Bilinçli kamera hareketi (ICM)

Öğrenme hedefi

Enstantane açıkken makineyi bilerek ve planlayarak hareket ettirip keskin bir sahneyi resimsel bir görüntüye dönüştürebileceksin. Bu tekniği titreyen elden gelen istenmeyen bulanıklıktan ve konuyu izleyen kaydırma çekiminden ayıracak, hareketin yönünü sahnenin baskın çizgilerine göre seçeceksin. Başlangıç noktası olarak hangi enstantane aralığının kullanıldığını bilecek, güneşli bir günde yarım saniyelik bir pozlamaya ulaşmak için kaç stopluk bir ND filtre gerektiğini hesaplayacaksın. Dikey sürükleme, zoom çekmesi ve dönme hareketi gibi farklı hareketleri deneyecek, deklanşörü hareketin ortasında basarak izleri dengeleyecek ve çok sayıda denemenin içinden seçim yapacaksın. İnsanların yer aldığı karelerde yüzlerin nasıl dağıldığını, tenin fonla nasıl karıştığını gözeterek, gerektiğinde arka perde senkronuyla bir yüzü keskin tutabileceksin. Bir karenin sanat olup olmadığını tek bir kurala değil, niyete ve tutarlılığa bakarak tartışacaksın.

Merak sorusu

Derenin kıyısında uzun bir kavak sırası var. Gövdeler dimdik, beyazımsı ve ince; aralarından sarı yapraklar ve arkadaki yeşil çayır görünüyor. Kulüpten arkadaşın bir sergide gördüğü fotoğrafı anlatıyor: aynı türden ağaçlar, keskin çizgiler yerine yukarıdan aşağıya uzanan açık ve koyu şeritlere dönüşmüş, yapraklar sarı lekeler olarak aralarına akmış. İlk bakışta bir suluboya resmi gibi. Çeken kişi, perde açık kalırken gövdeyi planlı biçimde gökyüzüne doğru kaldırmış.

Arkadaşın bir kez deniyor. Makine elinde, yarım saniyelik bir enstantane, makineyi yukarı çekiyor. İlk kare her yöne dağılmış bulanık bir yeşil; ikincisinde gövdeler hafifçe eğri. Onuncu denemede şeritler dik, yapraklar gövdelerin arasında yumuşak birer ışık gibi duruyor. Arkadaşın ekrana uzun uzun bakıyor ve kararsız kalıyor: bu bulanıklık bir kaza mı, bir tercih mi? Makineyi sallamak sanat olabilir mi?

Bağlam

Donmuş an ve akan hareket dersinde kaydırma çekimini, hareket eden bir konuyu makineyle izleyerek konuyu keskin, arka planı akmış göstermek olarak tanımlamıştık (Ders 8.5). O teknikte hareketin bir amacı vardır: konuyu keskin tutmak. Bilinçli kamera hareketi ise bu amacı bırakır. Hiçbir şeyi keskin tutmaya çalışmaz; sahnenin tamamını hareketle yeniden çizer.

Fotoğrafçılığın büyük bölümü netlik, keskinlik ve sarsıntısızlık üzerine kuruludur ve şimdiye kadarki derslerin çoğu bulanıklığı önlemeyi öğretti. Bu ders ters yönden bakıyor: bulanıklık bir kusur değil, bilerek kullanılan bir fırça olduğunda ne olur? Cevap, sonucu beğenip beğenmemekten çok, hareketin ne kadar denetlendiğine ve ne söylemek için kullanıldığına bağlıdır.

Basit açıklama

Titremeden farkı ne?

Bilinçli kamera hareketi, enstantane açıkken makinenin planlı bir yönde ve hızda hareket ettirilerek sahnenin çizgilerinin ve renklerinin bilerek bulanıklaştırılmasıdır. Titreyen bir elden gelen bulanıklık ile arasındaki fark niyettir, ama niyet tek başına yetmez. Titreme rastgeledir: kenarlar her yöne dağılır, hiçbir çizgi korunmaz ve sonuç tekrar edilemez. Bilinçli hareket ise bir yöne sahiptir: sahnenin bazı çizgileri hareket boyunca uzar ve korunur, bazıları erir.

Hareketin yönünü sahnenin baskın çizgisi belirler. Dimdik ağaç gövdeleri gibi dikey çizgilerle dolu bir sahnede makine gövdelere paralel, yani yukarı ya da aşağı hareket ettirilirse gövdeler uzun şeritlere dönüşür ama birbirinden ayrı kalır. Aynı sahnede makine yana çekilirse gövdeler birbirine karışır ve dikey yapı kaybolur. Deniz kenarında ufuk çizgisi gibi yatay bir yapı varsa yatay bir hareket denizi, kumu ve göğü üç renk şeridine ayırır.

Dikey sürükleme, makinenin enstantane boyunca yukarı ya da aşağı doğru düzgün bir hızla hareket ettirilmesidir. Bu, dikey çizgilerin baskın olduğu ormanlarda ve ağaç sıralarında en sık kullanılan harekettir ve teknikle tanışmak için iyi bir başlangıçtır.

Hangi enstantane, hangi ışık?

Hareketin kareye ne kadar iz bırakacağı, enstantanenin uzunluğuna ve makinenin hızına bağlıdır. Başlangıç noktası olarak saniyenin on beşte biri ile bir saniye arası sık kullanılır. Kısa uçta şekiller hâlâ tanınır, yalnızca kenarlar yumuşar; uzun uçta biçimler renk alanlarına dönüşür. Aynı enstantanede makineyi hızlı çekmek daha uzun izler, yavaş çekmek daha kısa izler bırakır. Bu değerler birer kalıp değil, denemeye başlamak için birer noktadır.

Gün ışığında bu kadar yavaş bir perde, ışığı kısmayı gerektirir. Güneşli 16 kuralına göre güneşli bir günde ISO 100 ve f/16'da enstantane yaklaşık saniyenin yüzde biridir (Ders 19.5). Bunu saniyenin yarısına uzatmak, ışığı elli kat azaltmak, yani yaklaşık altı stop demektir; altı stopluk bir ND filtre enstantaneyi yarım saniyenin biraz üstüne taşır. Bulutlu bir günde, alacakaranlıkta ya da gölgeli bir ormanda daha az filtre yeter ya da hiç gerekmez.

Deklanşörün ne zaman basıldığı da önemlidir. Makineyi hareketsizken çekip sonra hareket ettirirsen karede bir yerde keskin bir görüntü ile onun uzamış izi üst üste biner. Hareketi deklanşöre basmadan önce başlatıp enstantane kapanana kadar sürdürmek, izleri kare boyunca dengeli yayar.

Dikey sürüklemenin dışında da hareketler vardır. Zoom çekmesi, enstantane açıkken zoom objektifin odak uzaklığının hızla değiştirilmesi ve görüntünün merkezden dışa doğru ışınlar gibi yayılmasıdır. Merkezdeki konu görece belirgin kalırken çevre bir patlama gibi akar. Makineyi üçayağa almak merkezi daha sabit tutar; elde yapılan zoom çekmesi ise daha dağınık bir sonuç verir.

Dönme hareketi, makinenin enstantane boyunca objektifin ekseni çevresinde döndürülmesi ve görüntünün merkez çevresinde bir girdap gibi dönmesidir. Bir çiçeğin ortasında ya da bir kubbenin altında bu hareket, sahneyi bir sarmala dönüştürür.

Bunlar dışında makine bir yay çizerek, küçük bir titreşimle ya da bir yürüyüşün ritmiyle de hareket ettirilebilir. Hangi hareket seçilirse seçilsin, bu teknik düzinelerce deneme ister. Aynı hareket her seferinde biraz farklı bir kare verir; seçme dersinde konuştuğun gibi, çekimin sonunda en tutarlı birkaç kareyi ayırmak işin bir parçasıdır (Ders 17.3).

İnsan varsa ne değişir?

Bir kalabalığın içinden ya da bir dansçının çevresinde yapılan bir hareket, insanları renkli lekelere dönüştürür ve yüzler tanınmaz hâle gelir. Bu, sokak fotoğrafçılığında kimliği gizleyerek bir hareketi ya da kalabalığın enerjisini göstermenin bir yolu olabilir.

Ten, bulanık bir karede fonun rengiyle karışır. Hareket bir yüzü uzattığında aydınlık bir fon, yüzün kenarlarına doğru yayılır. Parlak bir gökyüzünün önündeki koyu bir ten, bu yayılmayla kenarlarında griye döner ve rengini yitirebilir; karanlık bir fonun önündeki açık bir ten ise uzayarak fona beyazımsı bir hale bırakır. Rengin korunmasını istiyorsan fonu tenle benzer parlaklıkta seçmek ya da hareketi kısa tutmak yardımcı olur.

Bir yüzün keskin kalması istenirse flaş işe karışır. Arka perde senkronu, flaşın pozlamanın başında değil, perde kapanmadan hemen önce patlamasıdır. Hareket boyunca ortam ışığı yumuşak izler çizer; flaş sonunda yüzü keskin biçimde dondurur ve iz, yüzün arkasında kalır. Bu durumda yüzün pozlamasını enstantane değil flaşın gücü belirler; koyu bir ten için flaş gücünü biraz artırmak ya da flaşı yaklaştırmak, izlerin arasında yüzün doğru tonda görünmesini sağlar.

Sanat mı, hata mı?

Bir karenin sanat olup olmadığını teknik tek başına belirlemez. Titreyen bir elle çekilmiş bir fotoğraf da, planlı bir hareketle çekilmiş bir fotoğraf da bulanıktır. Ama ikincisinde fotoğrafçı hareketin yönünü sahneye göre seçmiş, enstantaneyi ayarlamış, sonucu yeniden üretebilmiş ve bir dizi içinden bilerek seçmiştir. Bu denetim, bir kareyi bir kaza olmaktan çıkarır. Resim tarihinde fırça izinin kendisi bir anlatım aracı olarak görülür; fotoğrafta hareket izi de benzer bir yere oturabilir, ama bu bir iddiadır ve karenin kendisi onu taşımak zorundadır. Aynı sergide bir izleyici suluboyayı andıran şeritlerden etkilenirken bir başkası yalnızca bulanık bir orman görebilir; ikisi de meşru bir tepkidir. Ortaya çıkan görüntünün etkileyici bulunup bulunmayacağı ise izleyiciye kalır; bu dersin sana verdiği şey bir beğeni kuralı değil, bulanıklığı bilerek kullanabilmenin araçlarıdır.

Görsel kanıt

Güneşli bir sabah kavak sırasının önünde duruyorsun. ISO 100 ve f/16 ile ölçüm saniyenin yüzde biri civarında; altı stopluk bir ND filtre takınca enstantane yarım saniyenin biraz üstüne çıkıyor. Makineyi elinde, gövdelere paralel tutuyor, önce aşağıdan yukarıya bir hareket başlatıyor ve hareketin ortasında deklanşöre basıyorsun.

İlk karelerde hareket hafifçe eğri gidiyor ve gövdeler yana yatmış görünüyor. Birkaç denemeden sonra hareket düzgünleşiyor: beyazımsı gövdeler uzun, dik şeritler; aralarında sarı yapraklar yumuşak lekeler; alt kenarda çayırın yeşili yatay bir bant. Aynı sahnede makineyi yana çektiğinde gövdeler birbirine karışıyor ve ağaç sırası tanınmaz bir yeşil-sarı alana dönüşüyor.

Arkadaşın gövdelerin önünde duruyor; parlak gökyüzü yüzünün arkasında. Flaşı arka perde senkronuna alıp biraz yaklaştırıyorsun. Hareketin izleri arkadaşının çevresinde akarken koyu teninin sıcak kahverengisi keskin ve doğru tonda; izler yüzün arkasında kalıyor.

Sık yapılan hata

Özet

Bilinçli kamera hareketi, enstantane açıkken makineyi planlı bir yönde hareket ettirerek sahneyi bilerek bulanıklaştırır; hareketin yönü baskın çizgilere göre seçilir, saniyenin on beşte biri ile bir saniye arası bir başlangıç noktasıdır ve gün ışığında böyle yavaş bir perde için ND filtre gerekir. Dikey sürükleme, zoom çekmesi ve dönme hareketi farklı izler bırakır; hareket deklanşörden önce başlatılır, düzinelerce denemeden seçim yapılır. İnsanların yer aldığı karelerde yüzler dağılır ve ten fonla karışır, bir yüzün keskin kalması gerekiyorsa arka perde senkronu kullanılır; bir karenin sanat olup olmadığını tek bir kural değil, hareketin ne kadar denetlendiği ve ne için kullanıldığı tartıştırır.

Mini ödev

Bu ödevde dikey çizgileri baskın bir sahnede, bir ağaç sırasının, bir çitin ya da bir binanın önünde bilinçli kamera hareketi deneyeceksin.

1. Işığa göre yarım saniyelik bir enstantane için kaç stopluk bir ND filtre gerektiğini hesapla ya da ışığın zaten yettiği bir saati seç.
2. Aynı sahnede makineyi bir kez çizgilere paralel, bir kez dik olarak hareket ettir ve sonuçları karşılaştır.
3. En az otuz kare çek; enstantaneyi ve hareketin hızını değiştirerek dene ve sonunda en tutarlı üç kareyi seç.
4. Karede bir insan varsa, tenin fonla nasıl karıştığını not et; flaşın varsa arka perde senkronuyla yüzü keskin tutmayı dene ve yüzün tonunu kontrol et.

Kendini değerlendir

• Bilinçli hareketi titreyen elden ve kaydırma çekiminden ayıran şeyi açıklayabiliyor musun?
• Seçtiğin hareketin yönünü sahnenin çizgileriyle gerekçelendirebiliyor musun?
• Karede bir insan varsa tenin rengini koruyup korumadığını denetledin mi?

Sözlük

Mini test

1. Kavak gövdeleri gibi dikey çizgilerle dolu bir sahnede gövdeleri uzun, ayrı şeritler olarak göstermek için makine nasıl hareket ettirilir?

• A) Yana doğru
• B) Çapraz
• C) Yukarı ya da aşağı
• D) Hareket ettirilmez

2. Güneşli bir günde ISO 100 ve f/16'da enstantane saniyenin yüzde biri civarında. Yarım saniyeye inmek için yaklaşık kaç stopluk bir ND filtre gerekir?

• A) Altı stop
• B) Bir stop
• C) Üç stop
• D) On stop

3. Bulanık izlerin üstünde aynı sahnenin keskin bir görüntüsü de beliriyor. En olası neden nedir?

• A) ND filtre fazla güçlü
• B) Enstantane çok uzun
• C) Hareketin yönü yanlış
• D) Deklanşöre makine hareketsizken basılıp hareket sonradan başlatılmış

4. Parlak gökyüzünün önündeki koyu tenli bir kişinin yüzü hareketle griye dönüyor ve yüzün keskin kalması isteniyor. En uygun yaklaşım hangisidir?

• A) Enstantaneyi uzatmak
• B) Arka perde senkronuyla flaşı kullanıp gücünü yüze göre ayarlamak
• C) Hareketi hızlandırmak
• D) Zoom çekmesine geçmek

Cevaplar

1. C — Hareket çizgilere paralel olduğunda gövdeler uzar ama birbirinden ayrı kalır.
2. A — Saniyenin yüzde birinden yarım saniyeye elli kattır; bu da yaklaşık altı stop eder.
3. D — Hareketsiz geçen kısa süre keskin bir görüntü kaydeder; hareket önce başlatılmalıdır.
4. B — Arka perde senkronu yüzü perde kapanmadan hemen önce dondurur; yüzün tonu flaş gücüyle ayarlanır.

Özet kartı

• Hareketin yönünü baskın çizgilere paralel seç.
• Saniyenin on beşte biri ile bir saniye arası başlangıçtır; gündüz ND gerekir.
• Hareketi önce başlat, deklanşöre ortasında bas.
• Düzinelerce kare çek, en tutarlılarını seç.
• İnsan varsa teni fona karşı denetle; yüz keskin olacaksa arka perde senkronu kullan.

Sonraki derse köprü

Akşam kulüpte, arkadaşın kavak sırasının kareleri ekranda dururken yaşlı bir üye çantasından eski bir baskı çıkardı. Aynı türden bir ağaç sırası, ama yapraklar kar gibi bembeyaz, gökyüzü neredeyse kapkara, derenin suyu mürekkep gibi koyuydu. Fotoğrafı kışın değil, yazın, yeşil yapraklarla dolu bir günde çektiğini söyledi; makinesine gözle görülmeyen bir ışığı kaydedecek bir filtre takmıştı. Yapraklar neden beyaz görünüyor? Sonraki ders, kızılötesi bir filtreyle ya da bu ışığa göre dönüştürülmüş bir makineyle görünmeyen ışığı fotoğraflamayı anlatıyor.