Timelapse

Öğrenme hedefi

Saatler süren yavaş bir değişimi, belirli aralıklarla çektiğin fotoğrafları art arda dizerek birkaç saniyelik bir videoya dönüştürebileceksin. İstediğin video süresinden ve kare hızından yola çıkarak kaç kare gerektiğini, seçtiğin çekim aralığıyla çekimin ne kadar süreceğini ve olayın kaç kat hızlanacağını hesaplayacaksın. Konunun hızına göre bir aralık seçecek, enstantaneyi hareketin kareler arasında akıcı ya da kesik görünmesine göre ayarlayacaksın. Karelerin parlaklığı dalgalandığında titremenin nereden geldiğini bulacak, gün batımı gibi ışığın sürekli azaldığı bir çekimde pozlamayı küçük adımlarla değiştirecek, pil, kart ve deklanşör açısından çekimi planlayacaksın. Karede insanlar varsa onların titrek birer gölgeye dönüştüğünü, değişen ışıkta tenlerin renginin kaydığını ve tanınabilir yüzlerin bir mahremiyet sorusu doğurduğunu hesaba katacaksın.

Merak sorusu

Vadinin üstünde bulutlar batıdan doğuya akıyor. Gölgeleri tepelerin yamacından iniyor, kasabanın kiremitlerini bir karartıp bir aydınlatıyor, sonra derenin karşı yakasına geçiyor. Gözle bakınca bu hareket zar zor seçiliyor; bir buluta birkaç dakika dikkatle bakmadan yer değiştirdiğini fark etmiyorsun. Kulüpten arkadaşın tek bir kare çektiğinde bulutlar donmuş, uzun pozlamada ise gökyüzü dokusuz, yumuşak bir örtüye dönmüş.

Arkadaşın makineyi üçayağa alıp bir saat boyunca her dört saniyede bir kare çekiyor. Evde bu dokuz yüz kareyi art arda dizdiğinde yarım dakikalık bir video çıkıyor: bulutlar tepelerin üstünden bir nehir gibi akıyor, gölgeler vadide koşuyor. Bulutların hareketi nasıl gösterilir? Bir saatlik gökyüzü, yarım dakikaya nasıl sığar?

Bağlam

Uzaktan deklanşör dersinde aralıklı çekimi, makinenin belirli aralıklarla kendiliğinden kare çekmesi olarak tanımlamıştık (Ders 13.4). O derste bu ayarın bir zaman atlamasına kapı açtığını yalnızca anmıştık; bu ders o kapıdan içeri giriyor. Uzun pozlama dersinde de hareketi tek karede bir iz olarak göstermiştin (Ders 22.1). Timelapse aynı hareketi başka bir yoldan gösterir: izi tek karede toplamaz, zamanı sıkıştırarak hareketin kendisini görünür kılar.

Timelapse fotoğraf ile video arasında durur. Her kare bir fotoğraftır; pozlama, beyaz dengesi ve kompozisyon kuralları geçerlidir. Ama sonuç bir videodur ve kareler tek tek değil, saniyede onlarcası art arda görülür. Bu yüzden tek bir karede fark edilmeyen küçük tutarsızlıklar, bir parlaklık sıçraması ya da hafif bir kayma, videoda göze batan bir titreme ya da sarsıntıya dönüşür.

Basit açıklama

Kaç kare, hangi aralıkla?

Timelapse, bir olayı belirli aralıklarla çekilen karelerle kaydedip bu kareleri normal video hızında oynatarak zamanı sıkıştırılmış biçimde gösteren tekniktir. Hesabın iki ucu vardır: videonun ne kadar süreceği ve çekimin ne kadar süreceği. İkisini bağlayan iki sayı çekim aralığı ile kare hızıdır.

Kare hızı, videonun bir saniyesinde gösterilen kare sayısıdır; yaygın değerler saniyede yirmi dört, yirmi beş ya da otuz karedir. Çekim aralığı, iki kare arasında geçen süredir. Hesap basittir: saniyede yirmi beş karelik on saniyelik bir video iki yüz elli kare ister. Her beş saniyede bir kare çekersen bu iki yüz elli kare bin iki yüz elli saniye, yani yaklaşık yirmi bir dakika sürer. Videonun bir saniyesinde yirmi beş kare, yani yüz yirmi beş saniyelik gerçek zaman geçer; olay yüz yirmi beş kat hızlanır.

Aralığı konunun hızı belirler. Rüzgârda hızlı akan bulutlar için bir iki saniyelik aralıklar akıcı bir hareket verir; yavaş sürüklenen bulutlar ya da kayan gölgeler için beş on saniye daha uygun düşer. Gökyüzünde dönen yıldızlar ya da açan bir çiçek çok daha uzun aralıklar ister. Bu değerler birer başlangıç noktasıdır; aralık kısa kalırsa hareket videoda ağırlaşır, uzun kalırsa bulutlar kareden kareye sıçrar. Emin değilsen kısa aralıkla çekmek daha güvenlidir, çünkü fazla kareyi sonradan atlayarak videoyu hızlandırabilirsin ama eksik kareyi yerine koyamazsın.

Hareket neden akıcı ya da kesik görünür?

Her karenin enstantanesi, o karede hareketin ne kadar iz bıraktığını belirler. Çok kısa bir enstantane her bulutu keskin dondurur; kareler art arda oynatıldığında bulutlar yumuşak akmak yerine küçük sıçramalarla ilerler. Daha uzun bir enstantane her karede hareketi hafifçe bulanıklaştırır ve bu bulanıklık kareleri birbirine bağlayarak akışı yumuşatır.

Bazı fotoğrafçılar başlangıç noktası olarak enstantanenin çekim aralığının yaklaşık yarısını kaplamasını seçer: dört saniyelik aralıkta iki saniyelik bir pozlama gibi. Gündüz bu kadar uzun bir enstantane için ışığı azaltmak gerekir; uzun pozlama dersinde gördüğün ND filtre burada da işe yarar. Bu bir zorunluluk değildir: keskin ve kesik bir hareket bazen tam da istenen etkidir, özellikle kalabalık bir meydanda insanların koşuşturmasını enerjik göstermek istediğinde.

Titreme nereden gelir?

Titreme, timelapse videoda karelerin parlaklığının birbirinden küçük farklarla ayrılması ve oynatıldığında görüntünün göz kırpar gibi dalgalanmasıdır. Tek kareye bakarken bu fark görülmez; saniyede yirmi beş kare art arda geçtiğinde göz onu hemen yakalar.

Titremenin en sık kaynağı otomatik pozlamadır. Makine her kareyi yeniden ölçer ve bir bulutun geçişine, bir arabanın farına tepki vererek pozlamayı kademeli adımlarla değiştirir. Bu yüzden timelapse çoğu zaman manuel pozlamayla çekilir; beyaz dengesi de sabitlenir, odak elle ayarlanır. Diyafram bıçakları da titreme üretebilir: objektif her karede açılıp kısılırken bıçaklar her seferinde tam aynı noktada durmayabilir ve bu küçük fark parlaklığa yansır. Diyaframı en açık konumda bırakmak ya da diyaframı elle ayarlanan bir objektif kullanmak bu kaynağı ortadan kaldırır. Kalan küçük dalgalanmaları yumuşatan titreme giderme programları da vardır.

Sessiz çekim için kullanılan elektronik deklanşör mekanik aşınmayı önler, ama floresan ya da LED ışığın altında karelerde bantlar ve kareden kareye değişen parlaklık oluşturabilir. Mekanik deklanşör ise her karede çalışır ve uzun timelapse dizileri onu hızla kullanır; hangisinin seçileceği sahnedeki ışığa bağlıdır.

Gün batımını nasıl çekersin?

Gündüzden geceye geçiş, ışığın gün batımından karanlığa kadar sürekli azaldığı ve pozlamanın çekim boyunca değiştirilmesini gerektiren timelapse çekimidir. Sabit pozlama burada işe yaramaz: güneşe göre ayarlanan bir pozlama karanlıkta simsiyah kalır, karanlığa göre ayarlanan ise gün batımında bembeyaz patlar. Otomatik pozlama ise titremeyi geri getirir.

Çözüm pozlamayı küçük ve seyrek adımlarla elle değiştirmektir. Işık azaldıkça enstantaneyi ya da ISO'yu birkaç dakikada bir, üçte bir stop gibi küçük adımlarla artırırsın. Her adım videoda hafif bir sıçrama bırakır; bu sıçramalar sonradan karelerin parlaklığını birbirine yaklaştıran programlarla yumuşatılır. Beyaz dengesi de bir karar gerektirir: sabit bırakırsan gün batımının turuncusu ve gecenin mavisi videoda korunur; kareden kareye değiştirirsen geçiş düzleşir. Hangisinin seçileceği anlatmak istediğin şeye bağlıdır.

Karede insan varsa ışık değiştikçe tenleri de değişir. Sabit beyaz dengesinde bir yüz gün batımında turuncuya, karanlıkta maviye kayar; bu, akşamın ışığını anlatır ama bir kişiyi tanıtmak için kullanılıyorsa yanıltıcı olabilir. Işık azaldıkça koyu tenli bir yüz, açık tenli bir yüzden daha erken bir siluete döner; pozlamayı artırırken yüzleri de kontrol etmek, gökyüzünü tek ölçüt yapmamayı gerektirir. Uzun aralıklarla çekilmiş bir kalabalıkta insanlar kareden kareye beliren ve kaybolan titrek gölgelere dönüşür, yüzler çoğu zaman tanınmaz. Kısa aralıklarla ve yakından çekilen bir meydanda ise yüzler seçilebilir; yayımlamadan önce bu yüzlerin sahiplerinin haberi olup olmadığını düşünmek gerekir.

Görsel kanıt

Köprünün ucunda üçayağı kuruyor, ağırlığını artırmak için ortasına çantanı asıyorsun. Kadrajı vadinin üstünde üçte ikisi gökyüzü olacak biçimde yerleştiriyor, odağı ve beyaz dengesini elle sabitliyorsun. Pozlamayı manuel moda alıyorsun ve diyaframı en açık konumda bırakıyorsun. Bulutlar orta hızda akıyor; dört saniyelik bir aralık seçiyor, ND filtreyle enstantaneyi iki saniyeye uzatıyorsun.

Saniyede yirmi beş karelik yarım dakikalık bir video için yedi yüz elli kare gerekiyor; dört saniyelik aralıkla bu elli dakika sürüyor. Deneme dizisinde enstantane çok kısaydı ve bulutlar videoda küçük sıçramalarla ilerliyordu; iki saniyelik pozlamayla akış yumuşuyor. Güneş tepelerin arkasına inerken birkaç dakikada bir enstantaneyi üçte bir stop uzatıyorsun. Videoda gökyüzü turuncudan laciverte yumuşakça geçiyor, kasabanın ışıkları tek tek yanıyor. Köprüde yürüyen insanlar kareden kareye beliren saydam gölgeler; kimsenin yüzü seçilmiyor.

Sık yapılan hata

Özet

Timelapse, belirli aralıklarla çekilen kareleri normal video hızında oynatarak zamanı sıkıştırır; video süresi ile kare hızı kare sayısını, çekim aralığı da çekimin süresini ve hızlanma oranını belirler, aralık konunun hızına göre seçilir ve enstantane hareketin akıcı ya da kesik görünmesini ayarlar. Titremeyi önlemek için pozlama, beyaz dengesi ve odak sabitlenir, diyafram bıçaklarının oynaması engellenir; gündüzden geceye geçişte pozlama küçük adımlarla elle artırılıp kalan sıçramalar yumuşatılır. Karede insan varsa tenlerin değişen ışıkta renk ve parlaklık değiştirdiği, yüzlerin ne zaman tanınabilir olduğu ayrıca düşünülür.

Mini ödev

Bu ödevde üçayak üstünde, gökyüzü ya da gölgeler gibi yavaş değişen bir sahnede bir timelapse çekeceksin.

1. Saniyede yirmi beş karelik on saniyelik bir video için kaç kare gerektiğini, seçtiğin aralıkla çekimin ne kadar süreceğini ve olayın kaç kat hızlanacağını hesapla.
2. Pozlamayı, beyaz dengesini ve odağı elle ayarlayıp diziyi çek; kareleri bir video programında seçtiğin kare hızıyla birleştir.
3. Aynı sahneyi bir kez kısa, bir kez uzun enstantaneyle kısa diziler hâlinde çek ve hareketin akıcılığını karşılaştır.
4. Karede insan varsa, videoda yüzlerin tanınıp tanınmadığını ve tenlerin ışık değiştikçe nasıl göründüğünü not et.

Kendini değerlendir

• Video süresinden ve kare hızından kaç kare gerektiğini, aralıktan da çekim süresini hesaplayabiliyor musun?
• Videonda titreme olduysa kaynağını bulabildin mi?
• Karedeki insanların yüzlerinin tanınabilir olup olmadığını ve tenlerin nasıl göründüğünü denetledin mi?

Sözlük

Mini test

1. Saniyede yirmi beş karelik on saniyelik bir video her beş saniyede bir kareyle çekilirse çekim yaklaşık ne kadar sürer?

• A) İki dakika
• B) Beş dakika
• C) Yirmi bir dakika
• D) İki saat

2. Timelapse videoda görüntü göz kırpar gibi dalgalanıyor. En olası neden nedir?

• A) Otomatik pozlamanın her kareyi yeniden ölçmesi
• B) Çekim aralığının kısa olması
• C) Kare hızının yüksek olması
• D) Üçayağın düzeç olmaması

3. Bulutlar videoda yumuşak akmak yerine küçük sıçramalarla ilerliyor. Hangi değişiklik akışı yumuşatır?

• A) ISO'yu artırmak
• B) Kare hızını düşürmek
• C) Diyaframı kısmak ve enstantaneyi kısaltmak
• D) ND filtreyle enstantaneyi uzatmak

4. Gün batımından karanlığa bir timelapse'te köprüdeki koyu tenli bir kişinin yüzü erkenden siluete dönüyor. Hangisi en uygun yaklaşımdır?

• A) Pozlamayı gün batımına göre sabitlemek
• B) Pozlamayı küçük adımlarla artırırken yalnız gökyüzüne değil yüzlere de bakmak
• C) Otomatik pozlamaya geçmek
• D) Çekim aralığını uzatmak

Cevaplar

1. C — İki yüz elli kare çarpı beş saniye bin iki yüz elli saniye, yaklaşık yirmi bir dakika eder.
2. A — Makine her kareyi yeniden ölçünce parlaklık küçük adımlarla oynar; oynatıldığında bu titreme olarak görünür.
3. D — Uzun enstantane her karede hareketi hafifçe bulanıklaştırır ve kareleri birbirine bağlar.
4. B — Işık azaldıkça koyu ten daha erken kararır; pozlama adımlarını yüzleri de gözeterek atmak gerekir.

Özet kartı

• Kare sayısı = video süresi × kare hızı; çekim süresi = kare sayısı × aralık.
• Aralığı konunun hızına göre seç; emin değilsen kısa tut.
• Uzun enstantane akıcı, kısa enstantane kesik hareket verir.
• Pozlamayı, beyaz dengesini ve odağı sabitle; diyaframı oynatma.
• Gün batımında pozlamayı küçük adımlarla elle artır; yüzleri ve mahremiyeti de denetle.

Sonraki derse köprü

Akşam eve döndüğünde arkadaşın mutfaktaki musluğun damladığını fark etti. Her damla alttaki su dolu kâseye düştüğünde bir an için küçük bir taç açılıyor, ortasından ince bir sütun yükseliyor, sonra her şey dağılıyordu. Göz bu şekli ancak bir göz kırpması kadar görüyordu. Makinenin en kısa enstantanesiyle çektiğinde kare hem karanlık hem de bulanık çıktı; deklanşöre doğru anda basmak ise neredeyse imkânsızdı. Bir su damlası havada nasıl dondurulur? Sonraki ders, çok kısa bir flaş patlaması ve doğru zamanlamayla hareketi donduran yüksek hız fotoğrafçılığını anlatıyor.