Banyo

Öğrenme hedefi

Bir rulo siyah beyaz filmi evde ya da küçük bir karanlık odada, güvenli biçimde banyo edebileceksin. Filmi tam karanlıkta, bir değiştirme torbasının içinde ya da ışıksız bir odada banyo tankının makarasına saracak, ardından geliştirme, durdurma, sabitleme, yıkama ve kurutma adımlarını sırasıyla uygulayacaksın. Geliştiricinin gizli görüntüyü görünür kıldığını, durdurma banyosunun bu işi tam zamanında kestiğini ve sabitleyicinin filmi ışığa karşı kalıcı hâle getirdiğini açıklayacaksın. Sıcaklığın, sürenin ve çalkalamanın negatifin yoğunluğunu ve kontrastını nasıl değiştirdiğini, gölgelerin çoğunlukla pozlamaya, parlak tonların ise geliştirmeye bağlı olduğunu tartışacaksın. Kimyasallarla çalışırken eldiven, gözlük, havalandırma ve atık kurallarına uyacak, kurumuş negatifleri ışığa tutarak koyu ve açık tenli yüzlerin yoğunluğunu okuyacaksın.

Merak sorusu

Kulübün karanlık odası küçük bir depo odasından bozma. Rafta etiketli üç şişe, dereceli kaplar, cam bir termometre ve siyah, silindir biçiminde bir tank duruyor. Yaşlı üye arkadaşına bir değiştirme torbası uzatıyor: «Önce ışıkta, boş bir filmle dene. Sonra gözlerini kapatıp yap.» Arkadaşın, içi görünmeyen torbanın kollarına ellerini sokup filmi spiral makaraya geçirmeye çalışıyor; film iki kez takılıyor, bir kez makaradan kayıyor.

Masanın üstündeki şişelere bakıp soruyor: bunlardan hangisi görüntüyü çıkarıyor, hangisi onu koruyor, ve biri yanlış sırada dökülürse ne oluyor? Film evde nasıl banyo edilir? Görünmeyen bir iz birkaç şişe sıvıyla nasıl kalıcı bir negatife dönüşür?

Bağlam

Filmin ışığı görünmeyen bir iz olarak kaydettiğini ve bu gizli görüntünün ancak banyoda ortaya çıktığını öğrenmiştin (Ders 27.1). Film türlerini karşılaştırırken siyah beyaz filmin evde banyo için en elverişli tür olarak görüldüğünü söylemiştik (Ders 27.2). Bir önceki derste de rulonun sonunda filmi kapağı açmadan kutusuna geri sarmayı çalışmıştın (Ders 27.3).

Bu ders o kutunun açıldığı yerde başlıyor. Renkli negatif ve slayt filmleri sıcaklığa daha hassas süreçlerle banyo edilir ve çoğu fotoğrafçı onları bir laboratuvara verir; siyah beyaz film ise oda sıcaklığına yakın bir sıcaklıkta, birkaç şişe ve bir tankla işlenebilir. Adımlar basittir, ama sıraları, süreleri ve güvenlik kuralları değişmez.

Basit açıklama

Film tanka nasıl yüklenir?

Banyo tankı, film makaraya sarılıp içine konduktan ve kapağı kapandıktan sonra ışık geçirmeyen, ama kimyasalların dökülüp boşaltılabildiği bir kaptır. Yüklemenin kendisi ise tam karanlıkta yapılır. Değiştirme torbası, iki kol deliği olan, ışık geçirmeyen kumaştan yapılmış bir torbadır; fotoğrafçı film kutusunu, makarayı ve tankı içine koyar ve ellerini kollardan sokarak karanlık bir oda gerektirmeden filmi makaraya sarar.

Torbanın içinde film kutusu bir açacakla açılır, filmin ucu makaranın girişine geçirilir ve makaranın iki yarısı ileri geri döndürülerek film spiralin içine sarılır. Film bükülür ya da iki tur birbirine değerse, o bölgeye kimyasal ulaşmaz ve negatifte leke kalır. Bu yüzden ilk yüklemeler, çöpe atılabilecek bir filmle, önce ışıkta, sonra gözler kapalıyken denenir. Makara tanka konup kapak kapandıktan sonra tank ışığa çıkarılabilir. Yüklemeye geçmeden önce her şey hazırlanır: çözeltiler üreticinin söylediği oranda suyla seyreltilir, aynı sıcaklığa getirilir ve kullanılacakları sırayla, etiketleri görünecek biçimde masaya dizilir. Zamanlayıcı, huni ve boşaltma için bir kova da el altındadır; tank bir kez dolduktan sonra aranan bir şişe, geliştirmenin süresini bozar.

Kimyasallar hangi sırayla çalışır?

Geliştirici, gizli görüntüyü taşıyan gümüş kristallerini görünür metalik gümüşe dönüştürerek negatifi ortaya çıkaran çözeltidir. Tanka dökülür ve üreticinin tablosunda filmin ve geliştiricinin birleşimi için verilen süre boyunca içinde kalır. Birçok kılavuz siyah beyaz geliştirme için yirmi derece sıcaklığı temel alır; sıcaklık yükselirse geliştirme hızlanır ve süre kısalmalıdır.

Çalkalama, geliştirme sırasında tankın belirli aralıklarla ters çevrilip düzeltilerek çözeltinin filmin yüzeyinde yenilenmesini sağlamaktır. Birçok kılavuz ilk dakikada sürekli, ardından her dakikanın başında birkaç kez çevirmeyi önerir ve her çalkalamadan sonra tankın tabanını masaya hafifçe vurarak filme yapışan hava kabarcıklarını gidermeyi söyler. Az çalkalama düzensiz, fazla çalkalama fazla geliştirilmiş bir negatif verebilir; önemli olan her rulo için aynı düzeni korumaktır; ancak o zaman iki rulo arasındaki fark, banyodan değil çekimden gelir.

Durdurma banyosu, geliştiriciyi boşalttıktan hemen sonra tanka dökülen ve geliştirmeyi tam o anda durduran çözeltidir; bazı fotoğrafçılar onun yerine birkaç kez temiz suyla çalkalar. Bu adım atlanıp geliştirici tankta kalırsa, filmin yüzeyindeki çözelti çalışmaya devam eder ve süre sessizce uzar. Sabitleyici ise geliştirilmemiş, ışığa hâlâ duyarlı kristalleri filmden temizleyen ve negatifi ışığa karşı kalıcı hâle getiren çözeltidir. Sabitleme bitene kadar tank açılmaz. Sonra film akan suda uzun süre yıkanır, kurumada lekeyi önleyen birkaç damla ıslatma maddesiyle son bir kez çalkalanır ve tozsuz bir yerde, alt ucuna bir mandal takılarak asılır.

Negatif nasıl okunur ve güvenlik nasıl sağlanır?

Negatifin yoğunluğu, yani ne kadar koyu olduğu, iki ayrı karardan gelir. Fotoğrafçılar arasında sık söylenen bir ilkeye göre gölgeler pozlamaya, parlak tonlar geliştirmeye bağlıdır. Az pozlanmış bir karenin gölgelerinde ayrıntı yoktur ve uzun geliştirme onu geri getiremez; fazla geliştirilen bir negatifte ise parlak bölgeler aşırı koyulaşır ve baskıda ayrıntısız kalır. Kurumuş negatifi bir pencereye ya da ışık masasına tutup yüzlere bakmak bu dengeyi gösterir. Koyu tenli bir yüzün bölgesi negatifte neredeyse şeffafsa, sorun banyoda değil pozlamadadır; açık tenli bir yüzün bölgesi simsiyah ve düzse, geliştirme fazla gelmiş olabilir. Bu ilişki, deneyimli fotoğrafçıların geliştirme süresini bilerek değiştirmesine de yol açar: çok sert ışıkta çekilmiş bir rulo biraz kısa, çok yumuşak ışıkta çekilmiş bir rulo biraz uzun geliştirilerek kontrast dengelenebilir. Bu ayarlar tek tek karelere değil bütün ruloya uygulanır; bu yüzden aynı rulonun hem sert güneşte hem loş iç mekânda çekilmesi, banyoda bir uzlaşma gerektirir.

Kimyasallar dikkat ister. Çalışırken nitril eldiven ve koruyucu gözlük takılır, oda havalandırılır, şişeler açıkça etiketlenir ve çocuklardan, evcil hayvanlardan ve yiyeceklerden uzak tutulur. Banyoda kullanılan kaplar bir daha mutfakta kullanılmaz. Kullanılmış sabitleyici gümüş taşır; lavaboya dökülmeden önce yerel atık kurallarına bakılır, bazı yerlerde fotoğraf laboratuvarları ya da atık toplama noktaları onu kabul eder. Kurumuş film makasla birkaç karelik şeritlere kesilir ve parmak izi bırakmadan, kenarlarından tutularak şeffaf negatif kılıflarına yerleştirilir. Her kılıfın üstüne rulonun tarihi ve pozlama defterindeki numarası yazılır; böylece yıllar sonra bile bir kare, çekildiği gün ve ayarlarıyla birlikte bulunabilir.

Görsel kanıt

Arkadaşın boş bir filmle üç deneme yaptıktan sonra kendi rulosunu torbada makaraya sarıyor ve tanka koyuyor. Termometre yirmi dereceyi gösteriyor. Geliştiriciyi döküp zamanlayıcıyı başlatıyor, ilk dakika tankı sürekli çeviriyor, sonra her dakikanın başında birkaç kez ters düz edip tabanı masaya vuruyor.

Durdurma, sabitleme ve yıkamadan sonra kapağı açıp filmi makaradan çıkardığında, ilk kez kendi negatiflerini görüyor. Işığa tuttuğu şeritte, tavla oynayan iki adamın karesi dengeli: koyu tenli adamın yanaklarında ince ama okunur bir yoğunluk, açık tenli arkadaşının alnında koyu ama ayrıntılı bir bölge var.

Aynı şeridin ucunda, loş bir iç mekânda aceleyle çektiği bir kare neredeyse şeffaf. Pozlama defterine bakınca ölçerin bir stop az gösterdiğini ve kendisinin buna uyduğunu görüyor. Yaşlı üye başını sallıyor: «Bunu banyo kurtarmaz; bir sonraki rulonun işi.»

Sık yapılan hata

Özet

Siyah beyaz film tam karanlıkta, bir değiştirme torbasında ya da karanlık odada makaraya sarılıp tanka konur; geliştirici gizli görüntüyü görünür gümüşe çevirir, durdurma banyosu bu işi zamanında keser, sabitleyici filmi ışığa karşı kalıcı kılar, sonra film yıkanır ve tozsuz bir yerde kurutulur. Sıcaklık, süre ve düzenli çalkalama negatifin yoğunluğunu belirler; gölgeler çoğunlukla pozlamaya, parlak tonlar geliştirmeye bağlıdır, bu yüzden koyu tenli bir yüzün negatifte şeffaf kalması banyonun değil pozlamanın sorunudur, ve kimyasallarla eldiven, gözlük, havalandırma ve atık kurallarıyla çalışılır.

Mini ödev

Bu ödevde bir rulo siyah beyaz filmi banyo edecek ya da banyoyu adım adım planlayacaksın.

1. Boş ya da çöpe atılabilecek bir filmle, önce ışıkta, sonra gözlerin kapalıyken makaraya sarma alıştırması yap; filmin kaç denemede düzgün sarıldığını not et.
2. Kullanacağın film ve geliştirici için üreticinin tablosundan süreyi ve sıcaklığı bul, bir çalışma kartına geliştirme, durdurma, sabitleme, yıkama ve kurutma adımlarını süreleriyle yaz.
3. Eldiven, gözlük, havalandırma, etiketli şişeler ve kullanılmış sabitleyicinin nereye götürüleceği için bir güvenlik listesi hazırla; yerel atık kurallarını araştır.
4. Filmi banyo et ya da banyo ettirdiğin bir filmi ışığa tut; farklı ten tonlarından yüzlerin olduğu karelerde yüz bölgelerinin yoğunluğunu pozlama defterinle karşılaştır ve sorunun pozlamada mı geliştirmede mi olduğunu yaz.

Kendini değerlendir

• Geliştirici, durdurma banyosu ve sabitleyicinin her birinin ne yaptığını açıklayabiliyor musun?
• Güvenlik listendeki her maddeyi uyguladın mı?
• Şeffaf kalan bir yüzün nedenini pozlama ile geliştirme arasında ayırt edebildin mi?

Sözlük

Mini test

1. Sabitleyicinin görevi nedir?

• A) Gizli görüntüyü görünür kılmak
• B) Işığa hâlâ duyarlı kristalleri temizleyip negatifi kalıcı kılmak
• C) Filmi kurutmak
• D) Filmi makaraya sarmak

2. Tank hangi adımdan sonra ışıkta açılabilir?

• A) Geliştirmeden sonra
• B) Durdurma banyosundan sonra
• C) Sabitleme tamamlandıktan sonra
• D) Filmi makaraya sardıktan hemen sonra

3. Sık söylenen ilkeye göre negatifin parlak tonlarını en çok ne belirler?

• A) Geliştirme
• B) Yıkama süresi
• C) Kurutma yeri
• D) Film kutusunun rengi

4. Koyu tenli bir yüzün bölgesi negatifte neredeyse şeffafsa sorun büyük olasılıkla nerededir?

• A) Sabitleyicide
• B) Kurutmada
• C) Yıkamada
• D) Çekimdeki pozlamada

Cevaplar

1. B — Sabitleyici geliştirilmemiş kristalleri uzaklaştırır, böylece negatif artık ışıktan etkilenmez.
2. C — Sabitleme bitene kadar filmde ışığa duyarlı kristaller kalır ve ışık onları bozar.
3. A — Geliştirme süresi ve sıcaklığı özellikle parlak bölgelerin ne kadar koyulaşacağını belirler.
4. D — Gölge ayrıntısı çekimde toplanır; az pozlanmış bir yüzü uzun geliştirme geri getirmez.

Özet kartı

• Filmi karanlıkta sar; önce boş filmle dene.
• Sıra: geliştirici, durdurma, sabitleyici, yıkama, kurutma.
• Sıcaklığı ve süreyi üreticinin tablosundan al; çalkalamayı her rulo aynı yap.
• Gölgeler pozlamadan, parlak tonlar geliştirmeden gelir.
• Eldiven, gözlük, havalandırma; atığı lavaboya dökme.

Sonraki derse köprü

Negatifler kurudu ve ışığa tutulduğunda kareler görünüyor, ama tonlar ters: gökyüzü koyu, yüzler açık. Arkadaşın bu kareleri ekranda görmek, seçkisine eklemek, belki bir tanesini büyük basmak istiyor. Kulüpte eski bir düz yatak tarayıcı var; yaşlı üye ise makinesiyle, bir ışık kutusunun üstünde negatifleri fotoğraflamayı öneriyor. Hangisinin daha iyi olduğunu, tonların ve renklerin nasıl yeniden çevrileceğini bilmiyor. Negatif nasıl dijitale dönüşür? Sonraki ders, tarayıcıyla ve makineyle taramayı ele alıyor.