Fotokitap

Öğrenme hedefi

Bir fotoğraf dizisini, sayfaları çevrilen bir nesne olan küçük bir fotokitaba dönüştürmeyi planlayabileceksin. Fotokitabın bir albümden ya da bir portfolyodan farkını, sıralamanın, sayfa çevirmenin ve kitabın bir nesne olarak ağırlığının anlamın parçası olmasıyla açıklayacaksın. Kitabı tek tek sayfalarla değil, açıldığında birlikte görülen çift sayfalarla düşünecek; tam sayfa, küçük kare ve boş sayfa arasındaki geçişlerle bir sayfa ritmi kuracaksın. Kararlarını ucuz bir maket üzerinde, eline alıp çevirerek sınayacak, fotoğrafların ortasından geçen cilt payının yüzleri ve önemli ayrıntıları yutmamasına dikkat edeceksin. Kâğıt, boyut, kapak ve yazı gibi tasarım kararlarını karelere hizmet edecek biçimde vereceksin ve seçtiğin kâğıdın koyu tenleri kapatıp kapatmadığını bir test sayfasıyla denetleyeceksin.

Merak sorusu

Arkadaşın on iki karelik seçkiyi tamamladı ve onları bir kitapta görmek istiyor. İlk denemesinde bir çevrimiçi baskı sitesinin hazır şablonunu açıyor, kareleri sırayla sayfalara sürüklüyor: her sayfada bir fotoğraf, ortalanmış, çevresinde aynı beyaz boşluk. Sonuç düzenli ama bir katalog gibi; sayfalar çevrildikçe her kare bir öncekinin yerini alıyor, hiçbiri yanındakiyle konuşmuyor.

Üstelik kitabın ortasındaki bir karede ocakçının yüzü tam iki sayfanın birleştiği yere denk geliyor. Fotokitap nasıl hazırlanır? On iki iyi fotoğraf nasıl oluyor da bir kitaba dönüşünce bu kadar sessizleşebiliyor?

Bağlam

İki fotoğrafı yan yana koyduğunda aralarında bir bağ doğduğunu ve sıranın dizinin hikâyesini değiştirdiğini daha önce çalışmıştın (Ders 23.3). Kâğıt türlerini incelerken yüzeyin, beyazlığın ve dokunun baskıdaki tonları nasıl etkilediğini görmüştün (Ders 25.4). Bir önceki derste de arşivini turlarla daraltıp her karesi dizide bir iş gören küçük bir seri çıkarmıştın (Ders 26.9).

Fotokitap bu üç bilgiyi aynı nesnede buluşturur. Bir duvarda ya da ekranda fotoğraflar çoğu zaman tek tek ya da hep birlikte görülür; bir kitapta ise izleyici onları belirli bir sırayla, ikişer ikişer ve kendi hızında görür. Sayfa çevirmek bir kareyi saklar, bir sonrakini açar; bu, fotoğrafçıya duvarda olmayan bir araç, zamanı verir. Kitap aynı zamanda eldedir: boyutu, ağırlığı, kâğıdının dokusu okumanın bir parçasıdır. Aynı kareler bir ekranda kaydırılarak geçilirken, bir kitapta izleyici kitabı kucağına alıp onlara uzun uzun bakabilir, geri dönebilir, bir sayfada parmağını tutup bir öncekiyle karşılaştırabilir.

Basit açıklama

Fotokitap bir albümden neden farklıdır?

Fotokitap, fotoğrafların bir sıralama, sayfa düzeni ve nesne tasarımıyla birlikte düşünüldüğü, anlamın yalnızca karelerden değil, sayfaların çevrilmesinden, kareler arasındaki ilişkilerden ve kitabın kendisinden doğduğu yayındır. Bir albüm çoğu zaman anıları saklamak için tutulur; bir portfolyo en iyi işleri göstermek için hazırlanır. Fotokitap ise bir fikri ya da bir hikâyeyi izleyiciye belirli bir akışla okutmayı amaçlar. Aynı on iki kare, bir albümde tatlı anılar dizisi, bir fotokitapta bir düşüncenin adım adım açılması olabilir.

Bu yüzden fotokitap hazırlamak, fotoğrafları sayfalara yerleştirmekten önce bir soruyla başlar: izleyici bu kitabı açtığında ilk neyi görmeli, ortasında nerede durmalı, son sayfayı kapattığında aklında ne kalmalı? Hazır şablonlar bu soruyu fotoğrafçının yerine cevaplar ve her sayfaya aynı ağırlığı verir. Şablon kullanmak yanlış değildir; ama şablonun her kararı sorgulanmadan kabul edilirse kitap, arkadaşının ilk denemesi gibi bir kataloğa dönüşür.

Sayfalar nasıl düzenlenir?

Çift sayfa, bir kitap açıldığında sol ve sağda birlikte görülen iki sayfadır ve fotokitabın gerçek birimidir. İzleyici sayfaları tek tek değil, çift sayfa çift sayfa görür; bu yüzden karşılıklı iki kare, birbirinin anlamını değiştirir. Biçim yankısı ya da karşıtlıkla bağlanan iki kare karşılıklı konabilir; tek başına durması gereken bir kare ise boş bir sayfanın yanına yerleştirilir. Sık söylenen bir gözleme göre göz, sayfa çevrilirken önce sağ sayfaya düşer; birçok tasarımcı bu yüzden güçlü kareleri sağa koyar. Bu bir kural değil, denenip sınanacak bir eğilimdir.

Sayfa ritmi, kitap boyunca kare büyüklüklerinin, boş sayfaların ve karşılıklı eşleşmelerin değişmesiyle oluşan okuma temposudur. Her sayfada aynı büyüklükte, ortalanmış bir kare tekdüze bir tempo verir. Arada bir iki sayfayı birden kaplayan büyük bir kare, ardından küçük bir kare ve boş bir sayfa, ardından karşılıklı iki kare gelirse okuyucu hızlanır, yavaşlar, durur. Boş sayfa bir eksik değil, bir soluklanmadır; bir önceki kareyi akılda tutmaya zaman tanır. Ritmi görmek için her çift sayfayı defterde küçük bir kutu olarak çizmek ve kutuların içine yalnızca karelerin büyüklüğünü işaretlemek işe yarar; kitabın tamamı bir satırda görünür. Ritim, dizinin fikrine göre kurulur: sakin bir dizi uzun boşluklarla, gergin bir dizi sık ve büyük karelerle ilerleyebilir.

Kitap elde nasıl sınanır?

Maket, kitabın son hâline geçmeden önce ucuz kâğıda küçük baskılarla hazırlanan, zımbalanıp ya da katlanıp elle çevrilebilen deneme kopyasıdır. Ekranda sayfa düzeni kusursuz görünebilir; ama maketi eline alıp çevirdiğinde bir karenin çok çabuk geçtiğini, iki karşılıklı karenin birbirini ezdiğini ya da boş sayfanın fazla uzun sürdüğünü hissedersin. Maket birkaç kez yeniden yapılır; her sürüm bir öncekinden ucuz ve hızlıdır. Maketi çekimde bulunmamış birine verip sessizce çevirmesini izlemek, nerede durduğunu ve nerede hızlandığını gösterir.

Cilt payı, bir kitabın iki sayfasının birleştiği ve ciltlemeden dolayı içe doğru kıvrılıp görünmez hâle gelen orta bölgedir. İki sayfayı birden kaplayan bir karede, cilt payına düşen ayrıntı kaybolur ya da bükülür. Bir yüzün, bir gözün ya da karenin anlamını taşıyan bir nesnenin bu bölgeye denk gelmesi, o kareyi bozar. Maket, cilt payının neyi yuttuğunu ekrandan çok daha dürüst gösterir.

Kâğıt, boyut ve kapak da kararların parçasıdır. Mat ve dokulu bir kâğıt sakin bir diziye yakışabilir ama koyu tonları daha çabuk kapatır; bu, koyu tenli bir yüzün ayrıntısının baskıda kaybolması anlamına gelebilir. Kitabın en koyu teni gösteren karesini, kitapta kullanılacak kâğıda ayrıca bir test sayfası olarak basmak ve yüzün okunup okunmadığına bakmak, son baskıdan önce bu sorunu ortaya çıkarır. Kitabın boyutu ve yönü de karelerden gelir: çoğu yatay olan bir dizi yatay bir kitapta rahat eder, dikey portreler dikey bir kitapta nefes alır. Küçük bir kitap izleyiciyi yaklaştırır ve özel bir defter gibi okunur; büyük bir kitap kareleri bir pencere gibi açar. Başlık, kısa bir metin ve kare altı yazıları ise kareleri bastırmayacak kadar sade tutulabilir; bazı fotoğrafçılar bütün yazıyı kitabın sonuna toplar.

Görsel kanıt

Arkadaşın şablonu kapatıp on iki kareyi küçük boyutta basıyor ve masaya çift sayfa olarak diziyor. Yarısı boyanmış duvarı sağ sayfaya, solunu boş bırakıyor; kitabın ilk nefesi bu oluyor. Ustanın elini, fincan izinin yanındaki yeni fincanla karşılıklı koyuyor; iki kare arasında, biri iş biri sabah, bir bağ doğuyor.

Maketi zımbalayıp çeviriyor. Ocakçının portresi iki sayfayı kaplıyordu ve yüzü tam ortadaki kıvrıma gömülmüş. Portreyi tek bir sağ sayfaya alıyor, yüzü sayfanın dış kenarına yakın tutuyor. Ardından bir boş sayfa ekliyor, çünkü portreden sonra hemen gelen kare onu gölgede bırakıyordu.

Mat bir kâğıt seçmişti; ocakçının portresini aynı kâğıda test sayfası olarak bastırıyor. Yanaktaki gölgeler kapanmış, yüz düz bir koyu leke gibi. Kareyi ekranda gölgelerde hafifçe açıyor, yeniden basıyor; bu sefer yüzün dokusu okunuyor. Maketi seçki ortağına verdiğinde, ortak boş sayfada bir süre duruyor ve sonra yavaşça çeviriyor.

Sık yapılan hata

Özet

Fotokitap, anlamın karelerden olduğu kadar sayfaların çevrilmesinden, karşılıklı karelerin ilişkisinden ve kitabın bir nesne olarak kendisinden doğduğu bir yayındır; birimi tek sayfa değil çift sayfadır ve kare büyüklükleri, karşılıklı eşleşmeler ve boş sayfalar bir sayfa ritmi kurar. Kararlar elle çevrilen ucuz bir maketle sınanır, cilt payının yüzleri ve önemli ayrıntıları yutmaması gözetilir, kâğıt ve boyut karelere hizmet edecek biçimde seçilir ve en koyu teni gösteren kare seçilen kâğıda test sayfası olarak basılarak yüzün okunup okunmadığı denetlenir.

Mini ödev

Bu ödevde on iki karelik seçkinden bir fotokitap maketi hazırlayacaksın.

1. Seçkini küçük boyutta bas ve masada çift sayfalar hâlinde diz; hangi karelerin karşılıklı duracağına, hangilerinin karşısı boş bırakılarak tek başına duracağına karar ver.
2. Tam sayfa, küçük kare ve boş sayfayı kullanarak bir sayfa ritmi kur ve ritmi bir satırlık çizgiyle defterine çiz.
3. Maketi zımbalayıp elinde çevir; cilt payına düşen yüz ya da ayrıntı var mı kontrol et ve maketi en az bir kez yeniden yap.
4. En koyu tenli yüzü gösteren kareyi kullanmayı düşündüğün kâğıda test sayfası olarak bas; yüzün dokusu okunmuyorsa gölgeleri düzenle ya da kâğıdı değiştir. Maketi bir seçki ortağına verip çevirişini izle.

Kendini değerlendir

• Kitabını tek sayfalar yerine çift sayfalar olarak düşünebildin mi?
• Sayfa ritmini defterine çizebiliyor musun?
• Cilt payı ve test sayfası denetimlerini yaptın mı?

Sözlük

Mini test

1. Fotokitabın gerçek birimi nedir?

• A) Tek sayfa
• B) Çift sayfa
• C) Kapak
• D) Tek fotoğraf

2. Bir portrede yüz iki sayfanın birleştiği yere düşüyorsa sorun nedir?

• A) Kâğıt fazla parlaktır
• B) Sayfa ritmi fazla hızlıdır
• C) Yüz cilt payına gömülüp kaybolur
• D) Kitap fazla küçüktür

3. Maketin asıl yararı nedir?

• A) Son baskının maliyetini sıfırlamak
• B) Kapağı süslemek
• C) Kareleri daha keskin göstermek
• D) Sayfa düzenini, temposunu ve cilt payını elde çevirerek sınamak

4. Mat ve dokulu bir kâğıt seçildiğinde koyu tenli bir yüz için ne yapılır?

• A) Yüzü o kâğıda test sayfası olarak basıp dokusunun okunup okunmadığını denetlemek
• B) Kareyi kitaptan çıkarmak
• C) Bütün kitabı parlak kâğıda çevirmek zorunda kalmak
• D) Kareyi siyah beyaza çevirmek

Cevaplar

1. B — Kitap açıldığında iki sayfa birlikte görülür ve karşılıklı kareler birbirinin anlamını değiştirir.
2. C — Cilt payı içe kıvrılır; oraya düşen yüz ya da ayrıntı bükülür ya da görünmez olur.
3. D — Ekranda görünmeyen çevirme temposu ve cilt payı sorunları elde çevrilen makette ortaya çıkar.
4. A — Mat kâğıt koyu tonları kapatabilir; test sayfası sorunu son baskıdan önce gösterir.

Özet kartı

• Kitabı çift sayfa çift sayfa düşün.
• Tam sayfa, küçük kare ve boş sayfayla ritim kur.
• Maket bas, elinde çevir, yeniden yap.
• Yüzleri cilt payından uzak tut.
• En koyu teni seçtiğin kâğıda test sayfası olarak bas.

Sonraki derse köprü

Maket hazır, ama arkadaşının kulübü yılın sonunda üyelerinin işlerinden bir sergi açacak ve ondan duvarlardan birini doldurmasını istiyor. Kitapta izleyici kareleri kendi hızında, ikişer ikişer görüyordu; duvarda ise hepsini aynı anda, ayakta, birkaç adım geriden görecek. Hangi kareler duvara çıkmalı, ne büyüklükte basılmalı, çerçeve mi olmalı yoksa çıplak kâğıt mı, kareler aynı hizada mı durmalı? Bir sergi nasıl kurulur? Sonraki ders, seçkiyi, baskı boyutunu, çerçeveyi, duvar düzenini ve sergi metnini ele alıyor.