Yaratıcı tıkanıklık

Öğrenme hedefi

Bir projenin ortasında ya da uzun bir çekim döneminden sonra fotoğraf çekme isteğinin kaybolduğu anları tanıyabilecek ve onlardan çıkmanın yollarını deneyeceksin. Tıkanıklığın arkasındaki yaygın nedenleri, aynı yere aynı gözle bakmaktan doğan tekrarı, her karenin iyi olması gerektiği baskısını, yorgunluğu ve başkalarının işiyle karşılaştırmayı birbirinden ayıracaksın. Seçenekleri bilerek azaltan kısıtlama egzersizlerini, tek bir sabit objektifle, tek bir renkle, tek bir sokakta ya da tek bir ışık saatinde çalışmayı ve bir çekimde kullanılacak kare sayısını sınırlamayı uygulayacaksın. Bir molanın ne zaman kaçış, ne zaman bilinçli bir dinlenme olduğunu ayırt edeceksin. Kısıtlamalarla çalışırken bir insanı, özellikle onun tenini, avlanacak bir renk ya da biçim nesnesine indirgememeye dikkat edeceksin.

Merak sorusu

Fırın projesinin dokuzuncu haftası. Arkadaşın sabahın beşinde fırının kapısından giriyor, makineyi kaldırıyor ve vizörde her zamanki görüntüyü görüyor: fırının turuncu ağzı, uzun kürek, raflara dizilen somunlar. Deklanşöre basıyor; kare teknik olarak kusursuz, ama bir önceki haftanınkinden, ondan önceki haftanınkinden ayırt edilemiyor. İçinde hiçbir şey kıpırdamıyor. Ertesi sabah alarm çaldığında yataktan kalkmıyor. Bir sonraki sabah da.

Yine de fırını düşünmeden edemiyor. Fırıncının ekmeği nasıl kokladığını, yaşlı komşunun bezini nasıl katladığını hâlâ merak ediyor. Merak orada, ama onu fotoğrafa çevirecek istek kaybolmuş. İlham neden kaybolur, nasıl geri gelir? Aynı yere, aynı gözle bakmaktan kurtulmanın bir yolu var mı?

Bağlam

Bir önceki derste projeyi erişilebilir bir konuya, bir soruya ve bir takvime bağlamıştık (Ders 23.4). Uzun projelerde merakın bir süre sonra sönmesi, çekimlerin rutine dönmesi sık yaşanan bir durumdur. Bu bir yetenek eksikliği ya da projenin yanlış seçildiğinin kanıtı değildir; aynı konuya uzun süre bakmanın doğal bir aşamasıdır.

Sabit mi zoom mu dersinde tek bir odak uzaklığıyla çalışan sabit objektifi tanımıştın (Ders 12.3). O derste bir teknik seçim olarak konuştuğumuz bu sınırlama, bu derste başka bir işe yarayacak: seçenekleri azaltarak bakışı tazelemek. Tıkanıklıktan çıkmanın yolları çoğu zaman daha fazla ekipman, daha uzak bir konu ya da daha çok özgürlük değil, tam tersine daha az seçenektir.

Basit açıklama

Tıkanıklık nereden gelir?

Yaratıcı tıkanıklık, bir fotoğrafçının konusuna duyduğu ilgi sürse bile çekim isteğinin ya da yeni bir şey görme yeteneğinin bir süre için kaybolmasıdır. Tıkanıklık tek bir nedenden doğmaz ve nedenini bilmek, çıkış yolunu seçmeyi kolaylaştırır. Belirtileri de çoğu zaman tanıdıktır: makineyi evde bırakmak için bahaneler bulmak, çekimden sonra kareleri açmayı ertelemek, vizöre bakınca daha önce çekilmiş bir kareyi hatırlamak. Bu belirtileri erken fark etmek, tıkanıklığın projeyi bitirmesine izin vermeden önlem almayı sağlar.

Tekrar tuzağı, aynı konuya aynı açıdan, aynı saatte, aynı objektifle bakmanın zamanla gözün yeni bir şey görmesini engellemesidir. Fırına her sabah aynı kapıdan girip aynı köşeden çekmek, ilk haftalarda derinleşmeyi sağlar; ama bir noktadan sonra göz, görmeyi bırakıp tanımaya başlar. Vizördeki görüntü artık bir keşif değil, bilinen bir şeyin onayıdır.

Beklenti baskısı da tıkanıklığı besler. Projenin ilerlemesiyle birlikte her karenin bir öncekinden iyi olması gerektiği duygusu büyür; deklanşöre basmadan önce kare yargılanır ve bu yargı eli durdurur. Yorgunluk, sabahın dördünde kalkmanın haftalar süren birikimi, hem bedeni hem dikkati tüketir. Başkalarının işiyle sürekli karşılaştırma ise kendi bakışını değersiz hissettirebilir. Bu nedenlerin her biri başka bir karşılık ister: tekrar yeni bir kısıtlamayla, beklenti baskısı oyunla, yorgunluk dinlenmeyle, karşılaştırma ise bir süre başkalarının işine bakmamakla hafifler.

Kısıtlama neden işe yarar?

Kısıtlama egzersizi, bir çekimde seçeneklerin bilerek azaltıldığı ve bu sınırın bakışı zorlayarak yeni kareler bulmayı sağladığı çalışmadır. Sınırsız seçenek, çoğu zaman en kolay ve en tanıdık olanı seçmekle sonuçlanır. Bir sınır ise eli tanıdık yoldan alıkoyar ve gözü başka bir şey aramaya iter.

Tek bir sabit objektifle çalışmak bunun en bilinen örneğidir. Fırına yalnızca bir yakın çekim objektifiyle gitmek, geniş fırın karesini imkânsız kılar ve seni un tozuna, fırıncının tırnaklarındaki hamura, somunun kabuğundaki çatlaklara yaklaşmaya zorlar. Tek bir renkle çalışmak, örneğin bir sabah boyunca yalnızca mavi bir şey içeren kareler aramak, fırında daha önce hiç fark etmediğin mavi bir kova, mavi bir önlük, pencereden sızan mavi şafak ışığı gösterir. Tek bir sokakta ya da tek bir metrekarede çalışmak, fırının kapısının önünden hiç ayrılmadan bir saat boyunca çekmek, gelip giden insanları, değişen ışığı ve daha önce hep arkada kalan ayrıntıları öne çıkarır. Yalnızca bir ışık saatinde, örneğin yalnızca gün ağarırken çekmek de aynı işi görür.

Kısıtlamayı seçerken bir insanı bir renk ya da biçim nesnesine indirgememek gerekir. Tek renk egzersizinde bir kişinin tenini avlanacak bir renk gibi görmek, bir sabah boyunca yalnızca kahverengi şeyler ararken fırıncının koyu tenini somunlarla, kasalarla aynı listeye koymak, onu bir nesneye çevirir. Renk avı nesnelerde, ışıkta, giysilerde ve mekânda yapılır; insanlar bu karelerde yer alabilir, ama ten bir renk örneği olarak aranmaz.

Kare bütçesi ve mola ne işe yarar?

Kare bütçesi, bir çekimde kullanılabilecek kare sayısının önceden sınırlanmasıdır. Bir sabah boyunca yalnızca on iki kare çekme kararı, her kareyi bir karar hâline getirir. Deklanşöre basmadan önce düşünmek, kadrajı ayarlamak, doğru anı beklemek zorunlu olur. Bu sınır, yüzlerce benzer kare çekip sonra aralarında kaybolmanın tam tersidir; film makinelerinde bir makaranın sınırlı kare sayısının kazandırdığı dikkati dijital makineye geri getirir. On iki karelik bir sabahın sonunda her kareyi hatırlarsın, çünkü her birini seçmişsindir.

Bilinçli mola, tıkanıklık anında projeden belirli bir süre için, bir dönüş tarihiyle birlikte uzaklaşmaktır. Mola bir kaçış değildir; sonu belli olmayan bir bırakıştan farkı, dönüşün önceden kararlaştırılmasıdır. Bir hafta boyunca fırına gitmemek, makineyi elinden bırakıp yalnızca yürümek, başka bir alanda bir şeyle uğraşmak, gözü dinlendirir. Döndüğünde fırın yeniden biraz yabancı görünür ve bu yabancılık, yeniden görmeye başlamanın koşuludur. Molanın ne zaman kaçışa dönüştüğünü anlamanın yolu basittir: dönüş tarihi geldiğinde gitmek istemiyorsan ve bunun yerine başka bahaneler buluyorsan, mola bir kaçıştır ve bir kısıtlama egzersizi denemek zamanı gelmiştir.

Bir başka yol, bakışı bir süreliğine başkasıyla paylaşmaktır. Fırıncıya ya da çırağa bir sabahlığına makineyi vermek, onların kendi gözlerinden fırını nasıl gördüğünü gösterir. Bu kareler projeye girecekse, kimin çektiği belirtilir ve kullanımı onlarla konuşulur; ortak bir üretim, rızayı da ortak bir karara dönüştürür.

Görsel kanıt

Bir haftalık bilinçli moladan sonra fırına yalnızca bir yakın çekim objektifi ve on iki karelik bir bütçeyle dönüyorsun. Geniş fırın karesi çekilemiyor; bunun yerine un tozunun fırının ağzından gelen ışıkta süzüldüğünü, somunların kabuğundaki çatlakları, fırıncının avucundaki hamur izini görüyorsun. On iki karenin dokuzu, dokuz haftada çektiğin hiçbir kareye benzemiyor.

Ertesi sabah tek renk egzersizi: yalnızca mavi. Fırında daha önce hiç fark etmediğin mavi bir su kovası, çırağın mavi önlüğü ve şafağın mavisiyle turuncu fırın ağzının karşılaştığı bir pencere buluyorsun. Fırıncının kendisi karelerin bir kısmında yer alıyor, ama renk avı onun teninde değil, önlükte, kovada ve ışıkta. Sonraki sabah makineyi fırıncıya veriyorsun; çektiği karelerden biri, tezgâhın arkasından, müşterilerin yüzlerini ekmek uzanırken gösteriyor: senin hiç duramadığın bir yer.

Sık yapılan hata

Özet

Yaratıcı tıkanıklık merak sürse bile çekim isteğinin kaybolmasıdır; tekrar tuzağı, beklenti baskısı, yorgunluk ve karşılaştırma gibi nedenleri ayırmak doğru çıkış yolunu seçtirir. Objektifi, rengi, yeri ya da ışık saatini teke indiren kısıtlama egzersizleri ve kare bütçesi seçenekleri azaltarak gözü tazeler, dönüş tarihli bilinçli bir mola ve bakışı konunun kendisiyle paylaşmak da yeniden görmeyi sağlar. Kısıtlamalarla çalışırken bir insan, özellikle teni, avlanacak bir renk ya da biçim nesnesine indirgenmez.

Mini ödev

Bu ödevde tıkandığın ya da rutine döndüğün bir konuya kısıtlamalarla döneceksin.

1. Tıkanıklığının nedenini yaz: tekrar, beklenti baskısı, yorgunluk ya da karşılaştırma; birden fazlaysa sırala.
2. Aynı konuya yalnızca bir sabit objektif ya da tek bir odak uzaklığıyla ve on iki karelik bir bütçeyle git; daha önce çektiğin karelere benzemeyen kaç kare çıktığını say.
3. Başka bir gün yalnızca bir rengi arayarak ya da bir metrekareden hiç ayrılmadan çek; renk avını nesnelerde, ışıkta ve giysilerde yap.
4. Konunun içindeki birine bir çekimlik makineni ver ya da bakışını onunla paylaş; karelerini nasıl kullanacağını onunla konuş. Gerekiyorsa dönüş tarihli bir mola planla.

Kendini değerlendir

• Tıkanıklığının nedenini adlandırıp ona uygun bir çıkış yolu seçebildin mi?
• Kısıtlama egzersizinden daha önce çektiklerine benzemeyen kareler çıktı mı?
• Renk ya da biçim avında bir insanı ya da tenini bir nesne gibi görmediğini kontrol ettin mi?

Sözlük

Mini test

1. Aynı fırına dokuz hafta boyunca aynı kapıdan girip aynı köşeden çekmek, gözün yeni bir şey görmesini engelliyor. Bu nedir?

• A) Beklenti baskısı
• B) Kare bütçesi
• C) Tekrar tuzağı
• D) Bilinçli mola

2. Tek bir sabit objektifle çalışmak tıkanıklıkta neden işe yarar?

• A) Seçenekleri azaltarak gözü tanıdık kareden uzaklaştırıp yeni şeyler aramaya iter
• B) Daha keskin kareler verdiği için
• C) Daha az ışık gerektirdiği için
• D) Daha hafif olduğu için

3. Bir molayı kaçıştan ayıran şey nedir?

• A) Molanın uzunluğu
• B) Dönüşün önceden kararlaştırılmış olması
• C) Makinenin yanında taşınması
• D) Molada başka fotoğraflar çekilmesi

4. Bir sabah boyunca yalnızca kahverengi şeyler aranıyor. Hangi yaklaşım doğrudur?

• A) Fırıncının koyu tenini de renk listesine eklemek
• B) Yalnızca insanları çekmek
• C) Egzersizi tamamen bırakmak
• D) Renk avını nesnelerde, ışıkta ve giysilerde yapmak; teni bir renk örneği olarak aramamak

Cevaplar

1. C — Aynı açı, saat ve objektif gözün görmeyi bırakıp tanımaya başlamasına yol açar.
2. A — Sınır eli tanıdık yoldan alıkoyar ve bakışı başka kareler aramaya zorlar.
3. B — Dönüş tarihi olmayan mola sessiz bir bırakışa dönüşebilir.
4. D — Bir insanın tenini renk örneği gibi aramak onu nesneye indirger.

Özet kartı

• Tıkanıklığın nedenini adlandır: tekrar, baskı, yorgunluk, karşılaştırma.
• Seçenekleri azalt: tek objektif, tek renk, tek sokak, tek ışık saati.
• Kare bütçesiyle her kareyi bir karara çevir.
• Molayı dönüş tarihiyle ver.
• İnsanı, tenini bir renk ya da biçim nesnesi gibi avlama.

Sonraki derse köprü

Kısıtlamalarla çekilen yeni fırın kareleri kulüp toplantısında ekrana yansıtıldı. Bir üye yalnızca «sıkıcı» deyip geçti; arkadaşın ne yapacağını bilemedi. Bir başka üye ise önce iki karede neyi sevdiğini tek tek söyledi, sonra tek bir karede fırın ağzının ışığının yüzleri nasıl yuttuğunu gösterip bir öneri yaptı. Arkadaşın ilk yorumdan hiçbir şey öğrenmemiş, ikincisinden hemen bir sonraki sabahı planlamıştı. Bir fotoğraf nasıl eleştirilir? Sonraki ders, eleştiri almayı ve vermeyi, iki övgü ve bir öneriyle kurulan bir yöntemi anlatıyor.