksın.

Merak sorusu

Sergide çok beğenilen sokak karesi arkadaşının aklından çıkmıyor: bir otobüs durağında, yağmurun altında, gözlerini kapatmış yaşlı bir kadın. Arkadaşın onu tanımıyor, izni yok. Kulüpten bir üye «Sokakta istediğini çekersin, orası herkesin yeri» diyor. Masanın karşı ucundan hukuk okuyan genç bir üye itiraz ediyor: kadının yüzü artık bir veridir ve o veriyi herkese açmanın sorumluluğu fotoğrafçıdadır.

Arkadaşın iki cevabın da kısmen doğru olabileceğini sezinliyor, ama nerede birinin bitip ötekinin başladığını bilmiyor. Sokakta fotoğraf çekmek yasal mı? Peki çektiğini göstermek?

Bağlam

Sokak fotoğrafı dersinde kamusal alanda sahnelenmemiş anları yakalamayı ve bir insanı ötekileştirmeden göstermeyi konuşmuştuk (Ders 16.3). Telif dersinde fotoğrafın ve portredeki yüzün iki ayrı sahibi olabileceğini görmüştün (Ders 29.1). İzin formlarını hazırlarken de bir dövmenin ya da bir giysinin bile birini ayırt edilebilir kıldığını görmüştün (Ders 29.2).

Anlatılanlar yol haritasıdır; bir karenin yayınlanıp yayınlanamayacağına dair kesin cevap ancak bir hukukçudan alınır. Kişisel verilerin korunması ve özel hayatın gizliliği, ülkeden ülkeye farklı biçimde düzenlenir ve yorumlar mahkeme kararlarıyla gelişir. Burada ayrıntılı madde hükümleri verilmiyor; yalnızca bir fotoğrafçının sokakta hangi soruları sorması gerektiği anlatılıyor.

Basit açıklama

Çekmek ile yayınlamak neden farklıdır?

Birçok ülkede, kamusal bir alanda, yani sokakta, meydanda ya da parkta fotoğraf çekmek genel olarak serbesttir; kamusal alanda bulunan birinin orada görülebileceği kabul edilir. Ama çekmek, hikâyenin yalnızca başıdır. Yayınlama, bir fotoğrafın internette, bir sergide, bir kitapta, bir gazetede ya da bir reklamda başkalarının görebileceği biçimde sunulmasıdır. Hukuki ve etik sorular çoğu zaman çekim anında değil, yayınlama anında ağırlaşır. Bir kare kişisel arşivde dururken kimseye dokunmaz; internette paylaşıldığında ise kopyalanabilir, bağlamından koparılabilir ve yıllarca dolaşabilir. Bu yüzden yayınlama kararı, çekim kararından daha yavaş ve daha dikkatli verilir.

Kişisel veri, kimliği belirli ya da belirlenebilir bir kişiye ait her türlü bilgidir. Tanınabilir bir yüz, bir kişinin bir yerde ve bir anda bulunduğunu gösteren bir fotoğraf, bu tanıma girebilir. Türkiye'de kişisel veriler 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu ile korunur. Bu kanun, kişisel verilerin sanat, tarih, edebiyat ya da bilimsel amaçlarla ya da ifade özgürlüğü kapsamında işlenmesini, özel hayatın gizliliğini ve kişilik haklarını ihlal etmemek ve suç oluşturmamak koşuluyla kapsamı dışında tutar. Bu, sokak fotoğrafçısına geniş bir alan tanır; ama sınırı, fotoğraflanan kişinin özel hayatı ve kişilik haklarıdır. Reklam gibi ticari kullanımlar bu istisnanın dışında kalır ve model izni gerektirir.

Özel hayat nerede başlar?

Özel hayatın gizliliği, bir kişinin evinde, bedeninde, sağlığında, ilişkilerinde ya da inancında kendine ait tutmak istediği alanın korunmasıdır. Kamusal bir alanda bile bu alan tamamen kaybolmaz. Bir hastanenin kapısında ağlayan birini, bir cenaze törenindeki bir yakını ya da bir kafenin camından içeride yemek yiyen birini yakın çekimle fotoğraflamak ve yayınlamak, kişinin özel hayatına girmek sayılabilir. Bir pencereden eve bakmak ya da uzun bir objektifle kapalı bir alana girmek, kamusal alanın sınırını aşar.

Birçok ülkenin kuralları farklıdır. Bazı ülkelerde kamusal alanda çekilen fotoğrafların yayınlanması geniş biçimde serbest, bazılarında insanlar kendi suretleri üzerinde çok daha güçlü bir söz hakkına sahiptir. Yurt dışında çalışırken o ülkenin kurallarını ayrıca öğrenmek gerekir.

Sanat ve ifade istisnası, kişisel verilerin sanatsal, tarihsel, edebî, bilimsel ya da ifade özgürlüğü kapsamındaki amaçlarla, özel hayatın gizliliği ve kişilik hakları zedelenmeden işlenmesinin kanunun kapsamı dışında sayılmasıdır. Bu istisna, sokak fotoğrafının ve belgeselin var olabilmesini sağlar; ama her kareyi kendiliğinden korumaz. Bir sokak karesi, kişiyi küçük düşürüyorsa, özel hayatının bir anını teşhir ediyorsa ya da bir reklama dönüşüyorsa, bu istisnanın koruduğu alanın dışına çıkabilir.

Yayınlamadan önce hangi sorular sorulur?

Savunmasız kişi, yaşı, sağlığı, yoksulluğu, göçmenliği, bir krizin içinde olması ya da başka bir durum nedeniyle kendini koruma gücü azalmış insandır. Sokak fotoğrafçılığında en çok tartışılan kareler çoğu zaman bu insanlarındır: sokakta yatan biri, bir dilenen çocuk, bir yağmurda yorgun düşmüş yaşlı bir kadın. Onlar kendi görüntülerinin nerede dolaşacağına itiraz edebilecek durumda olmayabilir.

Bir kareyi yayınlamadan önce birkaç soru sorulabilir: Bu kişi tanınabilir mi? Bu fotoğraf onun özel hayatından bir anı mı gösteriyor? Kendisi bu kareyi görse nasıl hissederdi? Bu kareyi, onun yerinde ben olsam yayınlanmasını ister miydim? Fotoğraf onu bir insan olarak mı, yoksa yalnızca bir durumun simgesi olarak mı gösteriyor? Ten açısından da ayrı bir soru vardır: sokakta hep aynı tenden, aynı mahallelerden, aynı yoksulluk görüntülerinden insanları mı çekiyorum; bazı insanları yalnızca acı ya da yoksunluk içinde mi gösteriyorum? Bu soruların cevabı bir kareyi yayınlamamaya, yüzü tanınmaz kılmaya ya da kişiyi bulup ona sormaya yol açabilir.

Görsel kanıt

Arkadaşın durak karesini yeniden açıyor. Yaşlı kadının yüzü açıkça tanınabilir, gözleri kapalı, yorgun. Sergide bu kare bir izleyiciye dokunmuştu; ama kadının kendisi belki de o yorgun anının duvarda asılmasını istemezdi. Arkadaşın kareyi internette paylaşmamaya karar veriyor ve sergi ekibine, bundan sonraki sergilerde de kullanmayacağını söylüyor.

Aynı günün başka bir karesinde, aynı durakta şemsiyeleriyle koşan insanlar var; yüzleri seçilmiyor, kare bir yağmur anını anlatıyor. Bu kareyi paylaşıyor. Kendi sokak arşivine bakınca, mahallenin yoksul köşelerinden ve koyu tenli işçilerden çok sayıda kare çektiğini, ama onları hep yorgunluk ya da bekleme anlarında gösterdiğini fark ediyor.

Bir sonraki hafta aynı insanlardan birkaçıyla konuşarak, izin alarak ve onları işlerinin ustalığı içinde fotoğraflayarak yeni bir dizi başlatıyor.

Sık yapılan hata

Özet

Kamusal alanda fotoğraf çekmek birçok ülkede genel olarak serbesttir, ama asıl sorular yayınlamada doğar; tanınabilir bir yüz kişisel veri sayılabilir ve Türkiye'de kişisel veriler 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu ile korunur. Bu kanun sanatsal, tarihsel, edebî, bilimsel ve ifade özgürlüğü kapsamındaki işlemeleri özel hayatın gizliliği ve kişilik hakları zedelenmediği sürece kapsam dışında tutar; ticari kullanım ise model izni gerektirir. Yayınlamadan önce kişinin özel hayatı, onuru ve savunmasızlığı sorgulanır, kimlerin nasıl gösterildiğine bakılır ve somut durumlarda bir hukukçuya danışılır.

Mini ödev

Bu ödevde sokak arşivini yayın soruları açısından gözden geçireceksin.

1. Sokakta çektiğin, içinde tanınabilir insanların bulunduğu on kare seç.
2. Her kare için bir tablo doldur: kişi tanınabilir mi, kare onun özel hayatından bir an gösteriyor mu, kişi savunmasız bir durumda mı, kare ticari bir kullanıma mı gidecek?
3. Her karenin karşısına bir karar yaz: yayınla, yayınlama, yüzü tanınmaz kıl ya da kişiyi bulup sor.
4. Arşivinde hangi insanları, hangi mahallelerden ve hangi durumlarda çektiğini say; bir grubu hep aynı durumda gösteriyorsan, onları başka bir yönleriyle gösterecek bir çekim planla. Bir kareyle ilgili emin olamadığında bir hukukçuya ne soracağını yaz.

Kendini değerlendir

• Deklanşöre basmak ile kareyi dünyaya açmanın neden ayrı kararlar olduğunu bir örnekle anlatabiliyor musun?
• Sanat ve ifade istisnasının koruduğu ve korumadığı durumları ayırt edebiliyor musun?
• Kendi arşivinde savunmasız insanları nasıl gösterdiğini değerlendirdin mi?

Sözlük

Mini test

1. Sokak fotoğrafçılığında hukuki ve etik sorular çoğu zaman hangi aşamada ağırlaşır?

• A) Makineyi satın alırken
• B) Çekim anında
• C) Fotoğrafı yayınlarken
• D) Dosyayı yedeklerken

2. Türkiye'de kişisel veriler hangi kanunla korunur?

• A) 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu
• B) Yalnızca ticaret kurallarıyla
• C) Hiçbir kanunla
• D) Yalnızca belediye kararlarıyla

3. Sanat ve ifade istisnası hangi durumda bir kareyi korumayabilir?

• A) Kare siyah beyaz olduğunda
• B) Kare özel hayatı teşhir ettiğinde ya da kişiyi küçük düşürdüğünde
• C) Kare bir sergide gösterildiğinde
• D) Kare yağmurda çekildiğinde

4. Savunmasız bir kişinin tanınabilir karesini yayınlamadan önce ne yapılabilir?

• A) Hemen paylaşmak
• B) Karenin rengini değiştirmek
• C) Kişinin yerinde olsan yayınlanmasını isteyip istemeyeceğini sormak ve gerekirse yayınlamamak ya da kişiye sormak
• D) Kareyi bir reklama vermek

Cevaplar

1. C — Kamusal alanda çekim çoğu yerde serbesttir; asıl sorular fotoğraf başkalarına sunulduğunda doğar.
2. A — Türkiye'de kişisel verilerin korunmasını bu kanun düzenler.
3. B — İstisna, özel hayatın gizliliği ve kişilik hakları zedelenmemek koşuluyla geçerlidir.
4. C — Savunmasız kişiler kendi görüntüleri için itiraz edemeyebilir; karar fotoğrafçının vicdanına ve özenine kalır.

Özet kartı

• Çekmek ve yayınlamak iki ayrı karardır.
• Tanınabilir bir yüz kişisel veri sayılabilir.
• Sanat ve ifade istisnası geniştir ama özel hayatı ve onuru korur.
• Savunmasız insanları yayınlamadan önce durup sor.
• Kimleri, nasıl gösterdiğine bak; somut durumda hukukçuya danış.

Sonraki derse köprü

Kulübün yıllık yarışmasında büyük ödülü alan bir kare tartışma yaratıyor: sonradan anlaşılıyor ki fotoğrafçı, gökyüzünü başka bir fotoğraftan almış ve bir yoldan geçen birini kareden silmiş. Kimi üyeler bunun bir düzenleme olduğunu, kimileri ise yarışmanın ve izleyicinin kandırıldığını söylüyor. Arkadaşın, kendi fotoğraflarında yaptığı temizliklerin ve renk düzeltmelerinin nerede meşru, nerede yanıltıcı hâle geldiğini düşünüyor. Fotoğraf ne zaman yalan söyler? Sonraki ders, belgesel, haber ve yarışma fotoğrafında manipülasyonun sınırlarını ele alıyor.