Telif hakkı ve lisanslama

Öğrenme hedefi

Bir fotoğrafın hangi koşullarda korunan bir eser sayıldığını, fotoğrafçıya hangi hakları verdiğini ve bu hakların başkalarına nasıl kullandırılabileceğini temel çizgileriyle açıklayabileceksin. Türkiye'de fikir ve sanat eserlerini düzenleyen kanunun, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu'nun, fotoğrafı sahibinin hususiyetini taşıyan bir eser olarak nasıl ele aldığını, mali haklar ile manevi haklar arasındaki farkı ve bir lisansın hakların devrinden nasıl ayrıldığını öğreneceksin. Fotoğrafının izinsiz kullanıldığını fark ettiğinde tersine görsel aramayla izini sürecek, tarihli kanıt toplayacak ve ilk adımları sakin ve belgeli biçimde atacaksın. Bir portrede fotoğrafın telifi ile fotoğraflanan kişinin kendi görüntüsü üzerindeki hakların ayrı şeyler olduğunu göreceksin. Anlatılanların bir hukukçunun senin olayına bakarak vereceği görüşün yerini tutmadığını ve somut bir durumda uzmana başvurman gerektiğini aklında tutacaksın.

Merak sorusu

Arkadaşın bir akşam telefonunda gezinirken tanıdık bir kareye rastlıyor: pazar sabahı sahilde çektiği, kimseye göstermediğini sandığı fotoğraflardan biri. Kulübün sayfasına yalnızca bir kez yüklemişti. Şimdi aynı fotoğraf, yeni açılan bir kafenin reklamında, adı silinmiş ve rengi değiştirilmiş hâlde duruyor.

Öfkeyle ne yapabileceğini düşünüyor. Fotoğrafın onun olduğunu nasıl kanıtlayacak? Kafeye mi yazmalı, platforma mı bildirmeli, doğrudan bir avukata mı gitmeli? Fotoğrafım çalınırsa ne olur? Ve bundan sonra fotoğraflarını paylaşırken neye dikkat etmeli?

Bağlam

Dosyaların içine gömülen bilgileri çalışırken, her kareye adını ve kullanım koşulunu taşıyan bir satır eklemiştin (Ders 15.5). Kafe ve fırın işlerinde, müşteriye verdiğin kullanım izninin sınırlarını teklifine tek tek yazmıştın (Ders 28.5). Yarışma dersinde de bütün hakları düzenleyiciye bırakan koşullardan uzak durmayı konuşmuştuk (Ders 28.11).

Buradaki anlatım yalnızca bir yön gösterir; bir hukukçunun görüşünün yerini tutmaz. Kanunlar değişebilir, yorumları mahkeme kararlarıyla gelişir ve her durum kendi ayrıntılarıyla değerlendirilir. Burada madde numaraları ve süre hesapları verilmiyor; somut bir ihlalde ya da bir sözleşmede, fikri haklar alanında çalışan bir hukukçuya danışmak gerekir.

Basit açıklama

Fotoğraf ne zaman korunur, fotoğrafçıya hangi hakları verir?

Eser, kanunun anlamında, sahibinin hususiyetini, yani kişisel özelliklerini ve yaratıcı seçimlerini taşıyan fikir ve sanat ürünüdür. Türkiye'deki kanun fotoğraf eserlerini güzel sanat eserleri arasında sayar. Bir fotoğrafın eser olarak korunması, onun fotoğrafçının kadraj, ışık, an ve bakış gibi seçimlerini yansıtmasına bağlıdır. Koruma, fotoğrafın çekilmesiyle doğar; bir yere kaydettirmek ya da üstüne bir işaret koymak koruma için şart değildir, ama sahipliği kanıtlamayı kolaylaştırır. Bu yüzden özgün ham dosyalar, çekim tarihini taşıyan meta veri ve düzenli yedekler, bir anlaşmazlıkta fotoğrafçının en güçlü kanıtlarıdır. Her fotoğraf aynı ölçüde korunmayabilir; bir sahneyi hiçbir seçim yapmadan kaydeden sıradan bir görüntünün eser sayılıp sayılmayacağı, somut duruma bakılarak değerlendirilir.

Mali haklar, eser sahibinin eserinden ekonomik olarak yararlanmasını sağlayan haklardır: eseri çoğaltmak, dağıtmak, işlemek, yani değiştirerek yeni bir eser üretmek, ve internet gibi yollarla kamuya iletmek. Bu hakların her birini kullanmak ya da başkasına kullandırmak eser sahibine aittir. Mali haklar belirli bir süre için korunur; bu sürenin nasıl hesaplandığı bir hukukçuya sorulmalıdır.

Manevi haklar, eser sahibi ile eseri arasındaki kişisel bağı koruyan haklardır: eserin ne zaman ve nasıl kamuya sunulacağına karar vermek, eserde adının belirtilmesini istemek ve eserin izinsiz olarak onu bozacak biçimde değiştirilmesine karşı çıkmak. Kafenin fotoğraftan arkadaşının adını silip rengini değiştirmesi, mali hakların yanında bu manevi hakları da ilgilendirebilir.

Haklar nasıl kullandırılır?

Lisans, eser sahibinin eserini belirli koşullarla, örneğin belirli bir mecrada, belirli bir süre ve bölgede, başkasının kullanmasına izin vermesidir; haklar eser sahibinde kalır. Tek bir kişiye tanınan ve başkalarına aynı izni vermeyi yasaklayan münhasır lisans ile birçok kişiye aynı anda verilebilen münhasır olmayan lisans birbirinden farklıdır. Hakların devri ise hakların eser sahibinden başkasına geçmesidir ve çok daha ağır bir sonuçtur: devredilen bir hakkı fotoğrafçı artık kendisi de kullanamayabilir. Bir müşteri «bütün haklar» istediğinde, bunun neyi kapsadığını ve fiyatı nasıl değiştireceğini konuşmak gerekir; çoğu müşterinin ihtiyacı aslında belirli bir kullanım için verilen bir lisanstır. Birçok ülkede olduğu gibi Türkiye'de de mali hakların devri ve lisanslar için yazılı bir sözleşme aranır.

Bazı fotoğrafçılar, fotoğraflarını herkesin belirli koşullarla kullanabileceği hazır lisanslarla paylaşır. Bunların en bilineni, Creative Commons adlı kuruluşun lisanslarıdır: adın belirtilmesi, ticari olmayan kullanım, eserin değiştirilmemesi ya da aynı lisansla paylaşılması gibi koşullar farklı biçimlerde bir araya getirilir. Bir fotoğrafı böyle bir lisansla paylaşmadan önce, hangi kullanımlara kalıcı olarak izin verildiğini iyi anlamak gerekir. Aynı özen tersine de geçerlidir: başkasının fotoğrafını kullanmak isteyen bir fotoğrafçı, internette bulunmasını bir izin saymamalı, lisans koşullarını okumalı ve gerekirse sahibinden yazılı izin almalıdır.

Portrelerde ayrı bir katman vardır. Fotoğrafın telifi fotoğrafçıya aittir; ama fotoğrafta görünen kişinin kendi görüntüsü üzerinde, kişilik haklarından doğan ayrı hakları bulunur. Bu yüzden telif sahibi olmak, bir insanın portresini onun izni olmadan bir reklamda kullanma hakkı vermez. Bu izin, portredeki kişinin teni, yaşı ya da işi farklı da olsa aynı özenle istenir; bu konu bir sonraki derste ayrıntılı olarak ele alınacak.

Görsel kanıt

Arkadaşın önce sakinleşiyor ve kanıt topluyor. Reklamın bulunduğu sayfanın ekran görüntüsünü tarih ve adres görünecek biçimde alıyor, bağlantıyı kaydediyor. Sonra fotoğrafının ham dosyasını, çekim tarihini gösteren meta veriyi ve kulüp sayfasındaki ilk paylaşımı bir klasöre koyuyor. Tersine görsel aramayla, yani bir görüntüyü arama motoruna yükleyip internetteki benzerlerini bulma yöntemiyle, fotoğrafın iki başka sayfada daha kullanıldığını görüyor.

Kafeye kibar ama açık bir mesaj yazıyor: fotoğrafın kendisine ait olduğunu, izinsiz ve adı silinerek kullanıldığını, ya kaldırılmasını ya da bir lisans ücreti karşılığında adıyla kullanılmasını istediğini belirtiyor. Kafe birkaç gün cevap vermeyince, bir hukukçu arkadaşına danışıyor ve onun önerisiyle ilerliyor. Hukukçu ona, fotoğrafın yayımlandığı platformların da çoğu zaman bir hak ihlali bildirim yolu sunduğunu, ama bu yolun sonuçlarının ve kötüye kullanılmasının ayrı sorumluluklar doğurabileceğini anlatıyor. Diğer iki sayfa için aynı adımları tek tek uyguluyor ve her birinin sonucunu tablosuna yazıyor.

Bundan sonra paylaştığı her fotoğrafın dosyasına telif bilgisini ekliyor, internete yalnızca küçük boyutlu sürümleri koyuyor ve bir fotoğrafı lisanslarken koşulları her zaman yazılı olarak belirliyor.

Sık yapılan hata

Özet

Türkiye'de fotoğraf, sahibinin hususiyetini taşıdığında 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu kapsamında korunan bir eserdir; koruma çekimle doğar ve fotoğrafçıya çoğaltma, dağıtma, işleme ve kamuya iletme gibi mali haklarla, adın belirtilmesi ve eserin bozulmaması gibi manevi haklar verir. Lisans hakları eser sahibinde bırakarak kullanım izni verir, hakların devri ise onları başkasına geçirir; ikisi de yazılı olarak belirlenmelidir. İhlalde önce tarihli kanıt toplanır ve tersine görsel aramayla kullanım izlenir, portrelerde telif ile kişinin kendi görüntüsü üzerindeki haklar ayrı tutulur; anlatılanlar yol gösterir, somut durumda bir hukukçuya danışılır.

Mini ödev

Bu ödevde kendi fotoğraflarının haklarını korumak için bir düzen kuracaksın.

1. En çok paylaştığın beş fotoğrafın dosyasına adını ve kullanım koşulunu yazan telif bilgisini ekle.
2. Bu beş fotoğraf için tersine görsel arama yap; bulduğun her kullanımı tarih, bağlantı ve ekran görüntüsüyle bir tabloya yaz.
3. Bir fotoğrafını hayali bir kafeye lisansladığını düşün ve lisansın mecrasını, süresini, bölgesini, münhasır olup olmadığını ve adının nasıl belirtileceğini yazan kısa bir metin taslağı hazırla.
4. İnsanların yer aldığı bir fotoğrafın ticari kullanımı için hem telif hem kişinin izni açısından neye ihtiyaç duyacağını yaz. Bir ihlal durumunda bir hukukçuya soracağın üç soruyu not et.

Kendini değerlendir

• Mali haklar ile manevi haklar arasındaki farkı açıklayabiliyor musun?
• Lisans ile hakların devrini ayırt edebiliyor musun?
• Bir ihlalde ilk olarak hangi kanıtları toplayacağını biliyor musun?

Sözlük

Mini test

1. Türkiye'de bir fotoğrafın eser olarak korunması için ne gerekir?

• A) Bir kuruma kaydettirilmesi
• B) Sahibinin hususiyetini taşıması
• C) Bir yarışmada ödül alması
• D) Büyük boyutta basılması

2. Bir fotoğraftan fotoğrafçının adının silinmesi hangi hakları ilgilendirebilir?

• A) Yalnızca vergi yükümlülüklerini
• B) Hiçbir hakkı
• C) Adın belirtilmesini isteme gibi manevi hakları
• D) Yalnızca sigortayı

3. Lisans ile hakların devri arasındaki fark nedir?

• A) Lisansta haklar eser sahibinde kalır, devirde başkasına geçer
• B) Fark yoktur
• C) Lisans her zaman süresizdir
• D) Devir her zaman ücretsizdir

4. İzinsiz bir kullanım fark edildiğinde ilk adım ne olmalıdır?

• A) Hemen öfkeli bir yorum yazmak
• B) Hiçbir şey yapmamak
• C) Fotoğrafı kendi sayfasından silmek
• D) Tarihli ekran görüntüsü, bağlantı ve özgün dosyayla kanıt toplamak

Cevaplar

1. B — Koruma, fotoğrafın fotoğrafçının yaratıcı seçimlerini yansıtmasına bağlıdır; kayıt şart değildir.
2. C — Adın belirtilmesini istemek manevi haklardandır; silinmesi bu hakkı ilgilendirebilir.
3. A — Lisans bir kullanım iznidir; devir ise hakların sahibini değiştirir.
4. D — Kanıt kaybolmadan toplanırsa sonraki her adım, bir hukukçuyla birlikte, sağlam bir zemine dayanır.

Özet kartı

• Fotoğraf, senin seçimlerini taşıdığında eserdir; koruma çekimle doğar.
• Mali haklar kazancı, manevi haklar adını ve eserini korur.
• Lisans izin verir, devir hakkı başkasına geçirir; ikisini de yaz.
• İhlalde önce kanıt, sonra sakin iletişim, gerekirse hukukçu.
• Telif fotoğrafçının, görüntü kişinin; ticari kullanımda izin al.

Sonraki derse köprü

Sahil fotoğrafının kafe reklamında kullanıldığı gün, arkadaşın aklına başka bir şey takılıyor: aynı kafe, portfolyosundaki fırın ustasının fotoğrafını da kullanmak istese, telif onun olsa bile ustanın izni gerekir mi? Peki sokakta çektiği, yüzü tanınan bir yabancının fotoğrafı ya da bir binanın içinde çekilen kareler? Birini çekmek için izin gerekir mi? Sonraki ders, özellikle ticari kullanımda yazılı bir izin formunun neden şart olduğunu ele alıyor.