Seçki yapmak

Öğrenme hedefi

Geniş bir arşivden, belirli bir fikre ve belirli bir sayıya hizmet eden bir dizi seçebileceksin. En iyi fotoğrafları seçmenin neden zor olduğunu, anının karışmasından, tek başına güçlü karenin diziye uymamasından ve bir kareyi kaybetme korkusundan doğan üç ayrı zorluk olarak açıklayacaksın. İşe başlamadan bir hedef kare sayısı koyacak, arşivi her birinde başka bir soru soran daraltma turlarıyla küçültecek ve dizide kalan her kareye bir görev cümlesi yazacaksın. Dışarıda bıraktığın kareleri silmek yerine bir bekleme havuzuna alacak, çekimde bulunmamış bir seçki ortağının gözünü kullanacaksın. Son seçkide kimlerin kaldığını, özellikle iyi pozlanmamış kareleri yüzünden koyu tenli insanların diziden sessizce düşüp düşmediğini denetleyeceksin.

Merak sorusu

Arkadaşın yerde, yan yana dizilmiş altmıştan fazla küçük baskının ortasında oturuyor. Kavramsal diziyi büyütmeye karar vermiş; on iki karelik bir seri istiyor. Bir saattir bakıyor ve hâlâ tek bir kare çıkaramadı. Her birinde bir sabahı, bir yürüyüşü, bir konuşmayı hatırlıyor. Ustanın elini çektiği sabahtan üç kare var ve üçü de neredeyse aynı; ama hangisini bıraksa kalan ikisine haksızlık ediyormuş gibi hissediyor.

Sonunda on iki yerine yirmi dokuz kare seçiyor ve «hepsi gerekli» diyor. En iyi fotoğraflarımı neden seçemiyorum? Bu kadar çok iyi kare varken hangileri diziye girer, ve dışarıda kalanlara ne olur?

Bağlam

Düzenleme programında kareleri eleyip yıldızlarla sıralamayı ve benzer kareleri yan yana karşılaştırmayı daha önce öğrenmiştin (Ders 17.3). Kendi karelerine dönerken, o sabahın soğuğunun ya da uzun bekleyişin kareye bakan gözü nasıl yanılttığını ve kareleri küçültüp ters çevirerek bu yanılgıdan uzaklaşmayı çalışmıştın (Ders 23.7). Bir önceki derste bir dizinin taşıyacağı düşünceyi tek bir fikir cümlesine indirmiştin (Ders 26.8).

Bu ders o araçları büyük bir iş için bir araya getiriyor. Bir çekimden en iyi kareleri ayırmak ile aylar süren bir projenin yüzlerce karesinden on iki karelik bir seri kurmak aynı iş değildir. Seçki, tek tek iyi fotoğrafları toplamak değil, bir fikre ve bir sayıya hizmet eden bir bütün kurmaktır; bu yüzden seçkinin ölçütü karelerin kendisinden çok dizinin ne söylemek istediğidir.

Basit açıklama

Seçmek neden bu kadar zordur?

Seçmeyi zorlaştıran üç ayrı kuvvet vardır ve her birinin çaresi başkadır. Anının karışması, bir karenin değerini onu çekerken yaşanan soğuktan, beklemekten ya da konuşmadan ödünç almasıdır; bunu hafifletmenin yolu zaman ve yabancılaştırmadır. Tek başına güçlü kare ise ayrı bir sorundur: bir fotoğraf kendi başına çok etkileyici olabilir ama dizinin fikriyle, ışığıyla ya da tonuyla uyuşmayabilir. Seçki bu kareye yer açmak zorunda değildir; o kare başka bir dizinin, başka bir günün işi olabilir.

Kaybetme korkusu, bir kareyi dışarıda bırakmanın onu sonsuza kadar yitirmek gibi hissettirmesidir. Arkadaşının yirmi dokuz kareyi «hepsi gerekli» diye tutması büyük ölçüde bu korkudan gelir. Bu korku kararı ertelemeye, sonunda da çok uzun, dağınık ve her karesi bir öncekinin gücünü azaltan bir diziye yol açar. Bir dizide her kare izleyicinin dikkatinden pay alır; zayıf ya da tekrar eden bir kare, yanındaki güçlü karenin etkisini de sulandırır. Seçmek bu yüzden bir kayıp değil, kalan karelere daha çok yer açmaktır.

Seçki adım adım nasıl daraltılır?

Hedef kare sayısı, seçkiye başlamadan önce dizinin kaç kareden oluşacağına verilen karardır. Sayı, dizinin gösterileceği yere, bir kitap sayfasına, bir duvara ya da bir ekrana, ve izleyicinin ne kadar zaman ayıracağına göre belirlenir. Önceden konmuş bir sayı, seçkiyi «hangileri iyi» sorusundan «hangi on iki» sorusuna taşır ve kararı zorunlu kılar. Sayı sonradan değişebilir; ama sayısız başlanan bir seçki çoğu zaman bitmez.

Daraltma turu, arşivin her seferinde başka bir soruyla ve belirli bir hedef sayıya doğru küçültüldüğü seçki aşamasıdır. İlk turda soru tekniktir: yüzler okunuyor mu, netlik doğru yerde mi? Altmış kare otuza iner. Sonraki turda soru fikirdir: bu kare fikir cümlesine bir şey katıyor mu? Otuz, on sekize iner. Son turda soru dizidir: bu kare yanındakilerle konuşuyor mu, aynı şeyi ikinci kez mi söylüyor? On sekiz, on ikiye iner. Her turda yalnızca bir soru sormak, bütün ölçütleri aynı anda tartmanın yorgunluğunu önler.

Seçkide kalan kare neyle hak kazanır?

Görev cümlesi, dizide kalan her kare için onun seride ne iş gördüğünü söyleyen kısa bir cümledir: «Bu kare mekânı tanıtıyor», «Bu kare ilk kez bir insan yüzü gösteriyor», «Bu kare eski ile yeniyi aynı yüzeyde buluşturuyor». Görev cümlesi yazılamayan kare, tek başına çok güçlü görünse bile dizide yük olabilir. İki kare için aynı cümle yazılıyorsa, biri fazladır; ustanın elini gösteren üç neredeyse aynı kareden yalnızca biri o cümleyi taşır.

Bekleme havuzu, seçkiden çıkarılan ama silinmeyen karelerin ayrı bir klasörde ya da kutuda saklandığı yerdir. Bir kareyi havuza almak onu yitirmek değildir; başka bir dizi, bir fotokitap ya da yıllar sonraki bir sergi için orada bekler. Havuz, kaybetme korkusunu azaltarak seçmeyi kolaylaştırır. Havuzu arada bir açıp bakmak da işe yarar: bir yıl önce diziye uymayan kare, yeni bir fikir cümlesinin tam ortasına oturabilir. Havuzun tek kuralı, oradaki karelerin seçki bitene kadar geri çağrılmamasıdır; her kare geri dönerse daraltma turları anlamını yitirir ve arkadaşının yirmi dokuz karesi yeniden masaya gelir.

Seçki ortağı, çekimde bulunmamış, anıları olmayan ve fikir cümlesini bildiği hâlde karelere taze bakabilen bir yardımcıdır. Bir fotoğraf arkadaşı, bir öğretmen ya da fotoğrafla uğraşmayan dikkatli bir okur olabilir. Ortağın görevi seçkiyi yapmak değil, «bu iki kare aynı şeyi söylüyor» ya da «bu kareyi neden tuttuğunu anlamadım» diyerek fotoğrafçının kör noktasını göstermektir; son karar yine fotoğrafçınındır.

Seçki bir dizinin kimleri gösterdiğine de karar verir. Karanlık bir iç mekânda çekilmiş koyu tenli birinin kareleri, iyi pozlanmadıkları için ilk teknik turda sessizce elenebilir ve dizi, fotoğrafçının istemediği biçimde yalnızca açık tenli insanları gösteren bir diziye dönüşebilir. Son seçkiye bakıp kimlerin kaldığını, kimlerin düştüğünü ve düşmenin nedenini sormak; nedeni pozlamaysa kişiyi diziden çıkarmak yerine yeniden çekmeyi düşünmek, seçkinin dürüstlüğünü korur.

Görsel kanıt

Arkadaşın yirmi dokuz kareyi yeniden yere diziyor ve önce hedef sayıyı yazıyor: on iki. Teknik turda yedi kare çıkıyor; ama çıkanların üçü, akşam loş bir çay ocağında çektiği koyu tenli ocakçının kareleri. Hepsi az pozlanmış, yüz gölgede kaybolmuş. Kareleri havuza almak yerine ertesi sabah ocağa dönüp aynı adamı pencere ışığında, yüzünü ölçerek yeniden çekiyor.

Fikir turunda her kareyi fikir cümlesinin yanına koyuyor ve on beş kareye iniyor. Seçki ortağı olarak çağırdığı eski bir sınıf arkadaşı, ustanın elini gösteren üç karenin aynı şeyi söylediğini hemen fark ediyor. Arkadaşın üçü için de görev cümlesi yazmaya çalışıyor ve cümlenin her seferinde aynı çıktığını görüyor; ikisini havuza koyuyor.

Son turda on üç kare kalıyor. Güneşin doğuşunu gösteren ve tek başına en çok beğenilen kare, dizinin sakin ve yakın tonuna uymuyor; ona görev cümlesi yazamıyor ve havuza alıyor. Kalan on iki karenin her birinin altında bir cümle var; ocakçının yeni portresi de onların arasında, yüzü okunuyor.

Sık yapılan hata

Özet

Seçmek; anının karışması, tek başına güçlü karenin diziye uymaması ve kaybetme korkusu yüzünden zordur, ve seçki tek tek iyi kareleri toplamak değil, bir fikre ve bir sayıya hizmet eden bir bütün kurmaktır. Önceden konmuş bir hedef kare sayısı, her birinde tek bir soru soran daraltma turları, her kare için yazılan görev cümlesi, silmek yerine bekleme havuzu ve çekimde bulunmamış bir seçki ortağı kararı kolaylaştırır; son seçkide kimlerin kaldığına ve koyu tenli insanların kötü pozlama yüzünden diziden düşüp düşmediğine ayrıca bakılır.

Mini ödev

Bu ödevde bir projeden on iki karelik bir seçki yapacaksın.

1. Bir projeden ya da son aylardaki çekimlerinden en az elli kare topla ve dizinin fikir cümlesini yaz.
2. Hedef sayıyı on iki olarak koy ve kareleri üç daraltma turundan geçir: teknik, fikir ve dizi; her turda yalnızca o turun sorusunu sor.
3. Kalan her karenin altına bir görev cümlesi yaz; cümlesi yazılamayan ya da başka bir kareyle aynı cümleyi alan kareyi bekleme havuzuna koy.
4. Seçkiyi bir seçki ortağına göster. Ardından son on iki karede kimlerin yer aldığını say; teknik turda elenen kişilerin ten tonuna ve elenme nedenine bak, gerekirse yeniden çek.

Kendini değerlendir

• On iki kareye, sayıyı yükseltmeden inebildin mi?
• Kalan her karenin görev cümlesi farklı mı?
• Son seçkinin kimleri gösterdiğini ve kimlerin neden düştüğünü açıklayabiliyor musun?

Sözlük

Mini test

1. Tek başına çok güçlü ama dizinin tonuna uymayan bir kare için en uygun karar hangisidir?

• A) Diziyi o kareye göre baştan kurmak
• B) Kareyi silmek
• C) Kareyi dizinin ortasına koymak
• D) Görev cümlesi yazılamıyorsa kareyi bekleme havuzuna almak

2. Daraltma turlarında her turda yalnızca bir soru sormanın yararı nedir?

• A) Bütün ölçütleri aynı anda tartmanın yorgunluğunu önlemek
• B) Daha çok kare tutmak
• C) Düzenleme süresini uzatmak
• D) Seçki ortağına gerek bırakmamak

3. İki kare için aynı görev cümlesi yazılıyorsa bu neyi gösterir?

• A) İkisinin de dizide kalması gerektiğini
• B) Hedef sayının yükseltilmesi gerektiğini
• C) Birinin fazla olduğunu
• D) İkisinin de silinmesi gerektiğini

4. Teknik turda koyu tenli bir kişinin bütün kareleri az pozlama yüzünden elendiyse ne yapılır?

• A) Diziyi olduğu gibi bırakmak
• B) Kişinin dizide yer alıp almadığını denetlemek ve gerekirse onu doğru pozlamayla yeniden çekmek
• C) Karelerin parlaklığını yükseltip hepsini diziye koymak
• D) Diziden bütün insanları çıkarmak

Cevaplar

1. D — Tek başına güçlü kare her diziye girmek zorunda değildir; havuzda başka bir iş için bekleyebilir.
2. A — Tek soru, kararı sadeleştirir ve her turda aynı ölçütle karşılaştırmayı sağlar.
3. C — Aynı işi gören iki kare dizide tekrar yaratır; biri yeter.
4. B — Kötü pozlama bir kişinin diziden sessizce düşmesine neden olmamalıdır; yeniden çekmek seçkinin dürüstlüğünü korur.

Özet kartı

• Önce hedef sayıyı yaz.
• Her turda tek soru: teknik, fikir, dizi.
• Her kareye bir görev cümlesi; aynı cümle iki kez yazılamaz.
• Silme, bekleme havuzuna al.
• Son seçkide kim kaldı, kim neden düştü?

Sonraki derse köprü

On iki kare seçildi, her birinin altında bir cümle var. Arkadaşın bunları bir kitapta toplamak istiyor; ama iş bir klasördeki on iki dosyadan, elde tutulan ve sayfaları çevrilen bir nesneye dönüşünce yeni sorular doğuyor. Hangi kare sağ sayfaya, hangisi sola düşecek? İki kare karşılıklı mı durmalı, yoksa biri boş bir sayfanın yanında yalnız mı kalmalı? Kitap nasıl bir kâğıda basılmalı, ne büyüklükte olmalı? Fotokitap nasıl hazırlanır? Sonraki ders, sıralamayı, sayfa ritmini, kâğıdı ve tasarımı ele alıyor.