Kızılötesi

Öğrenme hedefi

Gözün göremediği yakın kızılötesi ışığı fotoğraflayarak yeşil yaprakların bembeyaz, mavi göğün kapkara göründüğü karelerin nasıl oluştuğunu açıklayabileceksin. Sıradan bir makinenin sensörünün önündeki kızılötesi kesme filtresinin bu ışığın çoğunu neden durdurduğunu, objektifin önüne takılan bir kızılötesi filtre ile dönüştürülmüş bir makine arasındaki farkı ve her birinin pozlamaya, vizöre ve odaklamaya etkisini karşılaştıracaksın. Yaprakların, göğün ve suyun kızılötesinde neden farklı davrandığını ışığın yansıması ve saçılmasıyla anlatacak, odak kaymasını ve bazı objektiflerde beliren parlak lekeyi tanıyacaksın. Özel beyaz dengesi ve kanal değiştirmeyle siyah beyaz ya da sahte renkli bir sonuç kuracak; bir portrede kızılötesinin teni nasıl değiştirdiğini, farklı ten tonlarını birbirine nasıl yaklaştırdığını bilecek ve böyle bir kareyi bir kişinin gerçek ten rengi gibi sunmayacaksın.

Merak sorusu

Kulüpteki yaşlı üyenin çıkardığı baskıda derenin kıyısındaki ağaçlar sanki kar yağmış gibi bembeyaz. Ama dallar dolu, yapraklar gür; bu bir kış manzarası değil. Gökyüzü neredeyse siyah, üstünde birkaç parlak bulut asılı; derenin suyu koyu, mürekkebe benzeyen bir şerit. Çayır da ağaçlar gibi açık, ışıl ışıl. Fotoğrafı yazın, öğle saatlerinde, yaprakların en yeşil olduğu bir günde çektiğini söylüyor.

Arkadaşın baskıyı ışığa tutup uzun uzun bakıyor. Bir düzenleme hilesi olup olmadığını soruyor; yaşlı üye gülümseyip makinesinin objektifine koyu, neredeyse siyah bir cam taktığını anlatıyor. O camın içinden bakınca hiçbir şey görünmüyormuş, ama makine bir şey görmüş. Yapraklar neden beyaz görünüyor? Göz görmezken makine neyi görüyor?

Bağlam

Beyaz dengesi dersinde sahnedeki nötr bir yüzeyden özel beyaz dengesi almayı (Ders 11.2), güçlü siyah beyaz dersinde de kanal karıştırıcıyla renk kanallarını harmanlayarak gri tonları yönetmeyi görmüştün (Ders 21.10). Bu iki araç kızılötesi fotoğrafçılığın temel iki aracıdır, ama burada başka bir amaçla kullanılır: gözün hiç görmediği bir ışığı, görülebilir bir görüntüye çevirmek.

Şimdiye kadarki bütün dersler gözün gördüğü ışıkla çalıştı. Oysa sensör, gözün algıladığı aralığın biraz dışındaki ışığa da duyarlıdır. Makine üreticileri bu ışığı çoğunlukla bilerek engeller, çünkü karışırsa renkleri bozar. Kızılötesi fotoğrafçılık bu engeli kaldırır ya da aşar ve aynı manzarayı bambaşka bir tonlamayla gösterir.

Basit açıklama

Makine hangi ışığı görüyor?

Işık bir dalgadır ve rengini dalga boyu belirler. Gözün gördüğü ışık, kabaca 380–400 ile 700–780 nanometre arasındadır; kaynaklara göre sınırlar biraz değişir. Kısa uçta mor, uzun uçta kırmızı yer alır. Yakın kızılötesi, görünür kırmızının hemen ötesinde, gözün algılamadığı ama sensörün kaydedebildiği uzun dalga boylu ışıktır. Güneş ışığı bu bölgede de bolca enerji taşır.

Kızılötesi kesme filtresi, sıradan makinelerde sensörün önüne yerleştirilen ve yakın kızılötesi ışığın çoğunu durduran filtredir. Bu filtre olmasa kızılötesi ışık renk kanallarına karışır ve fotoğraflarda renkler kayar. Objektifin önüne takılan bir kızılötesi filtre ise tersini yapar: görünür ışığın büyük bölümünü keser, yalnızca belirli bir dalga boyunun ötesini geçirir. Bu filtreler genellikle geçirmeye başladıkları dalga boyuyla adlandırılır ve gözle bakıldığında neredeyse siyahtır.

Sıradan bir makineye böyle bir filtre takıldığında sensöre ulaşan ışık, iki filtrenin arasından sızabilen küçük bir kızılötesi payıdır. Sonuç çok uzun pozlamalardır: güneşli bir günde bile birkaç saniye ya da daha uzun. Makine üçayakta durur, hareket eden yapraklar ve bulutlar bulanıklaşır. Dönüştürülmüş makine, sensörün önündeki kızılötesi kesme filtresi çıkarılmış ve yerine kızılötesi geçiren bir filtre konmuş makinedir. Böyle bir makine gündüz elde, normale yakın enstantanelerle çeker ve canlı görüntüde kızılötesi sahneyi doğrudan gösterir. Dönüştürme geri alınması kolay olmayan bir işlemdir ve makineyi sıradan renkli çekimden çoğunlukla çıkarır.

Yapraklar neden beyaz, gök neden siyah?

Bir yaprak, görünür ışıkta yeşildir çünkü içindeki klorofil kırmızı ve maviyi soğurur, yeşilin bir bölümünü yansıtır. Yakın kızılötesinde ise klorofil bu ışığı pek soğurmaz ve yaprağın iç dokusu, hücrelerle hava boşlukları arasındaki çok sayıda sınır, ışığı güçlü biçimde geri saçar. Bu yüzden sağlıklı, canlı yapraklar ve çimen kızılötesinde parlak görünür; bir siyah beyaz baskıda kar gibi beyaz çıkar. Kurumuş ya da hastalıklı yapraklar bu parlaklığı yitirir.

Açık gök mavidir, çünkü havadaki moleküller kısa dalga boylu ışığı uzun dalga boylu ışıktan çok daha fazla saçar. Yakın kızılötesi en uzun dalga boylarından biri olduğu için havada çok az saçılır; göğün bu bölgede gönderdiği ışık azdır ve gök koyu görünür. Bulutlar ise su damlalarından oluşur ve bütün dalga boylarını benzer biçimde saçar; kızılötesinde de beyaz kalır. Koyu göğe karşı parlak bulutlar bu yüzden bu kadar güçlü bir karşıtlık kurar.

Su yakın kızılötesini güçlü biçimde soğurur. Durgun bir dere ya da göl bu ışığı yansıtmak yerine yutar ve koyu, mürekkebe benzer bir yüzey olarak görünür. Yaprakların parlaklığı, göğün ve suyun koyuluğu bir araya geldiğinde, aynı manzara görünür ışıktaki hâlinden tamamen farklı bir tonlama kazanır.

Çekerken ve işlerken nelere dikkat edilir?

Kızılötesi odak kayması, objektiflerin kızılötesi ışığı görünür ışıktan biraz farklı bir mesafede odaklaması ve görünür ışıkta keskin görünen bir karenin kızılötesinde hafifçe yumuşak çıkmasıdır. Bazı eski objektiflerin mesafe ölçeğinde bu fark için ayrı bir işaret bulunur. Objektif önü filtreyle çekerken odak, filtre takılmadan önce ayarlanır ve diyafram biraz kısılarak alan derinliği bu farkı örtecek kadar artırılır. Dönüştürülmüş bir makinede canlı görüntüde odaklamak bu sorunu çoğunlukla ortadan kaldırır. Bazı objektifler kızılötesinde karenin ortasında parlak, yuvarlak bir leke üretir; bu objektifin iç yansımalarından gelir ve bir objektifi kızılötesinde kullanmadan önce denemek gerekir.

Ham kızılötesi kare çoğu zaman koyu kırmızı ya da mor bir renk taşır. Özel beyaz dengesi yeşil çimenden ya da yapraklardan alınınca bu renk büyük ölçüde nötrleşir. Kare siyah beyaza çevrilirse klasik kızılötesi görünüm elde edilir. Kanal değiştirme, düzenleme sırasında kırmızı ve mavi kanalların yerlerinin değiştirilmesidir; böylece koyu gök maviye döner, yapraklar beyaz ya da altın rengi görünür ve sahte renkli bir kızılötesi görüntü ortaya çıkar. Bu renkler bir sahnenin gerçek renkleri değil, görünmeyen bir ışığın yorumudur.

Tenle ne olur?

Yakın kızılötesi ışık tenin birkaç milimetre içine girer ve orada saçılıp geri döner. Bu yüzden kızılötesi bir portrede ten pürüzsüz, mumsu bir görünüm kazanır; lekeler, çiller ve sivilceler büyük ölçüde kaybolur, buna karşılık derinin altındaki damarlar bazen belirgin biçimde görünür. Göz rengi de farklı görünebilir. Ten rengini büyük ölçüde belirleyen pigment, görünür ışığı güçlü soğururken yakın kızılötesini çok daha az soğurur. Sonuç olarak koyu ve açık tenler kızılötesinde birbirine görünür ışıktakinden çok daha yakın tonlarda çıkar. Bu, kızılötesi bir portreyi bir kişinin ten rengini gösteren bir kayıt olarak sunmamak için güçlü bir nedendir: görüntü teni değil, tenin başka bir ışıktaki davranışını gösterir.

Makyaj ve dövmeler de kızılötesinde farklı görünür; bazı mürekkepler kaybolur, bazıları koyulaşır. Bir kişiyi kızılötesiyle çekmeden önce ne göreceğini anlatmak ve çıkan kareyi göstermek, alışılmadık bir görüntünün onu hazırlıksız yakalamasını önler.

Görsel kanıt

Öğle saatinde derenin kıyısında makineyi üçayağa kuruyor, kompozisyonu ve odağı filtresiz ayarlıyorsun. Objektifin önüne neredeyse siyah kızılötesi filtreyi takınca vizör kararıyor. Pozlama güneşli bir öğlede birkaç saniyeye çıkıyor ve rüzgârda sallanan yaprakların kenarları hafifçe yumuşuyor.

Ham kare koyu kırmızı. Özel beyaz dengesini çimenden alınca renk nötrleşiyor. Siyah beyaza çevirince ağaçlar ve çimen bembeyaz, gökyüzü kapkara, bulutlar parlak, dere mürekkep gibi koyu bir şerit. Aynı kareyi kanal değiştirmeyle işlediğinde gök maviye dönüyor, yapraklar soluk altın rengi alıyor. İlk karede ortada hafif, parlak bir leke var; aynı sahneyi başka bir objektifle çektiğinde leke kayboluyor.

Arkadaşın kızılötesinde bir portresini istiyor. Karede koyu teni açık gri ve pürüzsüz; görünür ışıktaki sıcak kahverengi yok. Yanındaki açık tenli arkadaşının yüzü neredeyse aynı gri tonda. Kareyi gösterdiğinde arkadaşın, bunun kendi ten rengi olmadığını, bir başka ışığın yorumu olduğunu hemen anlıyor.

Sık yapılan hata

Özet

Kızılötesi fotoğrafçılık gözün görmediği yakın kızılötesi ışığı kaydeder: sıradan makinelerin kızılötesi kesme filtresi bu ışığın çoğunu durdurduğu için objektif önü filtreyle çok uzun pozlamalar gerekir, dönüştürülmüş makine ise elde ve canlı görüntüyle çeker. Canlı yapraklar bu ışığı iç yapılarıyla güçlü saçtığı için beyaz, gök bu ışığı az saçtığı için koyu, su onu soğurduğu için mürekkep gibi görünür; odak kayması ve bazı objektiflerdeki parlak leke denetlenir, özel beyaz dengesi ve kanal değiştirmeyle siyah beyaz ya da sahte renkli bir sonuç kurulur. Ten kızılötesinde pürüzsüzleşir ve farklı ten tonları birbirine yaklaşır; böyle bir kare kişinin ten rengini gösteren bir kayıt gibi sunulmaz.

Mini ödev

Bu ödevde bir kızılötesi filtreyle ya da dönüştürülmüş bir makineyle, yaprak, gök ve su bulunan bir sahneyi çekeceksin; filtren yoksa görünür ışıkta aynı sahneyi çekip kızılötesinde nasıl görüneceğini planlayabilirsin.

1. Sahnede hangi bölgelerin kızılötesinde parlak, hangilerinin koyu çıkacağını tahmin ederek bir eskiz çiz.
2. Makineyi üçayağa kur, kompozisyonu ve odağı filtre takılmadan ayarla, filtreyi takıp pozlamayı deneme kareleriyle bul.
3. Özel beyaz dengesini çimenden al; kareyi bir kez siyah beyaz, bir kez kanal değiştirmeyle işle ve iki sonucu tahminlerinle karşılaştır.
4. Bir portre çekersen, aynı kişinin görünür ışıktaki ve kızılötesindeki kareyi yan yana koy; tenin nasıl değiştiğini ve kareyi kişiye nasıl açıklayacağını not et.

Kendini değerlendir

• Yaprakların neden beyaz, göğün ve suyun neden koyu göründüğünü açıklayabiliyor musun?
• Objektif önü filtre ile dönüştürülmüş makine arasındaki farkı ve her birinin pozlamaya etkisini söyleyebiliyor musun?
• Kızılötesi bir portrenin teni nasıl değiştirdiğini ve neden bir ten kaydı olmadığını anlatabiliyor musun?

Sözlük

Mini test

1. Canlı yapraklar kızılötesi bir fotoğrafta neden beyaz görünür?

• A) Yaprağın iç dokusu yakın kızılötesini güçlü biçimde geri saçtığı için
• B) Klorofil kızılötesini güçlü soğurduğu için
• C) Filtre yeşili beyaza çevirdiği için
• D) Uzun pozlama yaprakları açıklaştırdığı için

2. Sıradan bir makineye objektif önü kızılötesi filtre takıldığında pozlama neden çok uzar?

• A) Filtre sensörü yavaşlattığı için
• B) Kızılötesi ışık sensöre daha yavaş ulaştığı için
• C) Makine pozlamayı yanlış ölçtüğü için
• D) Sensörün önündeki kesme filtresi kızılötesinin çoğunu zaten durdurduğu için

3. Görünür ışıkta keskin görünen kızılötesi kare yumuşak çıkıyor. En olası neden nedir?

• A) Enstantane kısa
• B) Kızılötesi odak kayması
• C) Kanal değiştirme
• D) Özel beyaz dengesi

4. Kızılötesi bir portrede koyu ve açık tenli iki kişinin yüzü neredeyse aynı gri tonda çıkıyor. Bu kareyle ilgili hangisi doğrudur?

• A) Makinenin beyaz dengesi bozuktur
• B) İki kişinin ten rengi aslında aynıdır
• C) Görüntü teni başka bir ışıkta gösterir; ten rengi kaydı olarak sunulmamalıdır
• D) Kanal değiştirme bu farkı geri getirir

Cevaplar

1. A — Klorofil yakın kızılötesini pek soğurmaz; yaprağın iç yapısı onu güçlü biçimde geri saçar.
2. D — Sıradan sensörün önündeki filtre kızılötesini keser; objektif önü filtre de görünür ışığı kesince sensöre çok az ışık kalır.
3. B — Objektif kızılötesini biraz farklı bir mesafede odaklar; odak filtreden önce ayarlanıp diyafram biraz kısılır.
4. C — Ten rengini belirleyen pigment kızılötesini az soğurur; tonlar birbirine yaklaşır ve görüntü bir ten kaydı değildir.

Özet kartı

• Yakın kızılötesi gözün göremediği, sensörün görebildiği ışıktır.
• Objektif önü filtre = çok uzun pozlama; dönüştürülmüş makine = elde çekim.
• Canlı yaprak beyaz, gök ve su koyu.
• Odağı filtreden önce ayarla; objektifte parlak leke var mı dene.
• Kızılötesi portre teni başka bir ışıkta gösterir; ten kaydı gibi sunma.

Sonraki derse köprü

Kulüpteki yaşlı üye, aynı akşam arkadaşından bir iyilik istedi: bir kuyumcu dükkânı için yüzük ve kolye kataloğu çekecekti ve bir yardımcıya ihtiyacı vardı. Deneme çekiminde makinenin küçük ekranında her şey keskin görünüyordu; eve dönüp bilgisayarda açtıklarında ise taşların bir kısmının yumuşak olduğunu, gümüşün hafif sarıya kaydığını fark ettiler. Dükkân sahibi de hangi karenin seçileceğini çekim sırasında görmek istemişti. Çekerken fotoğrafı neden bilgisayarda görmek istersin? Sonraki ders, makineyi bir kabloyla ya da kablosuz bağlantıyla bilgisayara bağlayıp her kareyi anında büyük ekranda denetlemeyi anlatıyor.