Eleştiri almak ve vermek

Öğrenme hedefi

Bir fotoğrafa ya da bir diziye, fotoğrafçının bir sonraki çekiminde kullanabileceği bir eleştiri verebilecek ve kendi işine gelen eleştiriyi savunmaya geçmeden alabileceksin. Bir kareyi beğenmek ya da beğenmemek ile onu eleştirmek arasındaki farkı açıklayacak, önce karede ne gördüğünü betimleyip sonra ne anlattığını yorumlayan ve en son değerlendiren bir sırayı izleyeceksin. İki somut övgü ve tek bir uygulanabilir öneriden oluşan bir yöntemle geri bildirim kuracak, eleştiriden önce fotoğrafçının neyi amaçladığını soracaksın. Kırpılmış bir parlak bölge gibi ölçülebilir bir sorunu, «ben olsam başka türlü çekerdim» diye başlayan bir tercihten ayıracaksın. Bir portrede koyu bir teni yalnızca açık tenlere alışık bir göz yüzünden karanlık bulup düzeltilmesini istemek ile yüzde gerçekten ayrıntı kaybolması arasındaki farkı görecek, önerilerini bir ten tonunu norm yapmadan kuracaksın.

Merak sorusu

Kulübün ay sonu toplantısında arkadaşının fırın dizisinden altı kare perdeye yansıyor. Salondan ilk ses geliyor: «Sıkıcı.» Kimse başka bir şey eklemiyor; arkadaşın ne düşüneceğini bilemiyor. Hangi kare sıkıcı, neden sıkıcı, ne yapsa sıkıcı olmayacak? Bu tek sözcük ona hiçbir şey öğretmiyor, yalnızca canını acıtıyor.

Sonra bir başka üye söz alıyor. Önce un tozunun ışıkta süzüldüğü karede neyi sevdiğini, ardından fırıncının avucundaki hamur izinin neden aklında kaldığını tek tek söylüyor. Sonra üçüncü kareyi gösterip tek bir öneri yapıyor: fırın ağzının parlaklığı müşterilerin yüzlerini karanlıkta bırakmış; bir sonraki sabah kapının yanındaki pencereden gelen ışığı denemek. Arkadaşın toplantıdan çıkarken bir sonraki çekimi planlamış. Bir fotoğraf nasıl eleştirilir? Bir yorumu işe yarar kılan nedir?

Bağlam

Yaratıcı tıkanıklık dersinin sonunda kısıtlamalarla çekilen kareler bir kulüp toplantısına götürülmüştü (Ders 23.5). Bir projenin ilerlemesi yalnızca çekmekle değil, çekilen kareleri başkalarına göstermek ve onların gözünden görmekle de olur. Başkasının gözü, fotoğrafçının kendi işine fazla yakın olduğu için göremediği şeyleri görür.

Ama her yorum aynı değeri taşımaz. «Hoşmuş» ya da «sıkıcı» gibi tek sözcüklük tepkiler bir duyguyu bildirir ama bir yol göstermez. İşe yarayan bir eleştiri, karenin belirli bir yerine işaret eder, neyin işlediğini ve neyin işlemediğini ayırır ve uygulanabilir bir adım önerir. Bu ders o tür eleştiriyi vermeyi ve almayı öğretiyor.

Basit açıklama

Beğeni ile eleştiri arasındaki fark ne?

Fotoğraf eleştirisi, bir fotoğrafın ya da dizinin ne gösterdiğini, ne anlattığını ve bunu ne ölçüde başardığını gerekçeleriyle tartışan, fotoğrafçıya bir sonraki adımı için yol gösteren yorumdur. Beğeni bir duygudur; eleştiri ise o duyguyu gerekçelendirir ve karenin içindeki somut unsurlara bağlar. «Bu kareyi sevdim» bir beğenidir; «Bu karede un tozunun arkadan gelen ışıkta parlaması fırının sıcaklığını hissettiriyor» bir eleştirinin başlangıcıdır.

Betimle, yorumla, değerlendir, bir fotoğrafa önce karede görüleni tarafsızca söyleyerek, sonra ne anlattığını yorumlayarak ve en son ne kadar başarılı olduğunu tartarak bakma sırasıdır. Betimleme herkesin üzerinde anlaşabileceği şeylerle başlar: soldan gelen turuncu ışık, ortada bir el, arkada bulanık bir raf. Yorum, bu unsurların ne anlattığını söyler: emek, sabahın erkenliği, sıcaklık. Değerlendirme en son gelir ve yorumun ne kadar güçlü aktarıldığını tartar. Bu sıra, eleştiriyi aceleci bir yargıdan korur. Doğrudan değerlendirmeyle başlayan bir yorum, çoğu zaman karede gerçekte ne olduğuna bakmadan verilmiş bir hükümdür.

İki övgü bir öneri nasıl kurulur?

İki övgü bir öneri, bir geri bildirimi karede işleyen iki somut unsuru adlandırarak başlatıp tek bir uygulanabilir öneriyle bitiren yöntemdir. Övgüler genel olmamalıdır; «iyi ışık» yerine «sağdan gelen pencere ışığı fırıncının alnındaki teri görünür kılmış» demek, fotoğrafçıya neyi koruması gerektiğini söyler. Övgü bir nezaket değil, bir bilgidir: fotoğrafçı neyin işlediğini bilmezse bir sonraki çekimde onu farkında olmadan kaybedebilir.

Öneri tektir, çünkü birden fazla öneri fotoğrafçıyı boğar ve hiçbirinin uygulanmamasıyla sonuçlanır. Öneri uygulanabilir olmalıdır: «daha iyi olabilir» bir öneri değildir; «bir sonraki sabah müşterilerin yüzlerini pencere ışığında dene» bir öneridir. Öneri kişiye değil kareye yönelir; fotoğrafçının yeteneğini değil, karenin bir özelliğini konu alır.

Niyet sorusu, eleştiriden önce fotoğrafçıya karede ya da dizide neyi amaçladığını soran sorudur. Bir karedeki karanlık bilerek seçilmiş olabilir; fotoğrafçı fırının kapalı ve sıcak havasını anlatmak için gölgeleri koyu bırakmış olabilir. Niyeti bilmeden yapılan bir öneri, fotoğrafçının istemediği bir yöne çekebilir. Niyeti öğrendikten sonra sorulacak soru değişir: «Kare istediğin şeyi anlatıyor mu?»

Tercih ile sorun nasıl ayrılır?

Ölçülebilir sorun, bir karede kırpılmış parlak bölgeler, istenmeyen bir bulanıklık, eğik bir ufuk ya da yüzde kaybolmuş ayrıntı gibi, histogramla, büyütmeyle ya da doğrudan gözlemle doğrulanabilen teknik bir kusurdur. Bu tür bir sorun hakkında konuşurken «doğru» ya da «yanlış» dili kullanılabilir, çünkü ölçülebilir bir hedef vardır. «Ben olsam daha geniş çekerdim» ise bir tercihtir. Tercihler de değerlidir, ama bir kural gibi sunulmamalıdır; kendi zevkini fotoğrafçıya dayatmak, onun sesini yok eder. Bir öneri yaparken «bu bir sorun mu, yoksa benim tercihim mi?» diye sormak, eleştiriyi adil tutar.

Bu ayrım en çok portrede önem kazanır. Açık tenlere alışık bir göz, koyu bir teni doğru pozlanmış olsa bile «karanlık» bulabilir ve fotoğrafçıdan yüzü aydınlatmasını isteyebilir. Böyle bir öneri, açık teni sessizce norm yapar ve koyu teni olduğundan açık göstermeye çeker. Ölçülebilir soru başkadır: yüzde, gözlerde, dudak kenarlarında ayrıntı kaybolmuş mu, gölgeler tamamen siyaha mı gömülmüş? Ayrıntı duruyorsa ten kendi tonundadır ve düzeltilecek bir şey yoktur. Ayrıntı kaybolmuşsa öneri teni açmak değil, ayrıntıyı geri kazanmak olmalıdır. Açık bir tende ise aynı dikkatle, alın ve burun sırtında kırpılmış parlaklıklara bakılır.

Eleştiri almak da bir beceridir. Gelen yorumu savunmaya geçmeden dinlemek, not almak ve anlamadığın yerde soru sormak, eleştiriyi bir saldırıdan bir bilgiye dönüştürür. Her öneriyi uygulamak zorunda değilsin; ama her birini, özellikle ilk anda canını sıkanları, bir gün sonra yeniden okumak, çoğu zaman içlerinden birinin haklı olduğunu gösterir. Bir yorumun kimden geldiği de önemlidir: aynı noktaya birden fazla kişi işaret ediyorsa orada gerçekten bir sorun olma olasılığı yüksektir; tek bir kişinin tercihi ise bir görüş olarak not edilir. Eleştiri isterken de soruyu daraltmak işe yarar; «nasıl olmuş?» yerine «bu dizinin açılışı seni içeri çekiyor mu?» diye sormak, daha somut ve kullanılabilir cevaplar getirir.

Görsel kanıt

Bir sonraki toplantıda sen bir başka üyenin dizisini eleştiriyorsun. Önce ona ne anlatmak istediğini soruyorsun: pazarın kapanış saatindeki yorgunluk. Sonra betimliyorsun: alçak güneş, boşalan tezgâhlar, ön planda bir kasanın üstüne oturmuş yaşlı bir satıcı. Yorumluyorsun: günün sonu, bitkinlik ama bir tür huzur.

Övgülerden biri somut: alçak güneşin boş tezgâhlarda bıraktığı uzun gölgeler yorgunluğu hissettiriyor. Öteki de öyle: satıcının kasaya dayanmış eli bütün dizinin en sessiz anı. Tek önerin ise koyu tenli satıcının yüzüyle ilgili; önce onun karanlık olup olmadığını değil, ayrıntının durup durmadığını soruyorsun. Büyütünce gözlerin ve dudak çevresinin seçildiğini görüyorsun; yüz kendi tonunda, düzeltilecek bir şey yok. Öneriyi başka bir yere taşıyorsun: dizinin son karesi açılış karesiyle aynı ölçekte; kapanış için daha geniş bir kare denemek.

Sık yapılan hata

Özet

Fotoğraf eleştirisi beğeniden farklı olarak gerekçelidir ve betimle, yorumla, değerlendir sırasıyla önce karede görüleni, sonra anlatılanı, en son başarıyı ele alır; niyet sorusu eleştiriden önce fotoğrafçının neyi amaçladığını öğrenir. İki övgü bir öneri yöntemi karede işleyen iki somut unsuru adlandırır ve tek, uygulanabilir bir öneriyle biter, ölçülebilir sorunlar tercihten ayrılır ve tercih kural gibi sunulmaz. Portrede koyu bir ten açık ten normuna göre değil, yüzdeki ayrıntının durup durmadığına göre değerlendirilir; eleştiri almak da savunmaya geçmeden dinlemek, not almak ve soru sormakla öğrenilir.

Mini ödev

Bu ödevde bir arkadaşının ya da bir kulüp üyesinin fotoğraflarına eleştiri verecek, kendi işin için eleştiri alacaksın.

1. Bir başkasının üç ile altı karelik dizisini seç; eleştiriden önce ona neyi anlatmak istediğini sor ve cevabını not et.
2. Her kare için önce betimle, sonra yorumla, en son değerlendir; bu üç adımı ayrı satırlara yaz.
3. Dizi için iki somut övgü ve tek bir uygulanabilir öneri yaz; öneri bir ölçülebilir sorun mu yoksa senin tercihin mi, yanına not et. Dizide bir insan varsa yüzünde ayrıntının durup durmadığına bakarak öneriyi kur.
4. Kendi dizini birine göster; gelen yorumları savunmaya geçmeden not al, anlamadığını sor ve bir gün sonra yeniden oku.

Kendini değerlendir

• Övgülerin karenin belirli bir yerine işaret ediyor mu?
• Önerini bir ölçülebilir sorun ile bir tercih arasında doğru yere koyabildin mi?
• Bir portreyi eleştirirken teni bir ten tonuna göre değil, ayrıntıya göre değerlendirdin mi?

Sözlük

Mini test

1. «Bu kareyi sevdim» ile «Un tozunun arkadan gelen ışıkta parlaması fırının sıcaklığını hissettiriyor» arasındaki fark nedir?

• A) Aralarında bir fark yoktur
• B) Kısa cümle daha ayrıntılıdır
• C) Uzun cümle bir tercihtir
• D) Kısa cümle bir beğeni, uzun cümle karenin somut bir unsuruna bağlanmış bir eleştiridir

2. İki övgü bir öneri yönteminde öneri neden tektir?

• A) Birden fazla öneri fotoğrafçıyı boğar ve hiçbiri uygulanmayabilir
• B) Öneri önemli olmadığı için
• C) Övgüler daha uzun olduğu için
• D) Fotoğrafçı öneri istemediği için

3. Aşağıdakilerden hangisi ölçülebilir bir sorundur?

• A) «Ben olsam daha geniş çekerdim»
• B) «Bu renkleri sevmedim»
• C) Gökyüzünde histogramın sağ ucuna dayanmış, kırpılmış bir bölge
• D) «Siyah beyaz daha iyi olurdu»

4. Bir kulüp üyesi, doğru pozlanmış koyu tenli bir satıcının yüzünü «karanlık» bulup açılmasını öneriyor. En uygun yaklaşım nedir?

• A) Yüzü hemen açmak
• B) Yüzde ayrıntının durup durmadığına bakmak; ayrıntı duruyorsa teni kendi tonunda bırakmak
• C) Kareyi diziden çıkarmak
• D) Kareyi siyah beyaza çevirmek

Cevaplar

1. D — Beğeni bir duyguyu bildirir; eleştiri onu karenin somut bir unsuruna bağlar.
2. A — Tek ve uygulanabilir bir öneri bir sonraki çekimde gerçekten denenebilir.
3. C — Kırpılma histogramda görülüp doğrulanabilir; geri kalan üç cümle birer kişisel tercihtir.
4. B — Ölçüt tenin açıklığı değil, yüzdeki ayrıntıdır; ayrıntı duruyorsa ten kendi tonundadır.

Özet kartı

• Beğeni duygudur; eleştiri gerekçedir.
• Betimle, yorumla, sonra değerlendir.
• Önce niyeti sor.
• İki somut övgü, tek uygulanabilir öneri.
• Sorunu tercihten ayır; teni ayrıntıya göre değerlendir, ten tonunu norm yapma.

Sonraki derse köprü

Toplantıdan sonra arkadaşın modül projesi için fırın dizisinden altı kare seçmek üzere oturdu. Her kareye bakınca o sabahı hatırlıyordu: soğuğu, un kokusunu, fırıncının bir şakasını. Hepsi ona değerli geliyordu ve hiçbirini bırakamıyordu. Ertesi gün aynı karelere bakınca bu kez hepsi sıradan görünüyordu. Başkasının işini eleştirmek artık kolaydı; kendi işine aynı gözle bakamıyordu. Kendi işini nasıl tarafsız değerlendirirsin? Sonraki ders, bir süre bekleyip kendi karelerine bir kontrol listesiyle bakmayı anlatıyor.