Analog makine kullanımı

Öğrenme hedefi

Ekranı olmayan bir film makinesiyle bir ruloyu baştan sona güvenle çekebileceksin. Filmi yarı karanlıkta yükleyip film ilerletme koluyla doğru ilerlediğinden emin olacak, rulonun duyarlılığını makineye elle girecek ve rulo bitince filmi açmadan önce geri saracaksın. Işığı makinenin iğneli ışıkölçeriyle, bir el ışıkölçeriyle ya da ölçer yoksa güneşli gün kuralıyla bulacak, yansıyan ölçümün farklı tenlerde nasıl yanıldığını ve gelen ışık ölçümünün bu yanılgıyı nasıl ortadan kaldırdığını açıklayacaksın. Netliği telemetrenin çift görüntüsüyle ya da aynalı makinenin bölünmüş görüntüsüyle elle bulacak, hızlı sahnelerde objektifin mesafe ölçeğiyle önceden ayar yapacaksın. Sınırlı kare sayısını bir pozlama defteriyle yönetecek ve banyodan dönen sonuçları bu notlarla karşılaştırarak öğreneceksin.

Merak sorusu

Arkadaşın ruloyu makineye yükledi ve mahallenin ilk köşesinde duruyor. Karşıda, bir çay ocağının önünde iki adam tavla oynuyor; öğleden sonra güneşi tezgâhın bir yanını aydınlatıyor, diğer yanı gölgede. Dijital makinesiyle olsa bir kare çeker, ekrana bakar, parlaklığı düzeltir, bir kare daha çekerdi. Burada vizörün kenarında titreyen küçük bir iğne var, objektifin üstünde metre ve ayak yazan küçük sayılar var ve sayaç üçü gösteriyor.

Deklanşöre basmaya çekiniyor; ya kare çok karanlık çıkarsa, ya net olmazsa, ya film hiç ilerlemiyorsa? Ekran olmadan nasıl çekilir? Hiçbir şeyi hemen göremeyen biri, doğru pozlamayı ve netliği nasıl bilir?

Bağlam

Makinenin ışığı nasıl ölçtüğünü anlatırken yansıyan ışık ölçümünün konunun renginden etkilendiğini, gelen ışık ölçümünün ise etkilenmediğini görmüştün (Ders 9.1). Hiperfokal mesafe dersinde netliği önceden bir mesafeye koyup konu o bölgeden geçerken çekmeyi öğrenmiştin (Ders 10.9). Yüksek hızda senkron dersinde de güneşli bir günde ölçer olmadan pozlama bulmayı sağlayan pratik kurala değinmiştik (Ders 19.5).

Bir önceki derste arkadaşının makinesine uygun rulonun nasıl seçildiğini konuşmuştuk. Bu ders, o ruloyla sahaya çıkıyor. Film makinesinde dijital makinenin otomatik yaptığı birçok iş fotoğrafçıya kalır: filmi yüklemek ve ilerletmek, duyarlılığı girmek, ışığı ölçüp diyafram ve enstantaneyi elle ayarlamak, netliği bulmak. Bu işler başta yavaş gelir; ama her biri bir kez anlaşıldığında, makinenin nasıl çalıştığını dijital makinede hiç olmadığı kadar açık gösterir.

Basit açıklama

Film makineye nasıl yüklenir ve ilerletilir?

Film, doğrudan güneş ışığında değil, gölgede ya da yarı karanlık bir yerde yüklenir. Makinenin arka kapağı açılır, rulo yuvasına oturtulur, filmin ucu karşı taraftaki sarma makarasının yarığına geçirilir. Film ilerletme kolu, her kareden sonra filmi bir kare ileri saran, deklanşörü yeniden kuran ve sayacı bir artıran koldur. Kapak kapanmadan önce kol bir iki kez çevrilip filmin dişlerin üstünde düzgün ilerlediği görülür.

Kapak kapandıktan sonra filmin gerçekten ilerlediğini anlamanın yolu, makinenin üstündeki geri sarma düğmesine bakmaktır: film ilerledikçe bu düğme de döner. Döndürmüyorsa film makaraya tutunmamıştır ve bütün rulo boşa çekilebilir. Eski makinelerin birçoğu rulonun duyarlılığını kendisi okumaz; fotoğrafçı bu değeri makinenin üstündeki küçük bir kadrana elle girer. Unutulan bir ayar, ışıkölçerin bütün rulo boyunca yanlış ölçmesine yol açar. Pilli bir ölçer varsa, sahaya çıkmadan önce pilin ölçeri çalıştırıp çalıştırmadığını denemek ve yanına yedek bir pil almak da bu hazırlığın parçasıdır; zayıf bir pil iğneyi sessizce yanlış bir yere götürebilir.

Rulo bitince ilerletme kolu takılır ve daha fazla dönmez. Bu noktada kapak açılmaz. Makinenin altındaki geri sarma düğmesine basılır ve üstteki geri sarma kolu, film makaradan kurtulup gerginlik kaybolana kadar çevrilir. Film ancak kutusuna tamamen geri sarıldıktan sonra kapak açılır; yoksa ışık gizli görüntüyü siler.

Işık ekran olmadan nasıl bulunur?

Birçok film makinesinin içinde vizörde bir iğne ya da küçük ışıklarla gösterilen bir ışıkölçer vardır. Fotoğrafçı diyaframı ve enstantaneyi, iğne ortaya gelene kadar elle değiştirir. Bazı eski makinelerde ölçer bir pil ister; bazılarında hiç ölçer yoktur. O zaman ayrı bir el ışıkölçeri, bir ışık ölçme uygulaması ya da güneşli bir günde pratik kural kullanılır: diyafram on altıda, enstantane film duyarlılığının tersine yakın bir değerde.

Makinenin içindeki ölçer yansıyan ışığı ölçer ve baktığı her şeyi orta bir griye çekmeye çalışır. Bu, farklı tenlerde farklı yanılgılar doğurur. Kadrajı koyu tenli bir yüz dolduruyorsa ölçer onu fazla karanlık sanıp fazla ışık verir; açık tenli bir yüz dolduruyorsa az ışık verir. İki kardeş ya da iki arkadaş yan yana ve aynı ışıktaysa, aynı ışığın altında oldukları hâlde ölçer iki farklı pozlama önerir. Gelen ışık ölçümü, yüzün önünde ölçerin beyaz kubbesini makineye çevirerek, yüze düşen ışığı ölçer; tenin rengi ölçümü değiştirmez ve iki yüz de kendi tonunda kaydedilir.

Netlik ve sınırlı kareler nasıl yönetilir?

Telemetre, vizörün ortasında sahnenin iki görüntüsünü üst üste gösteren ve netlik halkası çevrildikçe bu iki görüntüyü birleştiren netleme sistemidir. İki görüntü tam çakıştığında konu nettir. Bölünmüş görüntü ise aynalı film makinelerinin buzlu camının ortasında, bir dairenin üst ve alt yarısının kayık göründüğü ve netlik bulununca birleştiği netleme yardımcısıdır. İkisi de dikey bir çizgide, bir kapı kenarında ya da bir yüzün kontur çizgisinde en kolay çalışır.

Mesafe ölçeği, objektifin gövdesinde metre ve ayak cinsinden odak mesafesini gösteren ve fotoğrafçının vizöre bakmadan netliği bir mesafeye ayarlamasını sağlayan işaretlerdir. Sokakta ya da hızlı bir anda, önceden üç metreye ayarlanmış bir objektif ve uygun bir diyaframla, konu o bölgeye girdiği anda netlik aramadan çekilebilir. Diyafram ne kadar kısılırsa netliğin kapsadığı bölge o kadar genişler; birçok objektifin gövdesinde, her diyafram için bu bölgenin sınırlarını gösteren küçük çizgiler de bulunur. Bu çizgiler, vizöre hiç bakmadan hangi mesafeler arasının net kalacağını okumayı sağlar.

Pozlama defteri, her karenin numarasını, diyaframını, enstantanesini, ışık koşullarını ve kısa bir notu kaydeden küçük bir defterdir. Film banyodan dönünce hangi karenin neden karanlık ya da bulanık çıktığını ancak bu notlar gösterir. Defter, sonucu hemen göremeyen fotoğrafçının öğrenme aracıdır: ekranın yaptığı işi, gecikmeli olarak da olsa, yapar. Bu notlarla her rulo, her karesi ayrı bir soru soran küçük bir deney dizisine dönüşür.

Görsel kanıt

Arkadaşın çay ocağının karşısında önce vizörden ölçüm alıyor. Kadrajı tavla oynayan adamlardan koyu tenli olanın yüzü dolduruyor ve iğne, açık tenli arkadaşının yüzüne kaydığında belirgin biçimde oynuyor. Makineyi bırakıp ocağın önüne yürüyor, el ışıkölçerini iki adamın arasında, yüzlerin önünde tutup kubbeyi makineye çeviriyor ve tek bir değer alıyor.

Mesafe ölçeğinde iki buçuk metreyi seçiyor, bölünmüş görüntünün ortasındaki çizgiyi tavlanın kenarında birleştirip netliği doğruluyor. Adamlardan biri zarı atmak üzere elini kaldırdığında deklanşöre basıyor, ilerletme kolunu çeviriyor ve geri sarma düğmesinin döndüğünü görüyor. Defterine yazıyor: dört numara, gelen ışık, diyafram sekiz, enstantane yüz yirmi beşte bir, gölgeli tezgâh.

Kulüpte banyo edilen rulonun taramaları geldiğinde, tavla oynayan iki adam da kendi tonunda görünüyor; birinin alnındaki ışık, ötekinin yanağındaki gölge ayrıntılı. Aynı rulodaki dokuz numaralı kare ise bulanık; defterde, ışık azaldığı için enstantaneyi otuzda bire indirdiği yazıyor. Defter, bir sonraki rulo için ne değiştireceğini söylüyor.

Sık yapılan hata

Özet

Film makinesinde film yarı karanlıkta yüklenir, ilerletme kolu çevrilirken geri sarma düğmesinin dönmesiyle ilerlediği doğrulanır, rulonun duyarlılığı elle girilir ve rulo bitince kapak açılmadan önce film geri sarılır. Işık iğneli ölçerle, el ışıkölçeriyle ya da güneşli gün kuralıyla bulunur, yansıyan ölçüm farklı tenlerde farklı yanılırken gelen ışık ölçümü her yüzü kendi tonunda kaydeder; netlik telemetre, bölünmüş görüntü ya da mesafe ölçeğiyle elle bulunur ve pozlama defteri, sonucu günler sonra gören fotoğrafçıya her kareden öğrenme olanağı verir.

Mini ödev

Bu ödevde bir film makinesiyle ya da onu taklit ederek bir rulo boyunca bilinçli çekim yapacaksın.

1. Bir film makinen varsa filmi gölgede yükle, ilerletme kolunu çevirirken geri sarma düğmesinin döndüğünü doğrula ve rulonun duyarlılığını makineye gir; yoksa dijital makinende tam manuel moda geç ve ekranı kapat.
2. Rulonun ilk on karesinde ışığı makinenin ölçeriyle, sonraki on karesinde el ışıkölçeriyle ya da bir uygulamanın gelen ışık moduyla ölç; güneşli bir günde birkaç kareyi ölçer olmadan pratik kuralla çek.
3. Farklı ten tonlarından en az iki kişinin aynı ışıkta durduğu bir kareyi hem yansıyan hem gelen ışık ölçümüyle çek ve iki ölçümün önerdiği değerleri not et.
4. Her kare için pozlama defterine numara, diyafram, enstantane, ışık ve bir not yaz; sonuçlar gelince her hatalı kareyi defterle karşılaştırıp nedenini bul.

Kendini değerlendir

• Filmin ilerlediğini ve rulonun geri sarıldığını nasıl anlayacağını biliyor musun?
• Yansıyan ölçümün farklı tenlerde neden farklı değer verdiğini açıklayabiliyor musun?
• Pozlama defterin hatalı karelerin nedenini bulmana yardım etti mi?

Sözlük

Mini test

1. Film makineye yüklendikten sonra filmin gerçekten ilerlediği nasıl anlaşılır?

• A) Sayaç hiç değişmez
• B) Vizör kararır
• C) Deklanşör sesi değişir
• D) İlerletme kolu çevrilirken geri sarma düğmesi döner

2. Kadrajı koyu tenli bir yüz dolduruyorken makinenin yansıyan ölçümü ne yapma eğilimindedir?

• A) Yüzü orta griye çekmek için fazla ışık verir
• B) Az ışık verir
• C) Tenin rengini hiç hesaba katmaz ve doğru ölçer
• D) Ölçüm yapamaz

3. Gelen ışık ölçümünün farklı tenlerde avantajı nedir?

• A) Daha hızlı çalışır
• B) Pil gerektirmez
• C) Yüze düşen ışığı ölçtüğü için tenin rengi ölçümü değiştirmez
• D) Netliği de ayarlar

4. Rulo bittiğinde kapağı açmadan önce ne yapılır?

• A) Film makaradan elle çekilir
• B) Geri sarma düğmesine basılıp film kutusuna geri sarılır
• C) İlerletme kolu zorlanır
• D) Makine ışığa tutulur

Cevaplar

1. D — Film ilerledikçe kutudaki makara da döner ve bunu üstteki geri sarma düğmesi gösterir.
2. A — Yansıyan ölçer baktığı yüzeyi orta griye çekmeye çalıştığı için koyu bir yüzde fazla ışık verir.
3. C — Gelen ışık ölçer konunun üstüne düşen ışığı okur, bu yüzden her yüz kendi tonunda kalır.
4. B — Film kutusuna geri sarılmadan açılan kapak ışığın gizli görüntüyü silmesine yol açar.

Özet kartı

• Filmi gölgede yükle; geri sarma düğmesinin döndüğünü gör.
• Duyarlılığı makineye elle gir.
• Karışık tenlerde gelen ışık ölç.
• Netliği çift ya da bölünmüş görüntüyle bul; hızlı anda mesafe ölçeğini kullan.
• Her kareyi defterine yaz; bitince geri sarmadan kapağı açma.

Sonraki derse köprü

Rulo bitti ve kutusuna geri sarıldı. Yaşlı üye onu bir laboratuvara göndermek yerine kulübün küçük karanlık odasında birlikte banyo etmeyi öneriyor. Rafta birkaç şişe, bir ölçü kabı, bir termometre ve içinde spiral bir makara olan siyah, küçük bir tank duruyor. Arkadaşın, bu kimyasalların görünmeyen bir izi nasıl görünür bir negatife çevirdiğini ve hangi adımda neyin yanlış gidebileceğini bilmiyor. Film evde nasıl banyo edilir? Sonraki ders, geliştirme, durdurma ve sabitleme adımlarını ele alıyor.