Hikâye yapısı

Öğrenme hedefi

Bir fotoğraf dizisini rastgele bir yığın olmaktan çıkarıp başı, ortası ve sonu olan bir anlatıya dönüştürebileceksin. Bir serinin karelerine görev vermeyi öğrenecek, izleyiciyi yere ve zamana yerleştiren bir açılış karesi, konunun dokusunu gösteren ayrıntı kareleri, insanları birbirine ya da işlerine bağlayan ilişki kareleri, hikâyenin doruk noktasını taşıyan bir zirve anı ve izleyiciyi bir duyguyla bırakan bir kapanış karesi seçeceksin. Geniş, orta ve yakın kareleri değiştirerek izleyicinin gözünü yormayan bir ölçek ritmi kuracak, kapanışın bir sonuç ya da açık bir soru olabileceğini göreceksin. Bu yapıyı bir kalıp değil bir araç olarak kullanacak, bir insanı anlatan seride onu yalnızca ellerine ya da işine indirgememek için yüzünü ve bakışını da seride yer alacak biçimde düşüneceksin.

Merak sorusu

Arkadaşın gümüşçünün atölyesinden çektiği kırk kareyi masaya bir kez daha seriyor. Kor hâlindeki gümüş, çekicin inişi, eğe, lehim alevi, ustanın avucunda yüzük, raftaki aletler, pencereden sızan sabah ışığı, ustanın çay molasında gülen yüzü, bir müşterinin yüzüğü parmağına takışı. Hepsi iyi kareler. Ama hangisiyle başlarsa başlasın bir şeyler eksik kalıyor. Ateşle açınca izleyici nerede olduğunu anlamıyor; yüzükle açınca sona baştan varılmış oluyor.

Kareleri üç kez baştan diziyor. Her dizilişte aynı fotoğraflar başka bir hikâye anlatıyor: biri bir zanaatin adımları, biri bir ustanın bir günü, biri bir yüzüğün yolculuğu. Bir fotoğraf dizisinin başı, ortası, sonu olur mu? Kareleri hangi göreve göre seçmek gerekir?

Bağlam

Tek kare ve seri dersinde dizinin, tek karenin sığdıramadığı süreyi ve çevreyi taşıdığını, gereksiz tekrarın diziyi yalnızca uzattığını konuşmuştuk (Ders 23.1). Daha yakın ol dersinde de ayrıntı karesini, bir konunun yalnızca küçük bir parçasını gösteren yakın kare olarak tanımlamıştık (Ders 6.7). Bu ders iki fikri birleştiriyor: seriye giren her kare, anlatının içinde belirli bir görev üstlenir ve bu görevler bir araya gelince bir yapı oluşur.

Bir hikâyenin başı, ortası ve sonu olduğu fikri anlatının en eski araçlarından biridir. Fotoğraf dizisi sözcük kullanmadan anlatır, ama izleyicinin zihni yine bir yere yerleşmek, olan biteni izlemek ve bir sona varmak ister. Bu yapı her seride aynı sırayla kurulmaz; ama karelerin görevlerini bilmek, hangisinin eksik olduğunu ve hangisinin fazla olduğunu görmeyi sağlar.

Basit açıklama

Dizi nasıl açılır?

Açılış karesi, bir dizinin başında izleyiciyi yere, zamana ve konuya yerleştiren karedir. Çoğu zaman geniş bir karedir: atölyenin sabah ışığındaki genel görünüşü, ustanın tezgâhı, ateşin yeri, pencere. İzleyici bu kareden nerede olduğunu, ne tür bir yerde bulunduğunu ve kimi izleyeceğini anlar. Bir açılış karesi olmadan yakın kareler havada asılı kalır; izleyici bir çekicin kime ait olduğunu, bir alevin nerede yandığını bilemez.

Açılış her zaman geniş bir kare olmak zorunda değildir. Bazı diziler bir ayrıntıyla, merak uyandıran küçük bir parçayla açılır ve yeri daha sonra gösterir; bu, izleyiciyi bir soruyla içeri çeker. Ama böyle bir açılış yapılacaksa, yerleştirme görevi ikinci ya da üçüncü karede mutlaka yerine getirilmelidir. Açılışın gücü, izleyicinin ilk bakışta dizinin ne hakkında olduğunu ve neden izlemeye değer olduğunu sezmesinden gelir. Atölyenin kapısından içeri düşen ışık ve tezgâhın başındaki usta, hem yeri hem kişiyi hem de işi aynı anda tanıtabilir.

Dizinin ortasında neler olur?

Dizinin ortası konunun dokusunu ve insanlarını açar. Ayrıntı kareleri burada iş görür: eğenin gümüşte bıraktığı parlak çizgiler, lehim alevinin mavi ucu, aşınmış çekiç sapı. Bu kareler izleyiciye yakından bakma fırsatı verir ve genel karelerin gösteremediği emeği, malzemeyi ve zamanı hissettirir. Ayrıntılar aynı zamanda bir soluklanma yeridir: geniş bir karenin bütün bilgisini taşıdıktan sonra izleyici tek bir dokuya odaklanır ve dizinin hızı yavaşlar. Ama ayrıntı karelerinin her biri bir şey söylemelidir; yalnızca etkileyici bir doku olsun diye eklenen yakın kareler dizinin ortasını şişirir ve zirveye giden yolu uzatır.

İlişki karesi, bir dizide insanları birbirine ya da işlerine bağlayan ve aralarındaki ilişkiyi gösteren karedir. Ustanın çırağına bir eğeyi nasıl tutacağını gösterdiği an, bir müşteriyle konuştuğu an ya da elinin yüzüğü ışığa tutup incelediği an bu türdendir. İlişki kareleri hikâyeye duygu katar; izleyici yalnızca bir süreci değil, o sürecin içindeki insanları da görür.

Ölçek ritmi, bir dizide geniş, orta ve yakın karelerin art arda değiştirilerek izleyicinin gözüne tempo kazandırılmasıdır. Art arda beş yakın kare boğucu, art arda beş geniş kare mesafeli gelir. Geniş bir atölye karesinden sonra orta mesafede usta, ardından yakın bir el, sonra yeniden geniş bir kare gelirse izleyici hem yeri hem ayrıntıyı kaybetmeden ilerler. Bu ritim bir zorunluluk değil, bir dizinin nefes alıp vermesini sağlayan bir araçtır.

Doruk ve son nasıl kurulur?

Zirve anı, bir dizide hikâyenin en yoğun, en anlamlı anını taşıyan ve öteki karelerin ona doğru ilerlediği karedir. Atölyede bu, taşın yuvasına oturtulduğu an olabilir: ustanın büyüteç altında kısılmış gözleri, cımbızın ucunda koyu kırmızı taş, ateşin sıcak ışığı yüzüne vurmuş. Zirve anı çoğu zaman dizinin ortasının biraz ilerisine yerleştirilir; önce gerilim kurulur, sonra doruk gelir.

Zirve anında ışık çoğu zaman zordur. Ateşin önündeki koyu tenli bir yüzde pozlamayı alevlere göre yaparsan yüz karanlıkta kaybolur; yüze göre yaparsan alevler patlar. Bu anda teni öncelemek ve alevin bir kısmının beyaza kaçmasını kabul etmek, zirve anının asıl konusunu, insanı, görünür kılar.

Kapanış karesi, bir diziyi bitiren ve izleyiciyi bir duyguyla ya da bir soruyla bırakan karedir. Kapanış bir sonuç olabilir: müşterinin parmağındaki yüzük. Ya da açık bir uç bırakabilir: ustanın akşam ışığını kapattığı, tezgâhın üstünde yarım kalmış yeni bir işin durduğu kare. Sonuç gösteren bir kapanış hikâyeyi tamamlar; açık uçlu bir kapanış izleyiciyi düşünmeye bırakır. Hangisinin seçileceği anlatmak istenen şeye bağlıdır; ikisi de geçerli bir sondur.

Bir insanı anlatan dizide yapı temsil sorusunu da taşır. Atölyenin kareleri ustanın yalnızca ellerini gösterirse, izleyici onu bir kişi olarak değil, bir zanaatin aracı olarak görür. Özellikle koyu tenli bir ustanın yalnızca emek harcayan elleriyle gösterilmesi, onu yüzsüz bir işçiye indirgeyebilir. Dizide ustanın yüzünü, bakışını ve kendi sesiyle konuştuğu bir anı taşıyan en az bir kare bulunması, onu hikâyenin öznesi yapar. Hangi karelerin kendisini doğru anlattığını ona sormak da bu dengeyi kurmanın bir yoludur.

Görsel kanıt

Kırk karenin arasından yedi kare seçiyorsun ve her birine bir görev yazıyorsun. Açılış: sabah ışığında atölyenin kapısı, tezgâhın başında usta. Ayrıntı: eğenin gümüşte bıraktığı çizgiler. İlişki: ustanın çırağına eğeyi gösterdiği an. Ayrıntı: lehim alevinin mavi ucu. Zirve: büyüteç altında taşı oturtan usta, ateşin ışığında koyu kahverengi yüzü, pozlama yüze göre, alevin ucu beyaz. İlişki: müşterinin yüzüğü parmağına taktığı an. Kapanış: akşam, boş tezgâh ve yanmayan ateş.

Dizinin ölçek ritmi geniş, yakın, orta, yakın, orta, orta, geniş. İlk dizilişte ustanın yüzü yalnızca zirve anında görünüyordu; çay molasında gülen yüzünü dördüncü sıraya ekleyince usta dizinin öznesine dönüşüyor. Kareleri ustaya gösterdiğinde o da en çok o gülen kareyi seçiyor.

Sık yapılan hata

Özet

Bir fotoğraf dizisinin kareleri görevler üstlenir: açılış karesi izleyiciyi yere ve konuya yerleştirir, ayrıntı ve ilişki kareleri ortada konunun dokusunu ve insanlarını açar, zirve anı hikâyenin doruğunu taşır, kapanış karesi bir sonuçla ya da açık bir uçla izleyiciyi bırakır. Geniş, orta ve yakın karelerin ölçek ritmi diziye tempo verir ve bu yapı her seride aynı sırayla değil, anlatılmak istenene göre bir araç olarak kullanılır. Bir insanı anlatan dizide kişi yalnızca elleriyle değil, yüzü ve bakışıyla da yer almalı; zor ışıkta zirve anının pozlaması teni önceler.

Mini ödev

Bu ödevde bir çekimin karelerinden yapısı olan bir dizi kuracaksın.

1. Bir süreci, bir olayı ya da bir kişinin bir gününü en az yirmi kareyle çek ya da daha önce çektiğin bir diziyi kullan.
2. Kareler arasından altı ile sekiz kare seç ve her birinin görevini yaz: açılış, ayrıntı, ilişki, zirve ya da kapanış.
3. Dizinin ölçek ritmini geniş, orta ve yakın olarak not et; art arda aynı ölçekte üçten fazla kare varsa birini değiştir.
4. Bir kez sonuç gösteren, bir kez açık uçlu bir kapanışla iki diziliş kur ve farkı yaz. Dizide bir insan varsa yüzünün ve bakışının yer aldığı kareyi kontrol et ve seçimi mümkünse onunla birlikte gözden geçir.

Kendini değerlendir

• Dizindeki her karenin görevini adlandırabiliyor musun?
• Zirve anını neden o sıraya koyduğunu açıklayabiliyor musun?
• Dizideki kişiyi yalnızca işiyle değil, yüzü ve bakışıyla da gösterdin mi?

Sözlük

Mini test

1. Açılış karesinin temel görevi nedir?

• A) Dizinin en keskin karesi olmak
• B) Hikâyenin doruğunu göstermek
• C) Konunun en küçük ayrıntısını göstermek
• D) İzleyiciyi yere, zamana ve konuya yerleştirmek

2. Art arda beş yakın karenin bulunduğu bir dizi boğucu geliyor. Ne yapılır?

• A) Beşini de siyah beyaza çevirmek
• B) Aralarına orta ve geniş kareler koyarak ölçek ritmi kurmak
• C) Dizinin başına taşımak
• D) Hepsini aynı boyuta kırpmak

3. Ateşin önünde taşı oturtan koyu tenli ustanın zirve karesinde pozlama nasıl önceliklendirilir?

• A) Yüze göre; alevin bir kısmının beyaza kaçması kabul edilir
• B) Alevlere göre; yüz karanlıkta kalabilir
• C) Ortalama ölçümle; ikisinin arası
• D) Pozlama önemli değildir

4. Ustanın yalnızca ellerini gösteren bir dizide hangi değişiklik onu hikâyenin öznesi yapar?

• A) Daha çok el karesi eklemek
• B) Kareleri siyah beyaza çevirmek
• C) Yüzünü ve bakışını taşıyan en az bir kare eklemek
• D) Kapanış karesini kaldırmak

Cevaplar

1. D — Açılış karesi izleyicinin nerede olduğunu ve kimi izleyeceğini anlamasını sağlar.
2. B — Farklı ölçekler diziye tempo verir ve izleyicinin gözünü dinlendirir.
3. A — Zirve anının konusu insandır; ten görünür kalmalı, alevin ucu feda edilebilir.
4. C — Yüz ve bakış, kişiyi bir aracın parçası olmaktan çıkarıp hikâyenin öznesi yapar.

Özet kartı

• Açılış yere ve konuya yerleştirir.
• Ayrıntı ve ilişki kareleri ortayı doldurur.
• Zirve anı doruğu taşır; zor ışıkta teni öncele.
• Kapanış sonuç ya da açık uç olabilir.
• Ölçek ritmi kur; insanı yüzüyle de göster.

Sonraki derse köprü

Dizi hazır olunca arkadaşın iki kareyi rastlantıyla yan yana koydu: ustanın isle kararmış, çizik dolu elleri ve bir vitrinin cam rafında pırıl pırıl duran bitmiş yüzük. Tek başına hiçbiri özel bir şey söylemiyordu; yan yana gelince ikisinin arasında emeğin ve değerin görünmeyen bağı belirdi. Yüzüğün yanına boş tezgâhı koyunca ise anlam bambaşka bir yöne döndü. Fotoğrafların sırası neden önemli? Sonraki ders, iki fotoğrafın yan yana gelince doğurduğu üçüncü anlamı ve kareleri eşleştirmeyi anlatıyor.