Ustalar III: İnsan ve toplum

Öğrenme hedefi

İnsanı ve toplumu fotoğraflayan üç ustayı, Dorothea Lange'yi, Diane Arbus'ı ve Steve McCurry'yi, fotoğraflarının dünyada yarattığı etki ve bu etkinin fotoğraflanan insanlar için ne anlama geldiği üzerinden tanıyabileceksin. Lange'nin ekonomik bunalım yıllarında bir hükümet kurumu için çektiği göçmen işçi portrelerinin bir ülkenin gündemine nasıl girdiğini, Arbus'ın toplumun kenarında yaşayan insanlara kare formatlı, doğrudan portrelerle nasıl yaklaştığını ve McCurry'nin bir dergi kapağına dönüşen portresinin nasıl bir simgeye dönüştüğünü göreceksin. Bu fotoğrafların arkasındaki insanların, onlarca yıl sonra kendi fotoğrafları hakkında ne söylediğini öğrenecek, bilgilendirilmiş rızayı, öznenin kendi sesini ve belgesel bir fotoğrafın dokunulmazlığını tartışacaksın. Bir yüzün, bir göz renginin ya da bir tenin «etkileyici» ya da «egzotik» diye sunulmasının fotoğraflanan kişi için ne anlama gelebileceğini sorgulayacaksın.

Merak sorusu

Yaşlı üyenin masaya bıraktığı eski dergilerden birinin kapağında yıpranmış bir kadın var; bir eli çenesinde, gözleri uzaklarda, iki küçük çocuk başlarını annelerinin omuzlarına yaslamış, kameraya sırtlarını dönmüş. Yanındaki sarı kenarlı bir dergi kapağında ise yeşil gözleriyle doğrudan kameraya bakan genç bir kız. İkisi de on yıllar boyunca sayısız afişte, kitapta ve sergide yer almış; birçok insan bu yüzleri, adlarını hiç bilmeden tanıyor.

Kulüpten arkadaşın, bu fotoğrafların insanlara ne kazandırdığını ve bu yüzlerin sahiplerine ne olduğunu soruyor. Yaşlı üye, iki kadının da sonradan bulunduğunu ve kendi fotoğrafları hakkında konuştuğunu anlatıyor; söyledikleri herkesin beklediği gibi değil. Tek bir fotoğraf bir toplumu nasıl etkiler? Ve o fotoğraftaki insan, bu etkinin neresinde durur?

Bağlam

Görsel okuryazarlık dersinde Dorothea Lange'nin göçmen annesini, bir fotoğrafın arka planı eleyerek ve bakışı yönlendirerek nasıl okunduğunu görmek için incelemiştin (Ders 2.1). Işık ve doğa ustaları dersinde de acıyı estetik bir görüntüye çeviren fotoğrafların izleyiciyi harekete geçirip geçirmediğini tartışmıştık (Ders 26.3). Bu ders aynı soruyu insanı ve toplumu fotoğraflayan ustalara taşıyor ve bir adım daha ekliyor: fotoğraftaki insanın kendisine ne olur?

İnsan fotoğrafının en güçlü ve en sorunlu yanı aynıdır: gerçek bir insanı gösterir. Bir fotoğraf bir toplumun dikkatini bir soruna çekebilir, yardım getirebilir, bir dönemi simgeleyebilir; ama o simgenin içinde yaşayan, adı, hayatı ve kendi görüşü olan biri vardır. Bu ders ustaların başarılarını ve onların fotoğrafladığı insanların sesini yan yana koyuyor.

Basit açıklama

Lange'nin fotoğrafı ne yaptı?

Toplumsal belgesel, bir toplumsal sorunu, yoksulluğu, göçü ya da çalışma koşullarını görünür kılarak kamuoyunu ve karar vericileri etkilemeyi amaçlayan belgesel fotoğraftır. Dorothea Lange, 1930'ların ekonomik bunalımında Amerika Birleşik Devletleri'nde bir hükümet kurumu için çalıştı ve yurdunu terk etmiş tarım işçilerini fotoğrafladı. Mart 1936'da Kaliforniya'da bir bezelye toplayıcıları kampında çektiği göçmen anne portresi, kısa süre içinde gazetelerde yayımlandı ve bunalımın en tanınan simgelerinden biri oldu. Haberlerin ardından kampa yardım gönderildiği anlatılır; fotoğraf yoksulluğun yüzünü bir ülkenin önüne koydu.

Öznenin sesi, bir fotoğrafta gösterilen kişinin kendi hikâyesini, adını ve fotoğraf hakkındaki görüşünü dile getirebilmesi ve bu görüşün fotoğrafla birlikte duyulmasıdır. Göçmen annenin adı, fotoğraftan yaklaşık kırk yıl sonra, bir gazetecinin araştırmasıyla ortaya çıktı: Florence Owens Thompson. Kendisi ve ailesi, fotoğraftan hiç para kazanmadıklarını ve fotoğrafın onları kullandığını hissettiklerini anlattı; anlatılanlara göre Lange ona fotoğrafların yayımlanmayacağını söylemişti. Aynı fotoğraf hem bir toplumu harekete geçirdi hem de gösterdiği kişiye kendini kullanılmış hissettirdi. Bu iki gerçek birbirini silmez.

Arbus insanlara nasıl yaklaştı?

Kare format portre, kare bir negatif üzerinde, konunun çoğu zaman kadrajın ortasına yerleştirildiği ve doğrudan kameraya baktığı portredir. Diane Arbus, 1960'larda iki objektifli, kare negatifli bir makineyle ve sık sık flaşla çalışarak toplumun kenarında yaşayan ya da alışılmadık bulunan insanları, sirk çalışanlarını, çıplaklar kampındakileri, ikizleri, kendini başka bir cinsiyetle tanımlayanları ve sıradan aileleri fotoğrafladı. Konuları çoğu zaman kadrajın ortasında durur ve izleyiciye doğrudan bakar; bu doğrudanlık izleyiciyi rahatsız edici bir yüzleşmeye çağırır.

Arbus'ın fotoğrafları büyük bir ilgi gördü ve aynı zamanda sert eleştirilere uğradı. Yazar Susan Sontag, ölümünden sonra açılan büyük sergisinin ardından yazdığı bir denemede, Arbus'ın fotoğrafladığı insanları izleyicinin merakı için sergilenen figürlere dönüştürdüğünü öne sürdü. Arbus'ı savunanlar ise onun bu insanlarla uzun süre vakit geçirdiğini, onları görünmez kılan bir topluma karşı onları görünür kıldığını söyledi. Aynı fotoğraf, izleyicinin bakışına göre bir saygı ya da bir sömürü olarak okunabilir. Bu tartışma, bir fotoğrafçının konusuna ne kadar yaklaştığının, onunla ne kadar zaman geçirdiğinin ve fotoğrafı nerede, hangi başlıkla sunduğunun, karenin anlamını ne kadar değiştirdiğini gösterir.

McCurry'nin kapağı neyi değiştirdi?

Bilgilendirilmiş rıza, fotoğraflanan kişinin fotoğrafın ne için çekildiğini, nerede ve nasıl kullanılacağını bilerek fotoğraflanmayı kabul etmesidir. Steve McCurry, 1984'te Pakistan'daki bir mülteci kampında Afgan bir kızın portresini çekti; bu portre ertesi yıl ünlü bir derginin kapağında yayımlandı ve dünyanın en tanınan yüzlerinden biri oldu. Kızın adı ancak 2002'de, onu yeniden bulan bir ekip sayesinde öğrenildi: Şerbet Gula. Kendisi fotoğrafın çekildiği anı anlatırken kızgınlık duyduğunu söyledi. Eleştirmenler, bir kız çocuğunun kendi kültürünün kurallarına aykırı biçimde, yabancı bir erkeğe yüzünü göstermeye zorlanmış olabileceğini ve fotoğrafın yıllarca ondan habersiz dolaştığını tartıştı.

Belgesel bütünlüğü, belgesel olarak sunulan bir fotoğrafın içeriğinin, kişilerin ya da nesnelerin eklenmesi ya da çıkarılmasıyla değiştirilmemesi ilkesidir. 2016'da McCurry'nin bir sergisindeki bir baskıda düzenleme hataları fark edildi; ardından yapılan incelemelerde bazı fotoğraflarından insanların ve nesnelerin dijital olarak silindiği görüldü. Bu, belgesel bir fotoğrafa duyulan güvenin, fotoğrafçının ün ve ustalığından bağımsız olarak, içeriğe dokunulmamasına bağlı olduğunu hatırlattı.

McCurry'nin portresi sık sık kızın yeşil gözleriyle anılır. Bir yüzün, bir göz renginin ya da bir tenin bir dergi kapağında «etkileyici» ya da «egzotik» diye sunulması, fotoğraflanan kişiyi bir bireyden çok bir simgeye, izleyicinin merakının nesnesine dönüştürebilir. Fotoğrafta kimin göründüğü kadar, onun nasıl adlandırıldığı ve kimin ona ad koyduğu da önemlidir.

Bugün birçok belgesel fotoğrafçı bu tartışmalardan dersler çıkarmıştır. Fotoğraflanan kişilere fotoğrafın amacını anlatmak, adlarını ve kendi sözlerini fotoğrafın altına eklemek, fotoğrafları onlarla paylaşmak ve mümkün olduğunda yayımlanmadan önce görmelerini sağlamak, giderek yaygınlaşan alışkanlıklardır. Bazı projelerde fotoğraflanan insanlar kendi hikâyelerini kendileri yazar ya da kendi fotoğraflarını kendileri çeker. Bu alışkanlıklar, bir fotoğrafın toplumsal etkisini azaltmaz; tersine, o etkinin fotoğraftaki insanın aleyhine değil, onunla birlikte oluşmasını sağlar.

Görsel kanıt

Dergiyi açınca kadının yüzünü yakından görüyorsun: alnındaki çizgiler, yıpranmış giysiler, bakışın kadrajın dışına yönelmesi. Yaşlı üye, bu fotoğrafın haberlerle birlikte bir ülkenin gündemine girdiğini ve kampa yardım gönderildiğini anlatıyor. Sonra fotoğraftaki kadının onlarca yıl sonra söylediklerini okuyor: fotoğraftan hiçbir şey kazanmadığını ve kendini kullanılmış hissettiğini.

Arkadaşın, sarı kenarlı kapaktaki kızın gözlerine bakıyor; her yerde bu gözleri gördüğünü, ama kızın adını ancak şimdi öğrendiğini söylüyor. İki kapağı yan yana koyuyor. İki fotoğraf da dünyayı bir sorunun karşısına getirmiş; ikisinde de fotoğraftaki kadın, bu hikâyenin en son duyulan sesi olmuş.

Sık yapılan hata

Özet

Dorothea Lange'nin göçmen annesi bir toplumsal belgesel olarak bunalımın simgesi oldu ve yardım getirdi, ama fotoğraftaki Florence Owens Thompson onlarca yıl sonra kendini kullanılmış hissettiğini söyledi; Diane Arbus kare format, doğrudan portrelerle toplumun kenarındaki insanları görünür kıldı ve bu yaklaşım hem saygı hem sömürü olarak okundu. Steve McCurry'nin kapağa dönüşen portresi bilgilendirilmiş rıza ve bir yüzün egzotik bir simgeye dönüşmesi sorularını, fotoğraflarındaki dijital silmeler ise belgesel bütünlüğü sorusunu doğurdu; insan fotoğrafında fotoğrafın etkisi ile öznenin sesi birlikte okunur.

Mini ödev

Bu ödevde insan fotoğrafının etkisini ve etiğini tartacaksın.

1. Bu üç ustadan birinin tanınmış bir fotoğrafını seç; fotoğrafın nerede yayımlandığını, ne etki yarattığını ve fotoğraftaki kişinin sonradan ne söylediğini araştırıp kaynaklarıyla yaz.
2. Kendi fotoğraflarından birinde bir insan varsa, o kişinin fotoğrafın nerede kullanıldığını bilip bilmediğini ve adını bilip bilmediğini yaz.
3. Bir tanıdığının portresini çekmeden önce ona fotoğrafı ne için çektiğini ve nerede kullanacağını anlat; çektikten sonra kareleri göster ve hangisinin kullanılmasını istediğini sor.
4. Portrenin altına bir açıklama yaz; kişiyi görünüşü, teni ya da göz rengiyle değil, adıyla ve kendi anlatımıyla tanıt.

Kendini değerlendir

• Bir fotoğrafın toplumsal etkisi ile öznenin deneyimini birlikte anlatabiliyor musun?
• Bilgilendirilmiş rızanın ne olduğunu ve kendi çekimlerinde nasıl alınacağını açıklayabiliyor musun?
• Bir insanı görünüşüyle değil, adı ve sesiyle tanıtabildin mi?

Sözlük

Mini test

1. Toplumsal belgeselin temel amacı nedir?

• A) Stüdyoda kusursuz portreler üretmek
• B) Doğayı olduğu gibi göstermek
• C) Ürün satmak
• D) Bir toplumsal sorunu görünür kılarak kamuoyunu ve karar vericileri etkilemek

2. Florence Owens Thompson'ın fotoğrafı hakkında sonradan söyledikleri hangi kavramın önemini gösterir?

• A) Kare format portre
• B) Öznenin sesi
• C) Kontakt baskı
• D) Belgesel bütünlüğü

3. Bir portre çekmeden önce kişiye fotoğrafın ne için çekildiğini ve nerede kullanılacağını anlatıp onayını almak nedir?

• A) Bilgilendirilmiş rıza
• B) Belgesel bütünlüğü
• C) Öznenin sesi
• D) Toplumsal belgesel

4. 2016'da McCurry'nin bazı fotoğraflarında insanların ve nesnelerin dijital olarak silindiğinin ortaya çıkması hangi ilkeyi gündeme getirdi?

• A) Kare format portre
• B) Toplumsal belgesel
• C) Belgesel bütünlüğü
• D) Uzun soluklu proje

Cevaplar

1. D — Toplumsal belgesel, bir sorunu görünür kılıp insanları harekete geçirmeyi amaçlar.
2. B — Fotoğraftaki kişinin kendi deneyimi, fotoğrafın etkisinin görünmeyen yanını gösterir.
3. A — Kişi fotoğrafın amacını ve kullanımını bilerek kabul ettiğinde rıza bilgilendirilmiştir.
4. C — Belgesel olarak sunulan bir karenin içeriği değiştirildiğinde belgesel güven zedelenir.

Özet kartı

• Lange: bir toplumu harekete geçiren kare ve kendini kullanılmış hisseden özne.
• Arbus: kare, doğrudan portreler; saygı mı sömürü mü?
• McCurry: simgeye dönüşen yüz, rıza ve belgesel bütünlüğü.
• Fotoğrafın etkisini ve öznenin sesini birlikte oku.
• İnsanı teniyle, göz rengiyle değil, adı ve anlatımıyla tanıt.

Sonraki derse köprü

Yaşlı üye dergileri kaldırıp masaya küçük, eski bir kutu koydu. İçinde kalın kartonlara yapıştırılmış, kenarları kararmış portreler vardı: fesli adamlar, ağır elbiseli kadınlar, bir sarayın avlusu, Boğaz kıyısında bir yalı. Kartonların arkasında bir İstanbul stüdyosunun süslü damgası seçiliyordu: Abdullah Biraderler. Arkadaşın, fotoğrafın bu topraklara ne zaman geldiğini ve kimlerin elinde nasıl değiştiğini hiç düşünmediğini fark etti. Osmanlı'dan bugüne Türkiye'nin fotoğraf hikâyesi nasıl başladı? Sonraki ders, Türkiye'de fotoğrafın serüvenini anlatıyor.