Rembrandt ışığı

Öğrenme hedefi

Tek bir ana ışıkla, gölgedeki yanakta küçük bir ışık üçgeni bırakan Rembrandt ışığını kurabilecek ve bu üçgenin nasıl oluştuğunu burun gölgesi ile yanak gölgesinin buluşması üzerinden açıklayabileceksin. Işığın yaklaşık kırk beş derece yandan ve göz hizasının üstünden gelmesinin neden bu gölge düzenini ürettiğini gösterecek; üçgen kapanmadığında, çok küçüldüğünde ya da gölgedeki göz karardığında ışığı ya da yüz açısını nasıl düzelteceğini bileceksin. Burun yapısı farklı yüzlerde aynı ayarın neden farklı sonuç verdiğini görecek, sert ve yumuşak kaynağın üçgenin kenarını nasıl değiştirdiğini karşılaştıracak ve üçgenin farklı tenlerde gölge içinde kaybolmaması için dolguyu ayarlayacaksın.

Merak sorusu

Mahallenin saatçisi dükkânının ellinci yılını kutluyor ve vitrine asmak için bir portresini istiyor. Dükkânın arka odasına tek bir softbox kuruyor, saatçiyi tezgâhının başına oturtuyorsun. Önceki çekimlerden öğrendiğin gibi ışığı yüzüne göre çapraz bir açıya, başının biraz üstüne yerleştiriyor, saatçiyi de ışıktan hafifçe uzağa döndürüyorsun. Deklanşöre bastığında ekranda dikkatini bir şey çekiyor: yüzünün gölgede kalan yarısında, gözünün hemen altında, parlak ve küçük bir üçgen var. Burnun gölgesi aşağı inmiş, yanağın gölgesiyle birleşmiş ve aralarında bu aydınlık adacığı bırakmış.

Saatçi fotoğrafa bakınca «eski bir yağlı boya tablo gibi olmuşum» diyor. Yanaktaki o küçük üçgen ne? Neden bu kadar tanıdık görünüyor ve onu bilerek nasıl kurabilirsin?

Bağlam

Tek ışıklı portrede ışığın açısını, yüksekliğini ve mesafesini değiştirmenin yüzde nasıl farklı gölgeler ürettiğini gördün. Bu gölge düzenlerinin bazıları o kadar sık kullanılır ki adları vardır. Klasik portre aydınlatması bu adlandırılmış düzenleri bir alfabe gibi öğretir: her biri ışığın belirli bir yerde durmasıyla ortaya çıkar ve yüzde tanınabilir bir iz bırakır.

Rembrandt ışığı bu alfabenin en bilinen harflerinden biridir. Adını, on yedinci yüzyılda yaşamış Hollandalı ressam Rembrandt'tan alır; portrelerinde yüzü yandan ve yukarıdan gelen tek bir ışıkla aydınlatıp gölge tarafında küçük bir aydınlık bırakan bu düzen sık görülür. Bu ders, o düzeni fotoğrafta nasıl kuracağını ve farklı yüzlerde nasıl ayarlayacağını anlatıyor.

Basit açıklama

Işık üçgeni nasıl oluşur?

Rembrandt ışığı, ana ışığın yüzün bir yanından ve yukarıdan gelmesiyle gölge tarafındaki yanakta, gözün altında küçük bir ışık üçgeni bırakan portre aydınlatmasıdır. Işık üçgeni, iki gölgenin arasında kalan bu aydınlık alandır. Üçgenin üç kenarını üç şey çizer: yukarıda gözün altı, bir yanda burnun gölgesi, öteki yanda yanağın gölgesi.

Burun gölgesi, ışığın burna çarpıp yüzün öteki tarafına düşürdüğü gölgedir. Işık yandan ve yukarıdan geldiği için bu gölge aşağı ve çapraz iner. Yanak gölgesi ise yüzün ışıktan uzak tarafının, elmacık kemiğinin dönüşüyle birlikte karanlıkta kalan bölümüdür. Işık doğru yerdeyken burun gölgesi aşağı inerek yanak gölgesine dokunur ve iki gölge birleşir. Bu birleşmenin üstünde, gözün hemen altında kalan ve hâlâ ışık alan küçük bölge üçgendir.

Bu düzeni kurmanın genel başlangıç noktası, ana ışığı yüzün yaklaşık kırk beş derece yanına ve göz hizasının belirgin biçimde üstüne koymaktır. Kişi çoğu zaman ışıktan biraz uzağa döner; bu, önceki derste tanıdığın dar ışığa yakın bir düzen oluşturur ve üçgenin olduğu gölge yanağı kameraya bakar. Ama bu açılar bir tarif değil, bir başlangıçtır; her yüzde küçük ayarlar gerekir.

Üçgen nasıl ayarlanır?

Üçgenle ilgili sorunların çözümü çoğu zaman ışığın yerindedir. Üçgen bazen kapanmaz: burun gölgesi aşağı iner ama yanak gölgesine değmez, aralarında açık bir boşluk kalır. Bu durumda ışık yüze fazla önden geliyordur; burun gölgesi kısa kalır. Işığı biraz daha yana ya da biraz daha yukarı almak ya da kişinin yüzünü ışıktan biraz daha uzağa çevirmek gölgeyi uzatıp yanağa bağlar. Kapanmayan bu gölgenin de kendi adı vardır ve modülün ilerleyen bir dersinde ele alınacak.

Tersi de olabilir: üçgen çok küçülür ya da tamamen kaybolur ve gölgedeki göz karanlıkta kalır. Bu durumda ışık fazla yandan ya da fazla yukarıdan geliyordur; gözün kendisi de gölgeye girmiştir. Işığı biraz öne ya da biraz aşağı almak üçgeni büyütür ve gölgedeki gözün de ışık almasını sağlar. Birçok fotoğrafçı, gölgedeki gözde de küçük bir parıltı görülmesini ister; göz karanlıkta kalınca yüz canlılığını yitirebilir.

Yüz açısı, kişinin yüzünü kameraya ve ışığa göre ne kadar çevirdiğidir ve ışığı hareket ettirmeden üçgeni ayarlamanın en hızlı yoludur. Kişi yüzünü ışıktan uzağa çevirdikçe burun gölgesi yanağa doğru uzar; ışığa doğru çevirdikçe kısalır. Işığı kurduktan sonra küçük baş hareketleri istemek, ayaklarla uğraşmaktan çoğu zaman daha kolaydır.

Farklı yüzlerde ve tenlerde neler değişir?

Aynı ışık her yüzde aynı üçgeni üretmez, çünkü burun gölgesinin uzunluğu burnun yapısına bağlıdır. Belirgin, uzun bir burun uzun bir gölge düşürür ve üçgeni kolayca kapatır. Burun köprüsü alçak ya da burnu küçük bir yüzde, örneğin birçok çocukta, gölge kısa kalır ve üçgeni kapatmak için ışığın daha yana ya da daha yukarı alınması gerekir. Yuvarlak ve dolgun yanaklar, yanak gölgesini daha geniş yapar; ince yüzlerde yanak gölgesi daha dardır. Bu yüzden bir yüzde işe yarayan ayar, bir sonrakinde yeniden denenir.

Kaynağın boyu üçgenin kenarını belirler. Küçük ve sert bir kaynak, çıplak bir flaş ya da güneş, keskin kenarlı, net bir üçgen çizer. Büyük bir softbox kenarları yumuşatır; üçgen belirgin kalır ama gölgelere yavaşça karışır. Hangisinin seçileceği fotoğrafın karakterine bağlıdır.

Üçgen gölge tarafında durduğu için tenin rengine göre farklı görünür. Koyu tende gölgedeki yanak zaten derindir ve küçük üçgen, gölge ile arasındaki farkı yeterince taşımazsa kaybolabilir. Pozlamayı yalnızca aydınlık yanağa göre kurmak üçgeni de karartır. Gölge tarafına bir reflektör koyup yaklaştırmak ya da ışığı biraz öne alarak üçgeni büyütmek, onu belirgin tutar. Açık bir tende ise üçgen kolayca seçilir, ama gölge ile aydınlık yanak arasındaki fark çok büyükse yüz sert görünebilir; reflektörle gölgeyi hafifçe açmak üçgeni silmeden yüzü yumuşatır. Sonunda yüzü yakından açıp üçgenin, gözün ve gölge yanağın ayrıntısını birlikte denetlemek gerekir.

Görsel kanıt

Arka odada saatçiyi tezgâhında oturtuyorsun. Softbox yüzüne göre çapraz bir açıda, başının bir karış üstünde. Saatçi ışıktan hafifçe uzağa, bir saati inceler gibi aşağı ve yana bakıyor. İlk karede burun gölgesi aşağı iniyor ama yanağa değmiyor; iki gölge arasında açık bir şerit kalmış. Saatçiden yüzünü biraz daha yana çevirmesini istiyorsun; burun gölgesi uzayıp yanak gölgesiyle birleşiyor ve gözünün altında aydınlık bir üçgen beliriyor.

Saatçinin koyu teninde üçgen gölge yanağın içinde soluk kalıyor; gözü de karanlığa yakın. Softboxu biraz aşağı indirip bir adım öne alıyor, gölge tarafına beyaz bir reflektör yaklaştırıyorsun. Üçgen büyüyor ve belirginleşiyor, gölgedeki gözde küçük bir parıltı beliriyor, gölge yanağındaki kırışıklar seçilmeye başlıyor. Aydınlık yanakta ise alnından çenesine doğru yumuşak bir geçiş var. Saatçi yeni kareye bakıp gülümsüyor: yağlı boya tablo hâlâ orada, ama yüzünün iki yarısı da artık kendisi.

Sık yapılan hata

Özet

Rembrandt ışığı, yaklaşık kırk beş derece yandan ve göz hizasının üstünden gelen ana ışıkla kurulur; burun gölgesi aşağı inip yanak gölgesiyle birleştiğinde gölgedeki yanakta, gözün altında küçük bir ışık üçgeni kalır. Üçgen kapanmıyorsa ışık fazla öndedir, göz kararıyorsa fazla yanda ya da yukarıdadır; en hızlı ayar çoğu zaman kişinin yüz açısıdır ve burun yapısı farklı yüzler farklı ayar ister. Kaynağın boyu üçgenin kenarını yumuşatır ya da keskinleştirir; koyu tende üçgenin gölgede kaybolmaması, açık tende yüzün sertleşmemesi için reflektörle dolgu ayarlanır ve sonuç yüz büyütülerek denetlenir.

Mini ödev

Bu denemeler için tek bir kaynak yeter, bir pencere bile olur; gölge tarafı için yanına açık renkli bir yansıtıcı yüzey al.

1. Işığı çapraz bir açıya ve göz hizasının üstüne koyup bir kişiyi çek; gölge yanakta üçgen oluşup oluşmadığına bak.
2. Üçgen kapanmıyorsa yalnızca yüz açısını değiştirerek kapat; kapandığı karede ışığın ve yüzün konumunu not et.
3. Işığı fazla yukarı ve fazla yana alıp gölgedeki gözün kararmasını gör, sonra gözde parıltı belirene kadar geri getir.
4. Aynı kurulumu farklı yüz yapısında ya da farklı tende iki kişiyle dene ve her birinde üçgeni belirgin tutmak için ne değiştirdiğini ışık şemasıyla birlikte yaz.

Kendini değerlendir

• Bir portreye bakıp üçgenin neden kapanmadığını ya da neden küçüldüğünü ışığın yerinden açıklayabiliyor musun?
• Işığı hareket ettirmeden yalnızca yüz açısıyla üçgeni ayarlayabildin mi?
• Koyu ve açık tende üçgenin gölge yanakta seçilip seçilmediğine yakından baktın mı?

Sözlük

Mini test

1. Rembrandt ışığındaki üçgeni hangi iki gölge çizer?

• A) Kaş gölgesi ve çene gölgesi
• B) Saç gölgesi ve boyun gölgesi
• C) Burun gölgesi ve yanak gölgesi
• D) Kulak gölgesi ve omuz gölgesi

2. Burun gölgesi aşağı iniyor ama yanak gölgesine değmiyor. Işık büyük olasılıkla nerededir?

• A) Yüze fazla önden geliyordur
• B) Fazla yandan geliyordur
• C) Fazla yukarıdan geliyordur
• D) Konunun arkasındadır

3. Işığı hareket ettirmeden üçgeni ayarlamanın en hızlı yolu nedir?

• A) Flaşın gücünü değiştirmek
• B) Diyaframı kısmak
• C) Beyaz dengesini değiştirmek
• D) Kişinin yüz açısını değiştirmek

4. Koyu tenli bir kişinin gölge yanağındaki üçgen gölgenin içinde kayboluyor. En yerinde ilk adım nedir?

• A) Pozlamayı aydınlık yanağa göre biraz daha kısmak
• B) Gölge tarafına bir reflektör yaklaştırmak ya da ışığı biraz öne almak
• C) Işığı daha yana almak
• D) Softboxu kaldırıp çıplak flaş kullanmak

Cevaplar

1. C — Burun gölgesi aşağı inip yanak gölgesiyle birleşir; aralarında gözün altında aydınlık bir üçgen kalır.
2. A — Önden gelen ışık burun gölgesini kısa tutar; ışığı yana ya da yukarı almak gölgeyi uzatır.
3. D — Yüzü ışıktan uzağa çevirmek burun gölgesini uzatır, ışığa çevirmek kısaltır.
4. B — Reflektör gölge tarafını açar, ışığı öne almak üçgeni büyütür; ikisi de onu gölgeden ayırır.

Özet kartı

• Başlangıç: çapraz bir açı ve göz hizasının üstü.
• Burun gölgesi yanak gölgesiyle birleşir; gözün altında ışık üçgeni kalır.
• Kapanmıyorsa ışık fazla önde; göz kararıyorsa fazla yanda ya da yukarıda.
• En hızlı ayar yüz açısıdır; her yüz yapısı yeniden denenir.
• Koyu tende üçgeni reflektörle belirgin tut, yüzü büyüterek denetle.

Sonraki derse köprü

Saatçinin çırağı da ustasının yanında bir portre istediğinde, softboxu bu kez yüzünün tam önüne ve biraz yukarısına aldın. Yüzün iki yarısı da aynı ışıktaydı, ama burnunun hemen altında, dudağının üstünde küçük, simetrik bir gölge belirdi; kanatlarını açmış bir kelebeği andırıyordu. Burnun altındaki kelebek gölge nereden gelir? Sonraki ders, ışığın tam önde ve yukarıda durduğu bu klasik düzeni ve onun yüzde bıraktığı simetrik izi anlatıyor.