Ses temelleri

Öğrenme hedefi

Fotoğraf makinenle çektiğin bir videoda konuşan birinin sesini anlaşılır biçimde kaydedebileceksin. Makinenin kendi mikrofonunun neden çoğu zaman yetersiz kaldığını açıklayacak, makinenin üstüne takılan yönlü bir mikrofon ile konuşanın giysisine iliştirilen bir yaka mikrofonu arasında seçim yapacaksın. Mikrofonun ağza uzaklığının sesi nasıl etkilediğini ışıktaki ters kare yasasıyla karşılaştıracak, yankı yapan sert yüzeyleri ve uğuldayan makineleri çekimden önce fark edip azaltacaksın. Kayıt seviyesini, sesin en yüksek anlarında bile kırpılmayacak biçimde ayarlayacak, çekim sırasında kulaklıkla dinleyecek ve kurguda boşlukları doldurmak için birkaç saniyelik oda tonu kaydedeceksin. Birine yaka mikrofonu takarken onun bedenine ve giysisine saygı gösterecek, mikrofonun ve aksesuarlarının görünümünü kişinin tenine ve giysisine göre seçeceksin.

Merak sorusu

Fırının yıl dönümü videosu ailenin evinde perdeye yansıtılıyor. Ağır çekim un planında herkes gülümsüyor. Sonra fırıncının fırını ve babasından öğrendiği mesleği anlattığı bölüm geliyor. Görüntü keskin, ışık sıcak, kadraj özenli; ama konuşma çinili odada kendi yankısına karışıyor, her cümlenin altında fırının kesintisiz vınlaması duruyor ve bir yerde bir tepsinin tezgâha çarpma sesi bütün konuşmayı bastırıyor. Kızı iki kez «ne diyor?» diye soruyor.

Kulüpte bir üye, insanların hafif yumuşak bir kareye pek takılmadığını, ama anlaşılmayan bir konuşmaya birkaç saniyeden fazla katlanmadığını söylüyor. İzleyici kötü görüntüyü mü affetmez, kötü sesi mi? Aynı makineyle kaydedilen bir ses neden bu kadar kötü çıkar?

Bağlam

Modülün ilk dersinde ortam sesini tanımlamış, kayda basmadan önce odayı dinlemeyi önermiştik (Ders 24.1). Stop kavramı dersinde de ters kare yasasını, küçük bir kaynaktan uzaklık iki katına çıkınca ışığın dörtte bire düşmesi olarak görmüştün (Ders 8.8). Ses de benzer bir davranış gösterir ve bu benzerlik, mikrofonun nereye konacağını anlamanın en kısa yoludur.

Fotoğrafçılar görüntü konusunda titizdir ama sesi çoğu zaman makineye bırakır. Oysa bir videoda konuşma, hikâyeyi taşıyan şeydir. Bu ders sesi iyileştirmenin en etkili ve en ucuz yollarını ele alıyor: mikrofonu konuşana yaklaştırmak ve ortamı susturmak.

Basit açıklama

Makinenin mikrofonu neden yetmez?

Makinenin kendi mikrofonu küçük, gövdeye gömülü ve her yönden gelen sesi eşit dinleyecek biçimde tasarlanmıştır. Makine konuşandan iki üç metre uzaktaysa, fırıncının sesi ile fırının uğultusu mikrofona neredeyse aynı güçte ulaşır. Üstelik mikrofon makinenin gövdesine yapışık olduğu için objektifin odak motoru, düğmelere dokunan parmaklar ve makinenin kendi sesleri de kayda girer.

Harici mikrofon, makineye ya da bir kayıt cihazına bağlanan ve konuşanın sesini makinenin kendi mikrofonundan daha temiz kaydetmek için kullanılan ayrı mikrofondur. Harici mikrofonun asıl gücü, konuşana makineden daha yakın konabilmesinden ya da belirli bir yönü dinleyebilmesinden gelir.

Ses de ışık gibi uzaklıkla hızla zayıflar. Açık bir alanda konuşandan uzaklık iki katına çıktığında ses düzeyi yaklaşık altı desibel düşer; ışıktaki ters kare yasasının ses karşılığıdır bu. Uzaklığı yarıya indirmek ise konuşmayı aynı oranda güçlendirir, ama arka plandaki uğultu yerinde kalır. Bu yüzden ses kaydının ilk kuralı, mikrofonu konuşana yaklaştırmaktır; hiçbir ayar, uzaktan kaydedilmiş bir konuşmayı sonradan temizleyemez.

Hangi mikrofon ne için seçilir?

Yönlü mikrofon, en çok önündeki sesi alan, yanlardan ve arkadan gelen sesi daha az duyan mikrofondur. Çoğu zaman makinenin üstüne takılır ve objektifin baktığı yöne bakar. Konuşan kişi kameraya yakınsa ve ortam çok sesli değilse iyi sonuç verir; ama konuşandan uzaklaştıkça yine ortamın sesini toplamaya başlar. Makineden ayırıp bir çubuğun ucunda konuşanın başının hemen üstüne, kadrajın dışına yaklaştırmak onu çok daha etkili yapar.

Yaka mikrofonu, konuşanın giysisine, göğsüne yakın bir yere iliştirilen küçük mikrofondur. Ağza yalnızca bir karış uzaklıkta durduğu için konuşmayı ortamın sesinden belirgin biçimde yüksek alır ve kişi hareket etse de uzaklık değişmez. Kablolu ya da kablosuz olabilir. Giysiye sürtünmesi hışırtılar yaratabilir; mikrofonu sabitlemek ve kablosunu gevşek bırakmamak bunu azaltır.

Yaka mikrofonu takmak birinin bedenine yakın çalışmak demektir. Mikrofonu nereye takacağını anlatıp kişiye sormak, mümkünse kendisinin takmasına izin vermek ve kabloyu giysinin altından geçirmek gerekiyorsa bunu önceden konuşmak, çekimi güvenli bir yer yapar. Mikrofonun görünümü de düşünülür. Siyah bir mikrofon koyu bir giyside kaybolur, açık bir giyside göze batar. Ten rengi diye satılan mikrofon kılıfları ve bantlar sık sık yalnızca açık bir tona göre üretilir; koyu bir tende bu açık renkli parça, gizlenmek yerine bir leke gibi durur. Mikrofonu ve aksesuarlarını kişinin kendi tenine ya da giysisine göre seçmek ya da giysinin altına gizlemek, bu dikkati herkes için aynı kılar.

Ortam ve seviye nasıl yönetilir?

En iyi mikrofon bile ortamın sesini kayda alır. Çekimden önce buzdolabını ya da havalandırmayı kapatmak, fırının kapağını kapalı tutmak, bir kapıyı örtmek sesi en ucuz yoldan iyileştirir. Çıplak duvarlar, cam ve fayans sesi yansıtarak yankı yaratır; odaya bir halı sermek, kameranın görmediği duvarlara battaniye asmak ya da konuşanı perdeli, eşyalı bir köşeye almak yankıyı azaltır.

Kayıt seviyesi, mikrofondan gelen sesin kayıt sırasında ne kadar yükseltileceğini belirleyen ayardır. Seviye çok düşükse konuşma cılız kalır ve sonradan yükseltilince arka plan da yükselir; çok yüksekse bir kahkaha ya da bir tepsi sesi kaydın tavanına çarpar ve kırpılır. Kırpılmış ses, fotoğrafta beyaza kaçmış bir gökyüzü gibidir: kaybolan bilgi geri gelmez. Seviyeyi konuşmanın en yüksek anlarında bile tavana değmeyecek biçimde ayarlamak ve çekim boyunca kulaklıkla dinlemek, sorunu çekim bitmeden fark etmeyi sağlar.

Oda tonu, konuşma olmadan, aynı yerde ve aynı ayarlarla kaydedilen birkaç saniyelik ortam sesidir. Kurguda iki cümle arasındaki bir sessizliği kesip çıkardığında arka plan sesi aniden kesilir ve kulak bunu hemen fark eder. Önceden kaydedilmiş oda tonu bu boşluklara konarak sesin sürekliliğini korur.

Görsel kanıt

Fırıncının anlatacağı bölümü yeniden kaydediyorsun. Çekimden önce buzdolabını kapatıyor, fırının kapağının kapalı kalmasını rica ediyor ve konuşmayı çıplak duvarların önünden un çuvallarının ve raf dolusu ekmeğin önüne alıyorsun. Fırıncıya bir yaka mikrofonu gösterip nereye takacağını soruyorsun; önlüğünün iç tarafına kendisi takıyor.

Mikrofonun kılıfının açık bej rengi fırıncının koyu teninin yanında göze batıyor; önlüğün koyu kumaşına gizlenen siyah bir kılıfa geçiyorsun. Kayıt seviyesini fırıncının güldüğü bir deneme cümlesinde tavana değmeyecek biçimde ayarlıyor, kulaklıkla dinliyorsun. Çekimin sonunda herkes sessizce dururken yarım dakikalık oda tonu kaydediyorsun.

Yeni kaydı ilk kayıtla yan yana dinleyince fark çarpıcı. İlk kayıtta fırıncının sesi uzaktan ve yankılı geliyor, uğultu her cümlenin altında sürüyor. Yeni kayıtta ses yakın ve sıcak, uğultu neredeyse duyulmuyor; bir tepsi tezgâha çarptığında bile ses kırpılmıyor. Kurguda iki cümle arasındaki boşluk oda tonuyla dolunca geçiş fark edilmiyor.

Sık yapılan hata

Özet

Makinenin kendi mikrofonu uzakta ve her yönü dinlediği için konuşmayı ortam sesine karıştırır; ses de uzaklıkla hızla zayıfladığından, açık alanda uzaklık iki katına çıkınca yaklaşık altı desibel düşer ve bu yüzden harici bir mikrofonu, yönlü ya da yaka mikrofonunu konuşana yaklaştırmak en etkili iyileştirmedir. Ortamdaki uğultu kaynakları susturulur, yankı yumuşak yüzeylerle azaltılır, kayıt seviyesi en yüksek anlarda bile kırpılmayacak biçimde ayarlanıp kulaklıkla dinlenir ve kurgu için oda tonu kaydedilir; yaka mikrofonu kişiye sorularak takılır, mikrofon ve aksesuarları kişinin tenine ve giysisine göre seçilir.

Mini ödev

Bu ödevde bir konuşmayı farklı yöntemlerle kaydedip karşılaştıracaksın.

1. Bir arkadaşının bir dakikalık bir anlatımını makinenin kendi mikrofonuyla, iki metre uzaktan kaydet.
2. Aynı anlatımı, varsa bir harici mikrofonla, yoksa bir telefonu kadrajın dışında konuşana yakın tutarak kaydet; iki kaydı kulaklıkla karşılaştır.
3. Çekim yerindeki uğultu kaynaklarını ve yankı yapan yüzeyleri listele, birini susturup birini yumuşatarak kaydı tekrarla ve sonunda yarım dakikalık oda tonu al.
4. Yaka mikrofonu kullandıysan nereye takılacağını kişiye sor; mikrofonun ve kılıfının teninde ya da giysisinde nasıl göründüğünü not et.

Kendini değerlendir

• Makinenin mikrofonu ile konuşana yakın bir mikrofon arasındaki farkı kulağınla ayırt edebiliyor musun?
• Kayıt seviyen en yüksek anlarda kırpılmadan kaldı mı?
• Mikrofonu kişiye sorarak taktın mı ve görünümünü onun tenine ve giysisine göre seçtin mi?

Sözlük

Mini test

1. Ses kaydını iyileştirmenin ilk ve en etkili yolu nedir?

• A) Kayıt seviyesini sonuna kadar açmak
• B) Makinenin mikrofonunu kullanmak
• C) Konuşmayı sonradan temizlemek
• D) Mikrofonu konuşana yaklaştırmak

2. Açık bir alanda mikrofonun konuşana uzaklığı iki katına çıkarsa ses düzeyi yaklaşık ne kadar düşer?

• A) Hiç düşmez
• B) Yaklaşık altı desibel
• C) Yarı yarıya, üç desibel
• D) On desibelden fazla

3. Kurguda iki cümle arasındaki sessizlik kesilince arka plan sesi aniden kesiliyor. Önceden ne kaydedilmiş olmalıydı?

• A) Oda tonu
• B) Yankı
• C) Yüksek bir kayıt seviyesi
• D) Makinenin kendi sesi

4. Ten rengi diye satılan açık renkli bir mikrofon kılıfı koyu tenli bir kişinin boynunda leke gibi duruyor. Ne yapılır?

• A) Kılıfı olduğu gibi bırakmak
• B) Mikrofonu kişinin yüzüne yaklaştırmak
• C) Mikrofonu ve kılıfı kişinin tenine ya da giysisine göre seçmek ya da giysinin altına gizlemek
• D) Kayıt seviyesini düşürmek

Cevaplar

1. D — Uzaktan kaydedilmiş bir konuşma sonradan temizlenemez; yakınlık konuşmayı ortam sesinden ayırır.
2. B — Ses de ışık gibi uzaklıkla zayıflar; açık alanda uzaklık iki katına çıkınca yaklaşık altı desibel düşer.
3. A — Oda tonu, kesilen boşluklara konarak arka plan sesinin sürekliliğini korur.
4. C — Aksesuarın rengi kişinin tenine ve giysisine göre seçilirse herkes için aynı ölçüde gizlenir.

Özet kartı

• İzleyici bulanık görüntüyü affeder, anlaşılmayan sesi affetmez.
• Mikrofonu konuşana yaklaştır: yönlü ya da yaka mikrofonu.
• Uğultuyu sustur, yankıyı yumuşat.
• Seviyeyi kırpılmayacak biçimde ayarla, kulaklıkla dinle, oda tonu kaydet.
• Yaka mikrofonunu sorarak tak; aksesuarı kişinin tenine ve giysisine göre seç.

Sonraki derse köprü

Ses artık temizdi ve arkadaşın bir planı daha istiyordu: fırıncının sıcak ekmek tepsisini fırından alıp dükkânın önündeki vitrine taşıdığı yolculuk. Makineyi elinde tutarak fırıncının arkasından yürüdüğünde görüntü her adımda sallanıyor, kadraj bir yukarı bir aşağı zıplıyordu. Üçayak ise yerinden kıpırdamıyor, fırıncıyı izleyemiyordu. Elle çekim nasıl profesyonel görünür? Sonraki ders, gimbal, yavaş kaydırmalar ve sabit planlarla kamera hareketini anlatıyor.