Proje planlama

Öğrenme hedefi

Birkaç haftaya ya da aylara yayılan bir fotoğraf projesini boş bir sayfadan başlatabileceksin. Bir projeye uzak ve büyük bir konu yerine en yakınındaki, tekrar tekrar gidebileceğin bir konudan başlamanın neden daha verimli olduğunu açıklayacaksın. Projeyi gerçek bir meraktan doğan bir soruya bağlayacak, yer, zaman ve konu bakımından sınırlı bir kapsam çizecek, ilk çekimleri kesin sonuçlar değil, konuyu tanımak için yapılan keşifler olarak göreceksin. Bir proje defteri tutarak soruyu, çekimleri, erişimi ve fikirleri kayıt altına alacak, projeyi bir takvime bağlayacaksın. Yakınındaki insanları çekerken onlara dışarıdan bakan bir yabancı gibi değil, hikâyenin öznesi olarak yaklaşacak, rızanın projenin tamamı boyunca yenilenen bir ilişki olduğunu gözeteceksin.

Merak sorusu

Atölye dizisi bittikten sonra arkadaşın önüne boş bir defter koyuyor ve sıradaki projeyi düşünüyor. Aklına gelen her şey uzak: başka bir şehrin bayram kalabalığı, yolu olmayan bir yayla, sınırın ötesinde bir pazar. Hepsi etkileyici görünüyor ama hepsi para, izin, zaman ve bir kere gidip dönmek demek. Hiçbirine ertesi gün başlayamıyor.

Bir sabah evinden çıkıp işe yürürken her gün önünden geçtiği mahalle fırınının camında bir şey fark ediyor. Saat altı; içeride un tozu, ekmek küreğinin ucunda kızaran ilk somunlar, fırıncının alnındaki ter. Yıllardır bu kapının önünden geçmiş ama içeride ne olduğunu hiç sormamış. Bir fotoğraf projesi nasıl başlar? Uzakta mı aranır, yoksa her sabah önünden geçilen bir camın ardında mı?

Bağlam

Bu modülün ilk dersinde bir dizinin, tek karenin taşıyamadığı zamanı ve yeri anlatabildiğini görmüştün (Ders 23.1). Bir proje, bir seriden daha geniş bir yapıdır: bir soruya bağlı olarak haftalar ya da aylar boyunca çekilen, zaman içinde derinleşen ve sonunda bir ya da birkaç seriye dönüşen bir çalışmadır. Portre ve insan dersinde de rızayı, bir insanın fotoğrafının çekilmesine ve kullanılmasına açıkça izin vermesi olarak tanımlamıştık (Ders 16.1); uzun bir projede rıza bir kerelik bir imza değil, süren bir ilişkidir.

Projelerin çoğu büyük bir fikirle değil, küçük bir merakla başlar. Uzak ve etkileyici konular çoğu zaman tek bir ziyarette yüzeyde kalır; yakın bir konu ise tekrar tekrar gidilebildiği için zamanla açılır. Bu ders bir projeye nereden ve nasıl başlanacağını soruyor.

Basit açıklama

Konu nereden gelir?

Fotoğraf projesi, bir soruya ya da bir konuya bağlı olarak belirli bir süre boyunca planlı biçimde çekilen ve sonunda bir seri, bir sergi ya da bir kitap gibi bir bütüne dönüşen çalışmadır. Tek bir çekimden farkı süredir: bir proje konuya birçok kez döner ve her dönüşte bir önceki çekimden öğrendiklerini kullanır.

Bu yüzden projenin konusu seçilirken ilk ölçüt erişimdir. Her hafta, hatta her gün gidebileceğin bir yer, tanıdığın insanlar, zaten içinde yaşadığın bir mahalle, uzak bir yerden çok daha fazlasını verir. Mahalle fırınına her sabah uğrayabilirsin; fırıncı seni tanır, sen de onun gününün ritmini öğrenirsin. İlk hafta fotoğraf makinesinden tedirgin olan fırıncı üçüncü haftada onu fark etmez olur. Uzak bir köyde bir gün geçiren fotoğrafçı bu güveni kuramaz ve çoğu zaman yalnızca yüzeyi görür.

Erişimin yanında gerçek bir merak gerekir. Seni gerçekten meraklandırmayan bir konu, ilk heyecan geçince bırakılır. Fırının neden sabahın dördünde açıldığını, fırıncının bu işi nereden öğrendiğini, mahallenin ekmeği nasıl paylaştığını merak ediyorsan, bu merak seni aylarca geri götürür. Merak, projenin yakıtıdır; bir konuyu yalnızca etkileyici göründüğü için seçmek, bu yakıtı baştan eksik bırakır.

Proje nasıl sınırlanır?

Proje sorusu, bir projenin neyi anlamaya ya da göstermeye çalıştığını tek bir cümleyle söyleyen sorudur. «Fırın» bir konudur; «Bir mahalle fırını sabahın ilk saatlerinde mahalleyi nasıl bir araya getiriyor?» bir sorudur. Soru, hangi karelerin projeye ait olduğuna, hangilerinin olmadığına karar vermeyi sağlar. Proje ilerledikçe soru değişebilir ve değişmelidir de; ama başlangıçta bir soru olmadan çekilen kareler bir yığına dönüşür.

Proje kapsamı, bir projenin yer, zaman ve konu bakımından çizilen sınırlarıdır. Bütün şehrin fırınları yerine tek bir fırın, bütün gün yerine sabahın ilk üç saati, bütün yıl yerine bir mevsim. Dar bir kapsam ilk bakışta kısıtlayıcı görünür, ama konuya derinlemesine girmeyi sağlar. Geniş bir kapsam ise çoğu zaman her şeye biraz dokunup hiçbirini anlatamamakla sonuçlanır. Kapsam gerektiğinde genişletilebilir; dardan geniş olana gitmek, genişten darı bulmaktan çok daha kolaydır.

Bir takvim de kapsamın parçasıdır. Haftada iki sabah, iki ay boyunca, gibi somut bir düzen, projeyi bir niyet olmaktan çıkarır. Takvimin sonunda karelere bakıp soruyu yeniden sormak, projenin nereye gittiğini gösterir. Takvim aynı zamanda bir bitiş çizgisi koyar; bitişi belli olmayan projeler ya sonsuza kadar sürer ya da sessizce terk edilir. İki ayın sonunda bir ara değerlendirme yapmak, projeyi sürdürmeye, daraltmaya ya da yön değiştirmeye bilinçli olarak karar vermeyi sağlar.

İlk çekimler neye yarar?

Keşif çekimi, bir projenin başında konuyu, yeri ve insanları tanımak için yapılan ve kesin sonuç beklenmeyen çekimdir. İlk sabahlar fırının ışığını, fırıncının hareketlerini, müşterilerin hangi saatte geldiğini öğrenmek için geçer. Bu karelerin çoğu projeye girmez; ama hangi köşenin en iyi ışığı aldığını, hangi anın tekrar ettiğini, kimin fotoğraflanmaktan hoşlanıp kimin hoşlanmadığını gösterir.

Proje defteri, bir projenin sorusunu, çekim tarihlerini, notları, erişim bilgilerini ve yeni fikirleri kaydeden defterdir. Her çekimden sonra birkaç satır yazmak, neyin işe yaradığını, neyin eksik kaldığını ve bir sonraki çekimde neye bakılacağını hatırlatır. Defter bir çekim listesi değildir; kesin karelerin listesini değil, ilgi alanlarını, sorulacak soruları ve beklenmedik gözlemleri taşır.

Yakınındaki insanları çekmek, onlara karşı özel bir sorumluluk getirir. Bir mahallenin insanlarını, dışarıdan gelmiş bir yabancının gözüyle, tuhaf ya da renkli birer figür gibi göstermek kolaydır; ama bu, onları kendi hikâyelerinin öznesi olmaktan çıkarır. Fırıncıyla konuşmak, ona neyi anlatmak istediğini sormak, çektiğin kareleri ona göstermek, onu bir konu olmaktan çıkarıp projenin ortağı yapar. Uzun bir projede rıza her çekimde yeniden sorulur; fırıncının bir sabah fotoğraflanmak istememesi, projenin bir parçasıdır. Farklı ten tonlarından insanların yer aldığı bir mahallede, bazı insanları hep ışıkta, bazılarını hep gölgede ya da arka planda bırakan bir çekim alışkanlığı da sessizce bir hiyerarşi kurar; defterde kimin ne sıklıkla ve nasıl göründüğünü not etmek bunu görmeyi kolaylaştırır.

Görsel kanıt

Deftere ilk sayfaya bir soru yazıyorsun: «Bir mahalle fırını sabahın ilk saatlerinde mahalleyi nasıl bir araya getiriyor?» Altına kapsamı ekliyorsun: tek fırın, sabah dört ile yedi arası, iki ay, haftada iki sabah. Fırıncıyla konuşup ne yapmak istediğini anlatıyorsun; o da çırağının yüzünün görünmesini istemediğini söylüyor.

İlk iki sabah keşif çekimi. Fırının ağzından çıkan turuncu ışık tezgâhı yalnızca beşten sonra aydınlatıyor; ilk müşteriler, yaşlı bir komşu ve okula giden iki çocuk, altıya doğru geliyor. Defterine not ediyorsun: beşten önce ışık yok, çırağın yalnızca ellerini çek, komşu ekmeği her sabah aynı bezle alıyor. Üçüncü haftanın sonunda karelere bakınca fırıncının koyu tenli yüzünün hep gölgede kaldığını, açık tenli müşterinin ise hep ışıkta durduğunu görüyorsun. Dördüncü haftada fırıncıyı fırının ışığına dönük çekiyorsun ve yüzü ilk kez projenin merkezine geçiyor.

Sık yapılan hata

Özet

Bir fotoğraf projesi en verimli biçimde en yakındaki, tekrar tekrar gidilebilecek bir konudan ve gerçek bir meraktan başlar; tek cümlelik bir proje sorusu ve yer, zaman, konu bakımından dar bir kapsam, çekilen kareleri bir bütüne dönüştürür. İlk çekimler konuyu tanımak için yapılan keşif çekimleridir ve bir proje defteri soruyu, gözlemleri ve bir sonraki adımı kayıt altında tutar. Yakındaki insanlar hikâyenin öznesi olarak çekilir, rıza proje boyunca yenilenir ve kimin nasıl göründüğü defterde izlenir.

Mini ödev

Bu ödevde bir fotoğraf projesinin ilk adımlarını atacaksın.

1. Evinin ya da işinin en fazla yirmi dakika yakınında, her hafta gidebileceğin üç konu yaz; her birinin yanına seni neden meraklandırdığını not et.
2. Birini seç ve tek cümlelik bir proje sorusu yaz; altına yer, zaman ve konu bakımından kapsamı ve somut bir takvim ekle.
3. İki keşif çekimi yap; her çekimden sonra proje defterine ışık, insanlar, tekrar eden anlar ve bir sonraki çekimde bakılacak şeyler hakkında birkaç satır yaz.
4. Konuda insanlar varsa onlarla konuş, ne yapmak istediğini anlat ve rızalarını al; iki çekimin karelerine bakarak kimin ışıkta, kimin gölgede kaldığını not et.

Kendini değerlendir

• Seçtiğin konuya her hafta gidebilir misin ve seni gerçekten meraklandırıyor mu?
• Proje soruna bakarak bir karenin projeye ait olup olmadığına karar verebiliyor musun?
• Konudaki insanları hikâyenin öznesi olarak gördün mü ve rızalarını aldın mı?

Sözlük

Mini test

1. Bir projeye başlarken konu seçiminde ilk ölçüt nedir?

• A) Konuya tekrar tekrar gidebilmek, yani erişim
• B) Konunun ne kadar uzak olduğu
• C) Konunun daha önce çekilmemiş olması
• D) Konunun en pahalı ekipmanı gerektirmesi

2. «Fırın» ile «Bir mahalle fırını sabahın ilk saatlerinde mahalleyi nasıl bir araya getiriyor?» arasındaki fark nedir?

• A) İkisi de aynı şeydir
• B) Tek sözcük bir soru, uzun cümle bir konudur
• C) Tek sözcük bir konu, uzun cümle bir proje sorusudur
• D) Uzun cümle bir çekim listesidir

3. Bir projenin ilk sabahlarında çekilen karelerin çoğu projeye girmiyor. Bu çekimler neye yarar?

• A) Hiçbir şeye yaramaz
• B) Doğrudan sergiye girer
• C) Ekipmanı denemeye
• D) Konuyu, ışığı ve insanları tanımaya yarayan keşif çekimleridir

4. Üç haftanın karelerinde fırıncının koyu tenli yüzü hep gölgede, açık tenli müşteri hep ışıkta. Ne yapılır?

• A) Kareler olduğu gibi bırakılır
• B) Fark defterde not edilir ve fırıncı ışığa dönük çekilerek hikâyenin merkezine alınır
• C) Müşterinin kareleri projeden çıkarılır
• D) Bütün kareler siyah beyaza çevrilir

Cevaplar

1. A — Bir proje konuya birçok kez dönmeyi gerektirir; erişim olmadan derinleşemez.
2. C — Konu bir alan belirtir; soru hangi karelerin projeye ait olduğunu belirler.
3. D — Keşif çekimleri projenin nasıl çekileceğini öğretir; çoğu projeye girmez.
4. B — Kimin ışıkta, kimin gölgede kaldığı sessiz bir hiyerarşi kurar; fark edilip düzeltilir.

Özet kartı

• Yakın başla: her hafta gidebileceğin bir konu.
• Gerçek bir merak projenin yakıtıdır.
• Tek cümlelik soru, dar kapsam, somut takvim.
• İlk çekimler keşiftir; proje defteri tut.
• İnsanları özne olarak çek; rızayı yenile, kimin nasıl göründüğünü izle.

Sonraki derse köprü

Fırın projesi iki ay boyunca iyi gitti. Sonra bir sabah arkadaşın makineyi kaldırdı ve hiçbir şey hissetmedi. Aynı fırın ağzı, aynı kürek, aynı ekmekler; kareler birbirinin kopyası gibi görünüyordu. Ertesi sabah evden çıkmak istemedi, bir sonraki sabah da. Proje ölmüş gibiydi, ama konuya duyduğu merak hâlâ bir yerlerdeydi. İlham neden kaybolur, nasıl geri gelir? Sonraki ders, yaratıcı tıkanıklığı ve tek bir objektif, tek bir renk ya da tek bir sokakla çalışmak gibi kısıtlama egzersizlerini anlatıyor.