180 derece kuralı

Öğrenme hedefi

Video çekerken enstantaneyi, fotoğraftaki gibi hareketi dondurmak için değil, kare hızına uygun, doğal görünen bir hareket bulanıklığı vermek için seçebileceksin. Enstantanenin kare hızının iki katının tersine yakın tutulmasını öneren 180 derece kuralını ve adını aldığı perde açısı kavramını açıklayacak, yaygın kare hızları için karşılık gelen enstantaneleri hesaplayacaksın. Çok kısa bir enstantanenin hareketi neden kesik kesik gösterdiğini, çok uzun bir enstantanenin neden fazla bulanıklık bıraktığını ayırt edeceksin. Gündüz enstantane sabit kaldığında fazla gelen ışığı ND filtreyle ve stop hesabıyla nasıl azaltacağını bilecek, şebeke elektriğiyle yanan lambaların videoda titreme yaratmaması için enstantaneyi nasıl seçeceğini öğreneceksin. Enstantane sabitken ışığı yetersiz kalan bir yüzü ISO'yu yükseltmek yerine ışık ekleyerek nasıl pozlayacağını düşüneceksin.

Merak sorusu

Fırın videosunun bir planında fırıncının hamuru yoğuran elleri var. Yıllarını hareketi dondurmakla geçirmiş biri olarak kulüpten arkadaşın perdeyi binde bir saniyede bırakmış. Duraklatıp tek bir kareye bakınca eller kusursuz: her parmak keskin, un tanecikleri havada donmuş. Ama oynatınca bir tuhaflık beliriyor: eller akarak değil, küçük sıçramalarla hareket ediyor, sanki her an birkaç milimetre ileri ışınlanıyor. Görüntü göz yoruyor.

Aynı planı kulüpte biri enstantaneyi saniyenin ellide birine alarak yeniden çekiyor. Tek bir karede eller hafifçe bulanık, parmakların kenarı yumuşak. Ama oynatınca hareket bir anda doğallaşıyor: eller hamurun üstünde akıcı biçimde kayıyor. Videoda enstantane neden kare hızının iki katı olmalı? Tek karede daha kötü görünen bir ayar, akan görüntüde nasıl daha iyi olur?

Bağlam

Enstantane dersinde enstantaneyi, sensörün ışığa açık kaldığı süre olarak tanımlamış ve kısa enstantanenin hareketi dondurduğunu görmüştün (Ders 8.4). Timelapse dersinde de kısa enstantanenin kareler art arda oynatıldığında bulutları sıçratarak ilerlettiğini, uzun enstantanenin akışı yumuşattığını konuşmuştuk (Ders 22.6). Bu ders aynı ilkeyi normal hızda çekilen videoya uyguluyor.

Fotoğrafta enstantane seçimi çoğu zaman hareketi dondurmak ya da bilerek bulanıklaştırmak üzerinedir. Videoda ise her kare kısa bir an sonra bir sonrakiyle yer değiştirir ve göz kareleri tek tek değil, bir akış olarak görür. Bu akışın doğal görünmesi, her karede hareketin biraz iz bırakmasına bağlıdır.

Basit açıklama

Kural ne söylüyor?

180 derece kuralı, videoda enstantanenin kare hızının iki katının tersine, yani her karenin süresinin yarısına yakın tutulmasını öneren alışkanlıktır. Saniyede yirmi beş kare çeken bir videoda her kare saniyenin yirmi beşte biri sürer; bu sürenin yarısı saniyenin ellide biridir. Saniyede otuz karede enstantane saniyenin altmışta biri, elli karede yüzde biri, altmış karede yüz yirmide biri olur. Saniyede yirmi dört karede tam değer saniyenin kırk sekizde biridir; makinelerin çoğunda en yakın değer olan ellide biri seçilir.

Perde açısı, bir karenin süresinin ne kadarında sensörün ışığa açık kaldığını bir dairenin derecesi olarak anlatan ölçüdür. Kuralın adı eski film kameralarının dönen, yarım daire biçimli perdesinden gelir: perde her karede bir tur döner ve açık kalan yarısı, yani 180 derecesi, filme ışık düşürür. Tam bir tur 360 derece olduğu için 180 derece, karenin süresinin yarısı demektir. Enstantane süresi, perde açısının 360'a oranının kare hızına bölünmesiyle bulunur: 180 dereceyle saniyede yirmi beş karede bu, saniyenin ellide biridir.

Bu kural bir yasa değil, izleyicinin gözünün alıştığı bir başlangıç noktasıdır. Bilerek farklı bir perde açısı seçmek, bir sahneye gerginlik ya da rüya gibi bir yumuşaklık katmak için kullanılabilir; ama bunu bir tercih olarak yapmak, bir alışkanlıkla yapmaktan farklıdır.

Kısa ve uzun enstantane neden farklı görünür?

Kesik hareket, çok kısa bir enstantaneyle çekilen videoda her karede hareketin tamamen donması ve kareler art arda oynatıldığında hareketin akmak yerine küçük sıçramalarla ilerlemesidir. Saniyenin binde birinde fırıncının eli her karede keskin bir noktada durur; bir sonraki karede birkaç milimetre ötede yine keskin durur. Aradaki yolun hiçbir izi yoktur ve göz bu boşluğu bir sıçrama olarak algılar. Gerçek dünyada göz hareketi bir akış olarak gördüğü için bu görüntü tuhaf ve yorucu gelir.

Enstantane kare süresinin yarısına yakın olduğunda her karede hareket hafifçe iz bırakır. Bu küçük bulanıklık, bir karenin sonunu bir sonrakinin başına bağlar ve göz hareketi kesintisiz görür. Enstantane çok uzun olduğunda ise, örneğin saniyenin yirmi beşte birinde, her kare bütün süre boyunca açık kalır ve hareket fazla bulanıklaşır; hızlı hareketler sisli ve dağınık görünür.

Gündüz ve lambalar altında ne yapılır?

Videoda enstantane kuraldan dolayı sabit kalınca, fotoğrafçının ışığı ayarlamak için elinde diyafram ve ISO kalır. Gündüz dışarıda saniyenin ellide birinde çekmek çoğu zaman çok fazla ışık demektir. Güneşli 16 kuralına göre güneş altında ISO 100 ile f/16 çifti, saniyenin yüzde birlik bir pozlama ister; diyaframı alan derinliği için f/8'e açınca iki stop ışık eklenir ve doğru enstantane saniyenin dört yüzde birine çıkar. Saniyenin ellide birine inmek için üç stop ışık kesmek gerekir; üç stopluk bir ND filtre bunu sağlar. Fotoğraftan gelen saniyenin binde biri alışkanlığından ellide birine inmek ise yaklaşık dört ve üçte bir stoptur.

Değişken ND filtre, iki polarize camın birbirine göre döndürülmesiyle ışığı kademesiz azaltan filtredir. Çekim sırasında ışık değiştikçe filtreyi çevirerek pozlamayı enstantaneye dokunmadan ayarlamayı sağlar. Çok koyu ayarlarda görüntüde çapraz koyu bir desen oluşabilir; bu yüzden filtrenin en koyu ucunda dikkatli olmak gerekir.

Şebeke frekansı, prizdeki elektriğin saniyede kaç kez yön değiştirdiğini gösteren değerdir ve bölgeye göre elli ya da altmış hertzdir. Birçok lamba bu elektrikle saniyede şebeke frekansının iki katı kadar parlayıp söner; elli hertzlik bir şebekede bu saniyede yüz darbedir. Enstantane darbe süresinin tam katı olduğunda her kare aynı sayıda darbe toplar ve görüntü sabit kalır. Saniyenin ellide biri ya da yüzde biri, elli hertzlik bir şebekede bu koşulu sağlar; saniyenin altmışta biri ise her karede farklı miktarda ışık toplayabilir ve enstantane dersinde gördüğün ışık titreşmesi videoda dalgalanan parlaklık ve bantlar olarak görünür.

Enstantane sabitken ışık az olduğunda en kolay yol ISO'yu yükseltmektir; ama bu, görüntüde kumlanmayı artırır ve en çok karanlık bölgelerde görünür. Fırının loş köşesinde koyu tenli fırıncının yüzü ISO yükseldikçe gölge tarafında kumlanmayla dolar ve tenin sıcak tonu bulanık bir griye döner. Daha iyi yol ışık eklemektir: fırıncıyı pencereye yaklaştırmak ya da yüzün karanlık yanına açık renkli bir karton tutmak, ISO'yu düşük tutar ve teni temiz bırakır. Dışarıda ise tersi olur: güneşte açık bir tenin alnı ND filtre olmadan kolayca kırpılır.

Görsel kanıt

Hamur planını yeniden kuruyorsun. Makineyi saniyede yirmi beş kareye, enstantaneyi saniyenin ellide birine alıyorsun. Fırının loş köşesinde ISO'nun yükseldiğini ve fırıncının yüzünün gölge tarafında kumlanmanın belirdiğini görüyorsun; onu pencereye bir adım yaklaştırıp gölge tarafa beyaz bir karton tutunca ISO düşüyor ve yüz temizleniyor.

Oynatınca eller hamurun üstünde akıcı biçimde kayıyor. Tavandaki floresan lambalar sabit; saniyenin altmışta birini denediğinde görüntü hafifçe dalgalanıyor, ellide birine dönünce duruluyor. Dışarıda fırının önünde çektiğin planda ise güneş fazla: f/8'de saniyenin ellide biri için üç stopluk ND takıyorsun ve fırıncının yüzü kendi tonunda kalıyor.

İlk günkü planla yan yana izleyince fark hemen anlaşılıyor. Binde birlik planda eller her an bir sonraki konuma sıçrıyor ve göz bu kesikliği takip etmekte zorlanıyor; ellide birlik planda aynı eller hamurun üstünde kayıyor. Loş köşedeki ilk denemede yüzün gölge yanı kumlu ve griydi; ışık eklenmiş planda aynı yüz pürüzsüz ve sıcak.

Sık yapılan hata

Özet

180 derece kuralı, enstantaneyi her karenin süresinin yarısına, yani kare hızının iki katının tersine yakın tutarak doğal bir hareket bulanıklığı verir; adını eski film kameralarının yarım daire perdesinden alan perde açısı bunu derece olarak anlatır ve çok kısa enstantane kesik, çok uzun enstantane fazla bulanık bir hareket üretir. Enstantane sabitken gündüz fazla ışık ND ya da değişken ND filtreyle azaltılır, şebeke frekansıyla uyumlu bir enstantane lambaların titremesini önler ve ışık az olduğunda ISO yerine ışık eklemek, özellikle koyu tenli yüzlerin gölge tarafını kumlanmadan korur.

Mini ödev

Bu ödevde aynı hareketi farklı enstantanelerle video olarak çekecek ve karşılaştıracaksın.

1. Saniyede yirmi dört, yirmi beş, otuz, elli ve altmış kare için 180 derece kuralına uygun enstantaneleri yaz.
2. Aynı hareketi, el sallamayı ya da su dökmeyi, saniyede yirmi beş karede bir kez saniyenin binde biriyle, bir kez ellide biriyle, bir kez de yirmi beşte biriyle çek ve üçünü oynatarak karşılaştır.
3. Güneşli bir günde, seçtiğin diyafram ve ISO ile saniyenin ellide birine inmek için kaç stopluk ND gerektiğini hesapla.
4. Floresan ya da LED ışık altında saniyenin ellide biri ile altmışta birini dene; karede bir insan varsa loş ışıkta ISO yükselince yüzün nasıl göründüğünü not et ve ışık ekleyerek tekrar çek.

Kendini değerlendir

• Bir kare hızı verildiğinde 180 derece kuralına uygun enstantaneyi hesaplayabiliyor musun?
• Kesik hareket ile doğal hareket bulanıklığı arasındaki farkı gözünle ayırt edebiliyor musun?
• Işık az olduğunda yüzü ISO yerine ışık ekleyerek pozladın mı?

Sözlük

Mini test

1. Saniyede yirmi beş kare çekilen bir videoda 180 derece kuralına uygun enstantane hangisidir?

• A) Saniyenin yirmi beşte biri
• B) Saniyenin ellide biri
• C) Saniyenin binde biri
• D) Saniyenin yüzde biri

2. Saniyenin binde biriyle çekilen videoda eller neden sıçrayarak hareket eder?

• A) Kare hızı çok yüksek olduğu için
• B) Beyaz dengesi yanlış olduğu için
• C) Görüntü sabitleme kapalı olduğu için
• D) Her karede hareket tamamen donduğu ve aradaki yolun izi kalmadığı için

3. Güneşte f/8 ve ISO 100'de doğru enstantane saniyenin dört yüzde biri. Saniyenin ellide birine inmek için kaç stopluk ND gerekir?

• A) Üç stop
• B) Tek stop
• C) Altı stop
• D) Dokuz stop

4. Elli hertzlik bir şebekede floresan ışık altında hangi enstantane titremeyi önlemeye en uygundur?

• A) Saniyenin altmışta biri
• B) Saniyenin yüz yirmide biri
• C) Saniyenin ellide biri
• D) Saniyenin otuzda biri

Cevaplar

1. B — Her kare saniyenin yirmi beşte biri sürer; bunun yarısı saniyenin ellide biridir.
2. D — Kısa enstantane hareketi her karede dondurur; göz aradaki boşluğu sıçrama olarak algılar.
3. A — Dört yüzde birden ellide bire her adım iki katıdır: iki yüzde bir, yüzde bir, ellide bir; toplam üç stop.
4. C — Saniyenin ellide biri, saniyedeki yüz ışık darbesinin tam katını toplar ve her kare aynı ışığı alır.

Özet kartı

• Enstantane ≈ 1 / (2 × kare hızı): 25 → 1/50, 30 → 1/60, 50 → 1/100.
• Çok kısa enstantane kesik, çok uzun enstantane sisli hareket verir.
• Gündüz ışığı ND ya da değişken ND ile azalt.
• Elli hertz şebekede 1/50 ya da 1/100 titremeyi önler.
• Işık az olunca ISO yerine ışık ekle; yüzün gölge tarafını kumlanmadan koru.

Sonraki derse köprü

Hamur planı artık akıcıydı. Arkadaşın bu kez fırıncının havaya savurduğu unu yavaşlatarak göstermek istedi. Saniyede yirmi beş karede çektiği planı kurgu programında yarı hıza indirdiğinde un bulutu yumuşak bir şekilde süzülmek yerine takılarak, kare kare atlayarak ilerledi. Makinenin menüsünde yirmi beşin yanında elli, altmış ve yüz yirmi gibi başka değerler de vardı. 24, 30, 60, 120: hangisi ne işe yarar? Sonraki ders, kare hızının ve çözünürlüğün sinematik, standart ve ağır çekim görüntüler için nasıl seçildiğini anlatıyor.