Yüksek hız fotoğrafçılığı

Öğrenme hedefi

Göz açıp kapayıncaya kadar olup biten bir anı, bir damlanın suya çarpıp taç açtığı ya da bir balonun patladığı saniyenin küçük bir kesrini, keskin biçimde dondurabileceksin. Hareketi donduran şeyin çoğu zaman enstantane değil flaş süresi olduğunu, düşük güçte bir flaşın neden daha kısa yandığını açıklayacaksın. Karanlık bir odada ortam ışığını devreden çıkararak pozlamayı yalnızca flaşa bırakacak, düşen bir damlanın kısa bir sürede ne kadar yol aldığını hesaplayarak ne kadar kısa bir ışığa ihtiyacın olduğunu bulacaksın. Odağı olay başlamadan önce doğru noktaya kilitleyecek, anı yakalamak için ses tetiği ya da ışık bariyeri kullanacak ve tetik gecikmesini deneme kareleriyle ayarlayacaksın. Bir insanın savrulan saçını ya da yüzüne sıçrayan suyu dondururken flaş gücü ile ten arasındaki dengeyi kuracak, sulu bir düzende güvenliği gözeteceksin.

Merak sorusu

Mutfaktaki musluktan su dolu bir kâseye her birkaç saniyede bir damla düşüyor. Damla yüzeye değdiği an suyun kenarları dişli bir halka gibi kalkıyor, merkezden bir su kulesi fırlıyor, kulenin ucunda minik bir top beliriyor; sonra hepsi dağılıyor. Göz bu şekli yalnızca bir kıpırtı olarak görüyor. Kulüpten arkadaşın enstantaneyi makinenin izin verdiği en kısa değere indiriyor; sonuç koyu, damla da uzamış bir çizgi; deklanşöre doğru anda basmaya çalıştığında ise ya boş bir su yüzeyi ya da çoktan dağılmış halkalar yakalıyor.

Arkadaşın mutfağın ışığını kapatıyor, küçük bir flaşı en düşük güce alıp kâsenin yanına yerleştiriyor ve odayı karanlıkta bırakan bir enstantaneyle çekiyor. Birkaç düzine denemeden sonra taç, sütun ve tepesindeki top donmuş cam gibi keskin görünüyor. Bir su damlası havada nasıl dondurulur? Makinenin en kısa enstantanesinin başaramadığını küçük bir flaş nasıl başarır?

Bağlam

Enstantane dersinde hareketi dondurmak için kısa enstantaneler seçmiştin (Ders 8.4). Ama bir damlanın taç açması, en kısa mekanik enstantanenin bile yetişemeyeceği kadar hızlıdır; üstelik o kadar kısa bir pozlamada kareye çok az ışık girer. Yüksek hızda senkron dersinde de flaşın perdeyle birlikte hızlı bir ışık dizisi ürettiği modda hareketi donduran şeyin artık enstantane olduğunu görmüştün (Ders 19.5). Bu ders tersine dönüyor: flaşın kendi kısacık patlamasını hareketi durdurmanın asıl aracı yapıyor.

Yüksek hız fotoğrafçılığı iki sorunu çözmek zorundadır. Hareketi durduracak kadar kısa bir ışık gerekir ve bu ışığın tam doğru anda yanması gerekir. Zamanlama insan refleksiyle çözülemez; o yüzden işin önemli bir bölümü, anı makinenin ve flaşın senin yerine yakalamasını sağlamaktır.

Basit açıklama

Hareketi ne donduruyor?

Flaş süresi, flaş patlamasının ışık yaydığı süredir. Bir tepe flaşı ya da stüdyo flaşı bu ışığı çok kısa bir süre içinde verir ve bu süre boyunca kareye düşen ışık, konunun o anki hâlini kaydeder. Karanlık bir odada ortam ışığı neredeyse sıfır olduğunda, deklanşör açık kaldığı sürece kareye yalnızca flaşın ışığı girer. Böylece enstantane birkaç saniye bile olsa pozlamayı ve hareketi donduran şey flaş süresi olur.

Tepe flaşlarının çoğunda güç, patlamanın ne kadar süreceği ayarlanarak değiştirilir. Tam güçte flaş en uzun süre yanar; bu süre makinenin en kısa enstantanesiyle aynı düzeyde ya da ondan uzun olabilir. Güç azaldıkça patlama kısalır ve düşük güçlerde en kısa enstantaneden çok daha kısa bir ışık verir. Bu yüzden yüksek hızda flaş en düşük güçlerden birine alınır ve eksilen ışık, flaşı konuya yaklaştırarak ya da birden fazla flaş kullanarak telafi edilir. Stüdyo flaşlarında güç ile süre arasındaki ilişki modelden modele değişir; hangisinin nasıl davrandığını flaşın kendi belgelerinden öğrenmek gerekir.

Ne kadar kısa bir ışığa ihtiyacın olduğunu basit bir hesap gösterir. Yarım metre yükseklikten düşen bir damla, hava direnci yok sayılırsa yüzeye saniyede yaklaşık üç metre hızla çarpar. Saniyenin binde birinde bu damla üç milimetre yol alır ve kenarları belirgin biçimde uzar; saniyenin yirmi binde birinde milimetrenin onda birinden biraz fazla ilerler ve keskin görünür. Hareket ne kadar hızlıysa ve kadraj ne kadar dar tutulmuşsa, ışığın o kadar kısa olması gerekir.

Işık nasıl kurulur?

Düzen karanlıkta başlar. Oda karartılır ya da ortam ışığı öyle düşük tutulur ki seçilen enstantane, diyafram ve ISO ile flaşsız çekilen kare simsiyah çıksın. Bu kontrol önemlidir: ortam ışığı karede iz bırakırsa flaşın dondurduğu keskin görüntünün çevresinde bulanık bir hayalet oluşur.

Flaş manuel moda alınır. Otomatik flaşın gönderdiği ön flaş (Ders 19.3) ölçüm için ışık harcar, gücü kareden kareye değiştirir ve bir insan çekiliyorsa gözlerini asıl patlamadan önce kırpmasına yol açabilir. Manuel güç her karede aynı süreyi ve aynı parlaklığı verir. Diyafram, damlanın ve tacın sığ alan derinliğine sığması için orta ya da biraz kısık bir değere alınır; ISO düşük tutulur.

Işığın yönü şekli belirler. Suyun arkasına yerleştirilmiş bir flaş, önündeki renkli bir kartonu ya da yarı saydam bir fonu aydınlatır ve damla bu parlak fonun önünde cam gibi kenarlarıyla görünür. Yandan gelen bir flaş ise tacın kıvrımlarını ve suyun yüzeyindeki dalgaları ortaya çıkarır.

Doğru an nasıl yakalanır?

Önceden odaklama, olay başlamadan önce odağın, hareketin gerçekleşeceği noktaya elle kilitlenmesidir. Damlanın düşeceği yere bir kalem ya da bir kaşık ucu tutulur, odak ona ayarlanır, sonra otomatik odak kapatılır. Olay çok kısa sürer ve otomatik odak ona yetişemez.

Zamanlamanın en basit yolu, karanlıkta perdeyi bir iki saniye açık tutup o süre içinde flaşı elle patlatmaktır; ama damla gibi tekrar eden bir olayda bu, isabet oranı düşük bir kumardır. Tetikler bu işi devralır. Ses tetiği, bir sesi algıladığı anda flaşı patlatan araçtır; bir balonun patlaması, bir bardağın kırılması ya da bir nesnenin yere çarpması gibi sesli olaylarda kullanılır. Işık bariyeri, önünden geçen bir nesnenin kestiği ışık demetini algılayarak flaşı patlatan araçtır; düşen bir damla ya da uçan bir böcek demeti kestiği anda tetiklenir.

Tetik gecikmesi, tetiğin olayı algılaması ile flaşın patlaması arasına eklenen ayarlanabilir süredir. Işık bariyeri damlayı yüzeyin birkaç santim üstünde algılar; damla yüzeye ancak biraz sonra ulaşır ve taç ondan da sonra açılır. Gecikmeyi kısa tutarsan damla henüz havada, uzun tutarsan taç dağılmış olur. Doğru değer deneme kareleriyle bulunur: gecikme küçük adımlarla değiştirilir, her adımda birkaç kare çekilir ve istenen şekil yakalanana kadar devam edilir. Musluktan düşen damlaların aynı noktaya ve düzenli aralıklarla düşmesi, bu denemeleri tekrarlanabilir kılar.

İnsan çekerken nelere dikkat edilir?

Yüksek hız yalnızca damlalar için değildir. Bir dansçının savrulan saçı, havaya atılan un ya da yüze sıçrayan su aynı ilkelerle dondurulur. Ama insan çekerken flaş gücü ile ten arasında bir denge kurmak gerekir. Hareketi dondurmak için flaş düşük güçte tutulur; düşük güç ise daha az ışık demektir. Koyu bir ten açık bir tenden daha az ışık yansıttığı için, aynı düşük güçte yüz karanlık kalabilir. Bu açığı flaşın gücünü artırarak kapatmak patlamayı uzatır ve saç yeniden bulanıklaşır. Daha iyi yol, flaşı yüze yaklaştırmak, ikinci bir flaşı düşük güçte eklemek ya da yüzün gölge tarafına beyaz bir yansıtıcı koymaktır; böylece her flaş kısa kalır ve ten de doğru pozlanır. Açık tende ise yakın ve güçlü bir flaş alında ve burun sırtında parlak lekeler bırakabilir; flaşı biraz uzaklaştırmak ya da yumuşatmak yeter.

Yüze su sıçratılan bir çekimde model gözlerini kapalı tutar ve her denemeden önce ne olacağını bilir. Sulu bir düzende flaşlar, kablolar ve prizler suyun ulaşamayacağı yerde durmalıdır; sıçrayan su elektrikli bir araca değdiğinde tehlike yalnızca ekipman için değildir.

Görsel kanıt

Mutfağın ışığını kapatıyor, musluğu damlaların birkaç saniyede bir düşeceği kadar açıyorsun. Kâsenin arkasına mavi bir karton, kartonun önüne de en düşük güçlerden birine alınmış bir flaş koyuyorsun. Makine üçayakta, manuel modda; flaşsız çekilen deneme karesi simsiyah. Damlanın düştüğü yere bir kalemin ucunu tutup odağı ona kilitliyor, otomatik odağı kapatıyorsun.

Işık bariyerini musluğun hemen altına yerleştiriyorsun. İlk karelerde damla henüz havada, yüzeyin üstünde asılı bir inci gibi; gecikmeyi biraz uzatıyorsun. Birkaç adım sonra taç açılıyor, sonra ortasından sütun yükseliyor. Sütunun tepesindeki küçük top, mavi fonun önünde cam gibi keskin; kenarlarında hiçbir uzama yok.

Ertesi gün arkadaşın, koyu tenli bir dansçının saçını savurduğu bir kare istiyor. Tek flaşın düşük gücünde saç dondu ama yüz karanlık kaldı. Gücü artırmak saçı yeniden bulanıklaştırıyor; bunun yerine yüze yakın ikinci bir flaşı da düşük güçte ekliyorsun. Saç telleri havada tek tek keskin, dansçının teni sıcak kahverengisinde, gözleri açık.

Sık yapılan hata

Özet

Yüksek hız fotoğrafçılığında hareketi donduran şey çoğu zaman flaş süresidir: karanlık bir odada deklanşör açıkken kareye yalnızca flaş ışığı girer, tepe flaşlarında da güç düştükçe patlama kısalır, bu yüzden flaş düşük güçte ve konuya yakın kullanılır. Odak olaydan önce doğru noktaya kilitlenir; an ses tetiği ya da ışık bariyeriyle yakalanır ve tetik gecikmesi deneme kareleriyle ayarlanır. İnsan çekerken koyu teni aydınlatmak için gücü artırmak yerine flaş yaklaştırılır ya da ikinci bir düşük güçlü flaş eklenir; sulu düzende elektrikli araçlar sudan uzak tutulur.

Mini ödev

Bu ödevde karanlık bir odada, bir flaş ve su dolu bir kapla yüksek hızda bir an donduracaksın.

1. Yarım metre yükseklikten düşen bir damlanın saniyede yaklaşık üç metre hızla, saniyenin binde birinde ve yirmi binde birinde ne kadar yol aldığını hesapla.
2. Odayı karart ve flaşsız deneme karesinin simsiyah çıktığını doğrula; flaşı manuel moda ve düşük güce al, odağı damlanın düştüğü noktaya önceden kilitle.
3. Bir tetik varsa gecikmeyi küçük adımlarla değiştirerek damlayı havada, taç açarken ve sütun yükselirken yakala; tetik yoksa perdeyi açık tutup flaşı elle patlat ve isabet oranını not et.
4. Aynı düzeni bir kez tam güçte, bir kez düşük güçte dene ve keskinliği karşılaştır. Bir insan çekersen yüzünün doğru pozlanıp pozlanmadığını ve flaş gücünün saçı dondurup dondurmadığını birlikte değerlendir.

Kendini değerlendir

• Karanlık bir odada hareketi neden enstantanenin değil flaşın dondurduğunu açıklayabiliyor musun?
• Tetik gecikmesini değiştirerek olayın farklı evrelerini yakalayabildin mi?
• Bir insan çektiysen, koyu ya da açık ten için flaş gücünü artırmadan doğru pozlamayı nasıl kurduğunu anlatabiliyor musun?

Sözlük

Mini test

1. Karanlık bir odada deklanşör açıkken bir damlanın taç açışını donduran şey nedir?

• A) Makinenin en kısa enstantanesi
• B) Yüksek ISO
• C) Kısık diyafram
• D) Flaşın kısa patlaması

2. Tepe flaşıyla hareketi daha iyi dondurmak için flaşın gücüyle ne yapılır?

• A) Tam güce çıkarılır
• B) Düşük güce alınır ve flaş konuya yaklaştırılır
• C) Otomatik moda bırakılır
• D) Yüksek hızda senkrona alınır

3. Keskin bir damlanın çevresinde bulanık bir hayalet görünüyor. En olası neden nedir?

• A) Ortam ışığının karede iz bırakması
• B) Flaş süresinin çok kısa olması
• C) Tetik gecikmesinin uzun olması
• D) Odağın önceden kilitlenmesi

4. Koyu tenli bir dansçının savrulan saçı donmuş ama yüzü karanlık. En uygun çözüm hangisidir?

• A) Flaş gücünü tam güce çıkarmak
• B) Enstantaneyi uzatmak
• C) Yüze yakın ikinci bir düşük güçlü flaş ya da yansıtıcı eklemek
• D) Otomatik flaşa geçmek

Cevaplar

1. D — Ortam ışığı yokken kareye yalnızca flaşın kısacık ışığı girer; hareketi o dondurur.
2. B — Tepe flaşlarında düşük güç daha kısa patlama demektir; eksilen ışık flaşı yaklaştırarak kapatılır.
3. A — Ortam ışığı perde açık kaldığı sürece hareketi kaydeder ve flaşın keskin görüntüsünün çevresine bulanık bir iz ekler.
4. C — Gücü artırmak patlamayı uzatır; yakın bir ikinci flaş ya da yansıtıcı hem kısa ışığı hem doğru teni sağlar.

Özet kartı

• Karanlıkta hareketi flaş süresi dondurur; flaşsız kare simsiyah olmalı.
• Tepe flaşında düşük güç = kısa patlama; flaşı yaklaştır.
• Odağı olaydan önce kilitle; otomatik odağı kapat.
• Anı ses tetiği ya da ışık bariyeriyle yakala; gecikmeyi deneyerek ayarla.
• İnsan çekerken gücü artırma, ışık ekle; suyu elektrikten uzak tut.

Sonraki derse köprü

Damla dizisini bitirdikten sonra arkadaşın pencereden görünen dolunaya takıldı. Kendi yüzünün yandan bir siluetini çekip, o karanlık profilin içine ayın parlak yüzeyini yerleştirmek istiyordu. Bunu bir düzenleme programında iki fotoğrafı katman olarak üst üste koyarak yapabilirdi; ama makinesinin menüsünde iki kareyi çekim sırasında birleştiren bir ayar olduğunu duymuştu. İki fotoğraf tek karede nasıl birleşir? Sonraki ders, makinenin çoklu pozlama modunu ve çekim sırasında birleştirmenin nasıl planlandığını anlatıyor.