Kendi fotoğrafını okumak

Öğrenme hedefi

Kendi çektiğin fotoğraflara, başkasının işine baktığın dikkatle ve mümkün olduğunca tarafsız bir gözle bakabileceksin. Çekim anının hatıralarının bir kareyi olduğundan değerli ya da değersiz gösterdiğini fark edecek, kareleri seçmeden önce bir süre bekleyerek bu yükten uzaklaşacaksın. Teknik, anlatım ve dizi başlıklarından oluşan bir okuma kontrol listesi kuracak, kareleri küçük boyutta, ters çevirerek ya da siyah beyaz görerek kendi gözüne yabancılaştıracaksın. Bir önceki derste başkasına uyguladığın betimleme, yorum ve değerlendirme sırasını kendi karelerine çevirecek, emek verdiğin ama diziye bir şey katmayan kareyi bırakmayı öğreneceksin. Kontrol listene insanların yer aldığı kareler için ayrı maddeler ekleyecek: yüzlerde ayrıntının durup durmadığını, tenlerin dizi boyunca tutarlı olup olmadığını, ışığın insanlar arasında nasıl paylaştırıldığını ve kareleri kişinin kendisine gösterip göstermediğini soracaksın.

Merak sorusu

Arkadaşın fırın projesinin kırk sabahından kalan yüzlerce karenin başında oturuyor. Modül projesi için yalnızca altı kare seçecek. Her kareye baktığında o sabahı hatırlıyor: soğuğun parmaklarını nasıl uyuşturduğunu, fırının ağzından yüzüne vuran sıcağı, fırıncının bir şakasına güldüğü anı. Bu hatıralar her kareyi değerli kılıyor; altı kare seçmek, otuzunu bırakmak demek ve hiçbirini bırakamıyor.

Bir gece uyuyup sabah yeniden açtığında her şey tersine dönüyor. Dün değerli görünen kareler bugün sıradan, hatta kötü görünüyor. Hangisine güveneceğini bilemiyor: dünkü heyecanına mı, bugünkü hayal kırıklığına mı? Başkalarının dizilerine kulüpte rahatça yorum yapabiliyor, ama kendi işine aynı gözle bakamıyor. Kendi işini nasıl tarafsız değerlendirirsin? Bir karenin iyi olduğunu, onu çekerken ne hissettiğinden bağımsız olarak nasıl anlarsın?

Bağlam

Eleştiri almak ve vermek dersinde bir fotoğrafa önce betimleyerek, sonra yorumlayarak ve en son değerlendirerek bakmayı öğrenmiştin (Ders 23.6). Bir çekimden işe yarayan kareleri ayıklamanın yöntemleri de seçme dersinin konusuydu (Ders 17.3). Bu ders ikisini birleştiriyor ve en zor yere uyguluyor: kendi işine.

Kendi işine bakmak, başkasının işine bakmaktan zordur, çünkü fotoğrafçı kareyi yalnızca görmez, onu hatırlar. Bir izleyici karede yalnızca ekrandaki görüntüyü görür; fotoğrafçı ise o görüntünün dışında kalan her şeyi, sesi, kokuyu, soğuğu, beklemeyi de görür. Bu fark, kendi karelerini değerlendirirken başkasının gözünü ödünç almayı gerektirir. Bu ders modülü de kapatıyor; modülün projesi olan altı karelik mini hikâye serisini bu okumayla seçeceksin.

Basit açıklama

Neden kendi işini göremezsin?

Anı yükü, bir fotoğrafçının çekim anına ait hatıraların, duyguların ve emeğin, bir karenin kendisinde görünmediği hâlde onu değerlendirirken araya girmesidir. Sabahın dördünde kalkıp soğukta beklediğin bir kare, izleyici için yalnızca bir fırın ağzıdır; senin için ise bir sabahın bütün emeğidir. Bu yük bir kareyi olduğundan değerli gösterebilir. Tersi de olur: çekim sırasında hayal kırıklığı yaşadığın bir kare, aslında dizinin en güçlü karesi olabilir, ama o anın hatırası onu gölgeler.

Anı yükü ortadan kalkmaz, ama zamanla hafifler. Soğuma süresi, bir çekimden sonra kareleri seçmeden ve değerlendirmeden önce bırakılan bekleme süresidir. Bir hafta gibi bir süre, çekimin taze duygularının geri çekilmesine ve kareyi daha çok ekrandaki hâliyle görmeye izin verir. Beklemek karar vermekten kaçmak değildir; kararı, duyguların daha az karıştığı bir ana ertelemektir. Arkadaşının ertesi gün yaşadığı hayal kırıklığı da bir anı yüküdür; bir gün yetmez, çünkü bu kez yorgunluk ve beklenti devreye girer. Bir hafta sonra kareler ne dünkü kadar parlak ne de bugünkü kadar sönük görünür.

Kontrol listesi neye bakar?

Okuma kontrol listesi, kendi karelerini değerlendirirken sırayla sorulan ve duygunun yerine ölçütleri koyan soruların listesidir. Liste üç başlık altında toplanabilir. Teknik başlık ölçülebilir soruları sorar: netlik istenen yerde mi, parlak bölgeler kırpılmış mı, ufuk eğik mi, gölgelerde ayrıntı duruyor mu? Anlatım başlığı karenin ne söylediğini sorar: bu kare neyi anlatıyor, projenin sorusuna bir cevap veriyor mu, bir izleyici bu kareyi tek başına görse ne anlar? Dizi başlığı karenin öteki karelerle ilişkisini sorar: dizide hangi görevi üstleniyor, aynı şeyi söyleyen başka bir kare var mı, ışık ve renk bakımından diziye uyuyor mu?

İnsanların yer aldığı kareler için listeye ayrı maddeler eklenir. Yüzlerde, özellikle gözlerde ve dudak kenarlarında ayrıntı duruyor mu? Aynı kişinin teni dizi boyunca tutarlı bir tonda mı, yoksa ışıktan ışığa kayıyor mu? Dizide ışık hep aynı insanlara mı düşüyor, bazıları hep kenarda mı duruyor? Karelerini kişinin kendisine gösterdin mi, kendisini bu karelerde tanıyor mu? Bu sorular, koyu tenli fırıncının yüzünün yine gölgede kalıp kalmadığını, açık tenli bir müşterinin alnının kırpılıp kırpılmadığını ve dizinin kimi özne, kimi figür olarak gösterdiğini görmeyi sağlar.

Kendi gözünü nasıl yabancılaştırırsın?

Yabancılaştırma, kendi karelerine ilk kez görüyormuş gibi bakabilmek için onları alışılmış biçimlerinden farklı gösterme teknikleridir. Kareleri çok küçük boyutta, bir parmak ucu büyüklüğünde görmek, ayrıntıları siler ve yalnızca karenin ana yapısını, ışığın ve ağırlığın dağılımını bırakır. Kareyi ters çevirmek, konuyu tanımayı zorlaştırır ve gözün biçimlere, çizgilere ve dengeye bakmasını sağlar. Siyah beyaz görmek, rengin çekiciliğini kaldırır ve ton ile kompozisyonun kendi başına işleyip işlemediğini gösterir. Kareleri yüksek sesle betimlemek, bir önceki dersteki betimleme adımını kendine uygulamaktır: «Sol üstte parlak bir fırın ağzı, sağ altta un serpilmiş bir tezgâh» demek, anı yükünü değil ekrandakini konuşturur.

Sevgili kare, fotoğrafçının emek ya da duygu nedeniyle çok bağlandığı ama dizide bir işe yaramayan ya da aynı şeyi başka bir karenin daha iyi söylediği karedir. Her projede bu türden kareler vardır ve onları bırakmak en zor karardır. Kontrol listesinin dizi başlığı bu kareleri görünür kılar: aynı görevi üstlenen iki kareden hangisi daha güçlü? Bu kareyi seçerken aynı görevdeki öteki kareyle yan yana koymak, farkı çıplak gözle gösterir; çoğu zaman sevilen kare, anının sıcaklığını taşıdığı için öne çıkmıştır, karedeki ışık ya da an için değil. Sevgili kareyi silmek zorunda değilsin; onu ayrı bir klasöre koymak, diziden çıkarmayı kolaylaştırır ve istediğinde geri dönebileceğini bilmek, kararı hafifletir.

Görsel kanıt

Fırın projesinin karelerini bir hafta hiç açmadan bekletiyorsun. Sonra bütün kareleri küçük boyutta, bir ızgarada açıyorsun. Otuz kare, ayrıntıları silinmiş hâlde; yalnızca ışık lekeleri ve gölgeler. Güçlü bir yapıya sahip on iki kare hemen öne çıkıyor. Bunları siyah beyaza çevirip bir kez de ters çevirerek bakıyorsun; üçünün yapısı dağılıyor.

Kalan dokuz kareye kontrol listesiyle bakıyorsun. Sabahın en soğuk günü çektiğin ve çok sevdiğin fırın ağzı karesinin, iki kare sonraki un tozlu kareyle aynı şeyi söylediğini görüyorsun; onu ayrı bir klasöre koyuyorsun. İnsan maddelerine gelince, dokuz karenin altısında fırıncının yüzünün gölgede kaldığını fark ediyorsun; pencere ışığında çektiğin iki kareyi seçime alıyorsun. Son altı kareyi fırıncıya gösteriyorsun. Kendisini en çok, ekmeği yaşlı komşuya uzattığı karede tanıyor; o kare dizinin kapanışı oluyor.

Sık yapılan hata

Özet

Kendi işine bakmak zordur, çünkü çekim anının hatıraları, duyguları ve emeği, yani anı yükü, karede görünmediği hâlde değerlendirmeye karışır; bir haftalık soğuma süresi bu yükü hafifletir ve teknik, anlatım ve dizi başlıklarından oluşan bir okuma kontrol listesi duygunun yerine ölçütleri koyar. Kareleri küçük boyutta, ters çevirerek, siyah beyaz ve yüksek sesle betimleyerek yabancılaştırmak, bir izleyicinin gözünü ödünç almayı sağlar ve aynı şeyi söyleyen sevgili kareyi bırakmayı kolaylaştırır. İnsanların yer aldığı karelerde liste yüzlerdeki ayrıntıyı, tenin tutarlılığını, ışığın kimlere düştüğünü ve kişinin kendi karesini görüp görmediğini de sorar.

Mini ödev

Bu ödevde modülün projesi olan altı fotoğraflık bir mini hikâye serisi kuracaksın ve karelerini bu dersteki okumayla seçeceksin.

1. Bu modülde yürüttüğün ya da yeni başlattığın bir projeden, bir kişi, bir yer ya da bir süreç hakkında en az otuz kare topla.
2. Kareleri bir hafta boyunca açmadan beklet; sonra küçük boyutta, siyah beyaz ve ters çevirerek bakıp en güçlü on ile on iki kareyi ayır.
3. Kalanlara teknik, anlatım ve dizi başlıklarından oluşan bir okuma kontrol listesi uygula; insanların yer aldığı karelerde yüzlerdeki ayrıntıyı, tenin tutarlılığını ve ışığın kimleri öne çıkarıp kimleri geride bıraktığını da sor. Sevgili kareleri ayrı bir klasöre koy.
4. Altı kare seç ve bir açılış, ayrıntılar, bir zirve ve bir kapanıştan oluşan bir sıraya diz; her karenin görevini tek cümleyle yaz. Dizide bir insan varsa kareleri ona göster ve kendini tanıyıp tanımadığını not et.

Kendini değerlendir

• Kareleri seçerken çekim anının hatıralarını karenin kendisinden ayırabildin mi?
• Altı karenin her biri diziye başka bir şey katıyor mu?
• Dizideki insanlar yüzleri, tenleri ve yerleri bakımından özne olarak mı görünüyor ve kareleri gördüler mi?

Sözlük

Mini test

1. Fotoğrafçının sabahın dördünde soğukta beklediği bir kareyi dizinin en iyisi sanması neyin örneğidir?

• A) Soğuma süresi
• B) Anı yükü
• C) Yabancılaştırma
• D) Okuma kontrol listesi

2. Kareleri çok küçük boyutta görmek neyi sağlar?

• A) Netliği kontrol etmeyi
• B) Renkleri düzeltmeyi
• C) Kareleri büyük baskıya hazırlamayı
• D) Ayrıntıları silip karenin ana yapısını ve dengesini göstermeyi

3. Aynı görevi üstlenen bir çift kareden fotoğrafçının çok bağlandığı ama daha zayıf olanı için en uygun karar hangisidir?

• A) Onu ayrı bir klasöre koyup diziden çıkarmak
• B) İkisini de dizide tutmak
• C) Güçlü olanı çıkarmak
• D) İkisini de silmek

4. Kontrol listesinde dizideki dokuz karenin altısında koyu tenli fırıncının yüzünün gölgede kaldığı görülüyor. Ne yapılır?

• A) Gölgeli kareleri daha da koyulaştırmak
• B) Fırıncının karelerini diziden çıkarmak
• C) Yüzünün ışıkta ve ayrıntısıyla göründüğü kareleri seçime almak ve dizinin kimi özne gösterdiğini yeniden düşünmek
• D) Hiçbir şey yapmamak

Cevaplar

1. B — Çekim anının emeği ve hatırası karede görünmez ama değerlendirmeye karışır.
2. D — Küçük boyut ayrıntıyı silerek gözün ışığın ve ağırlığın dağılımına bakmasını sağlar.
3. A — Sevgili kareyi ayrı bir klasöre koymak diziden çıkarmayı kolaylaştırır ve geri dönüşü açık tutar.
4. C — Kimin hep gölgede kaldığı bir temsil sorusudur; ayrıntılı ve ışıktaki kareler dengeyi kurar.

Özet kartı

• Anı yükü karede görünmez ama değerlendirmeye karışır.
• Seçmeden önce bir hafta bekle.
• Teknik, anlatım ve dizi başlıklarıyla bir kontrol listesi kullan.
• Küçük, ters, siyah beyaz ve yüksek sesle betimleyerek bak.
• Sevgili kareyi ayrı klasöre koy; insanların yüzünü, tenini ve yerini denetle.

Sonraki derse köprü

Altı karelik dizi bittiğinde fırıncı bir istekte bulundu: fırının kuruluş yıl dönümü için kısa bir video. Arkadaşın ışığı, kompozisyonu ve bir dizi kurmayı artık biliyordu; bunun kolay olacağını düşündü. Makinenin video düğmesine bastığında ise her şey değişti: elindeki görüntü titriyordu, fırının uğultusu fırıncının sesini bastırıyordu ve üç dakikalık kayıt bir türlü bitmiyordu. Tek bir karede donan an, burada akıp gidiyordu. Fotoğrafçılar neden videoda zorlanır? Sonraki ders, fotoğraftan videoya geçerken eklenen hareket, ses ve süre boyutlarını anlatıyor.