Tek ışıklı portre

Öğrenme hedefi

Stüdyoda yalnızca bir ışık ve bir reflektörle, yerleri ve mesafeleri değiştirerek birbirinden çok farklı portreler kurabileceksin. Tek ışık kurulumunda ışığın açısının, yüksekliğinin, konuya ve fona olan mesafesinin ve boyunun her birinin portreye neyi kattığını ayrı ayrı gösterecek; ışığın merkezini yüzden biraz kaydırarak ışık tüylemeyle geçişleri ve parlamayı yöneteceksin. Yüzün kameraya dönük tarafını aydınlatan geniş ışık ile uzak tarafını aydınlatan dar ışığı ayırıp yüzün biçimine etkilerini karşılaştıracak, reflektörün mesafesiyle gölge tarafını ayarlayacak ve kurduğun düzeni üstten bakan bir ışık şemasıyla kâğıda geçireceksin. Ek bir ışığın hangi durumda kaçınılmaz olduğunu fark edecek, tek ışığın farklı tenlerde gölge tarafını nasıl bıraktığını da denetleyeceksin.

Merak sorusu

Komşun emekli bir tarih öğretmeni ve yıllardır yazdığı anı kitabı sonunda basılıyor. Arka kapak için bir portre istiyor. Halk eğitim merkezinin küçük fotoğraf odasını bir öğleden sonra için ayarlıyorsun: gri bir kâğıt fon, bir ışık ayağı, önünde bir softbox takılı tek bir flaş ve beyaz bir reflektör. Kurs yöneticisi, gelecek hafta ikinci ve üçüncü ışıkların da geleceğini, bugün yalnızca bununla idare etmen gerektiğini söylüyor.

İlk karede ışığı öğretmenin tam önüne koyuyorsun; yüz temiz ama düz. Softboxu yana alınca yüz derinleşiyor ama bir yarısı karanlığa gömülüyor. Reflektörü öteki yana koyduğunda gölge yumuşuyor; öğretmeni fondan bir iki adım uzaklaştırdığında gri kâğıt koyu bir griye iniyor. Bir saat içinde, tek ışıkla, birbirine hiç benzemeyen altı portre çekmiş oluyorsun.

Tek ışıkla ne kadar şey yapılabilir? Bir portre için ikinci bir ışık gerçekten şart mı?

Bağlam

Önceki modülde flaşı tanıdın, makineden ayırdın, önüne şekillendiriciler taktın. Stüdyo aydınlatması bu parçaları, kontrollü bir mekânda, ışığın her parametresini tek tek yönetebileceğin bir düzende bir araya getirir. Bu modül klasik ışık şemalarını kurmayı ve sonunda kendi şemanı tasarlamayı hedefliyor.

Başlangıç noktası tek bir ışıktır. Doğada çoğu zaman tek bir güneş vardır ve göz, tek bir kaynaktan gelen tutarlı gölgelere alışkındır. Tek ışık aynı zamanda en iyi öğretmendir: her değişikliğin sonucunu karışıklık olmadan görürsün. Bu ders, bu sade düzenin sınırlarını ve olanaklarını keşfediyor.

Basit açıklama

Tek ışıkla hangi değişkenler yönetilir?

Tek ışık kurulumu, bir portrenin yalnızca bir ana ışık ve gerekirse ışık üretmeyen bir reflektörle aydınlatıldığı düzendir. Bu düzende elinde beş değişken vardır: ışığın açısı, yüksekliği, konuya olan mesafesi, boyu ve fona olan uzaklık. Her birini ayrı ayrı değiştirmek başka bir portre üretir.

Açı, gölgenin yüzde nereye düşeceğini belirler: önden gelen ışık yüzü düzleştirir, yana alındıkça yüz derinleşir, arkaya geçtikçe yalnızca kenarlar aydınlanır. Yükseklik gölgelerin yönünü belirler; göz hizasının biraz üstündeki bir ışık gölgeleri doğal biçimde aşağı düşürür. Işığın boyu ve şekillendiricisi (Ders 19.7) gölge kenarının yumuşaklığını belirler. Konuya olan mesafe, hem yumuşaklığı hem de yüzün bir yanından ötekine ışığın ne kadar hızlı azaldığını değiştirir.

Fona olan uzaklık ise çoğu zaman gözden kaçan en güçlü araçtır. Işık ve konu yerinde dururken konuyu fondan uzaklaştırırsan, fon ışıktan daha uzak kalır ve mesafe hesabı (Ders 18.2) gereği hızla kararır; gri bir kâğıt koyu griye, hatta neredeyse siyaha iner. Konuyu fona yaklaştırırsan fon ışığa yaklaşır ve açılır. Böylece tek bir ışıkla, yalnızca adımları değiştirerek hem karanlık hem de açık fonlu portreler kurabilirsin.

Işık tüyleme ve reflektör ne işe yarar?

Işık tüyleme, ışığın merkezini doğrudan yüze değil, yüzün biraz önüne ya da yanına yöneltip yüzü ışığın daha yumuşak kenar bölgesiyle aydınlatmaktır. Büyük bir softboxun ortası kenarlarından daha parlaktır. Merkezi yüzden kaydırdığında yüzdeki parlamalar yumuşar, ışığın yüzün bir yanından ötekine geçişi daha eşit olur ve gölge tarafı biraz daha açılır. Softboxu konunun önüne doğru çevirmek, ışığın bir kısmını gölge tarafına taşır; arkaya doğru çevirmek ise kontrastı artırır.

Reflektör, tek ışık kurulumunun ikinci yarısıdır. Işığın gölge tarafına konduğunda ana ışığın bir kısmını geri yansıtarak gölgeleri doldurur (Ders 18.3). Reflektörün ne kadar ışık döndüreceği büyük ölçüde mesafesine bağlıdır: yüze yaklaştıkça gölge açılır, uzaklaştıkça derinleşir. Beyaz bir yüzey yumuşak ve hafif bir dolgu, gümüş bir yüzey daha parlak ve daha belirgin bir dolgu verir. Reflektörü tamamen kaldırmak ya da yerine siyah bir yüzey koymak, gölgeyi olduğu gibi bırakır ya da daha da derinleştirir.

Geniş ışık ve dar ışık ne fark eder?

Kişi kameraya tam karşıdan değil de biraz yana dönük durduğunda, yüzün bir tarafı kameraya daha çok, öteki tarafı daha az görünür. Geniş ışık, yüzün kameraya dönük, daha geniş görünen tarafının aydınlatıldığı düzendir. Dar ışık ise yüzün kameradan uzak, daha dar görünen tarafının aydınlatıldığı ve gölge tarafının kameraya döndüğü düzendir.

İkisi de aynı ışıkla, yalnızca ışığın ya da kişinin tarafını değiştirerek kurulur. Geniş ışıkta yüzün büyük kısmı aydınlıktır; yüz daha açık, daha geniş ve daha yassı görünme eğilimindedir. Dar ışıkta kameraya dönük yanakta gölge vardır; yüz daha derin, daha heykelsi ve daha dar görünme eğilimindedir. Hangisinin seçileceği bir anlatım ve kişinin kendini nasıl görmek istediği meselesidir; iki kareyi de çekip birlikte bakmak çoğu zaman en iyi yoldur.

İkinci bir ışığa ihtiyaç, genellikle tek ışığın çözemediği somut bir sorunla ortaya çıkar. Koyu saçlı bir kişi koyu bir fonun önünde durduğunda saçın kenarı fonla birleşir ve kişi fondan ayrılmaz. Fonu belirli bir tona getirmek ya da bembeyaz bir fon istemek de fonun ayrı bir ışıkla aydınlatılmasını gerektirir. Bu ihtiyaçlar modülün sonraki derslerinde ele alınacak; ama çoğu portrede tek ışık ve bir reflektör yeterlidir.

Tek ışık farklı tenlerde gölge tarafını farklı bırakır. Koyu bir tende, özellikle dar ışıkta, kameraya dönük gölge yanağı hızla derinleşir ve koyu bir fonla birleşebilir; reflektörü yaklaştırmak ya da gümüş yüzeye geçmek, gölge tarafındaki ayrıntıyı ve yanağın biçimini geri getirir. Alındaki parlama da ışığın merkezine yakınsa belirginleşir; ışığı biraz tüylemek parlamayı yumuşatır. Açık bir tende ise büyük ve önden gelen bir ışık gölgeleri neredeyse tamamen silebilir ve yüz yassılaşabilir; reflektörü biraz uzaklaştırmak biçimi korur. Her kurulumda yüzü büyütüp gölge tarafının hem ayrıntısını hem de biçimini denetlemek gerekir.

Işık şeması nasıl çizilir?

Işık şeması, bir aydınlatma düzeninin üstten bakılarak çizilmiş basit bir haritasıdır. Ortaya konuyu bir daire, bakış yönünü küçük bir burun ya da ok olarak çizersin; kamerayı, ışığı, şekillendiricinin biçimini ve yönünü, reflektörü ve fonu yerlerine yerleştirirsin. Yanına ışığın yüksekliğini, konuya ve fona olan mesafeleri ve gücünü not edersin. Böyle bir şema, bir kurulumu tekrar kurmanı, başkasına anlatmanı ve iki kurulumu karşılaştırmanı sağlar. Üstten bakış ışığın yüksekliğini göstermediği için yanına küçük bir yan görünüş eklemek ya da yüksekliği metreyle yazmak işini kolaylaştırır. Şemayı çekimden hemen sonra, ayaklar henüz yerindeyken çizmek, günler sonra hafızana güvenmekten çok daha sağlıklıdır. Modülün projesinde her klasik şemayı böyle bir çizimle paylaşacaksın.

Görsel kanıt

Fotoğraf odasında öğretmeni fondan yaklaşık bir buçuk metre uzağa oturtuyorsun ve softboxu yüzüne göre kırk beş derece kadar sola, başının biraz üstüne koyuyorsun. Öğretmen hafifçe sağa, ışıktan uzağa dönük; ışık yüzünün kameradan uzak tarafına düşüyor, dar ışık kurulmuş. Koyu teninde kameraya dönük yanağı derin bir gölgede, gri fonla neredeyse birleşiyor. Beyaz reflektörü sağına, yüzüne bir metre uzağa koyuyorsun; yanak hafifçe açılıyor ama hâlâ derin. Reflektörü yarım metreye yaklaştırıp gümüş yüzünü çevirdiğinde yanağın biçimi, sakalının gri telleri ve gözünün ışığı seçiliyor.

Alnındaki parlak nokta göze batıyor; softboxu biraz öne çevirip merkezini yüzünün önüne kaydırıyorsun. Parlama yumuşak bir parıltıya dönüşüyor. Sonra öğretmeni fondan iki adım daha uzaklaştırıyorsun: gri kâğıt koyu, kömür rengine iniyor ve yüz karanlıkta öne çıkıyor. Son olarak ondan yüzünü ışığa doğru çevirmesini istiyorsun; bu kez geniş ışık, yüz daha açık ve yumuşak. İki kareye birlikte bakıyor ve arka kapak için öğretmenin kendini daha çok tanıdığı karede karar kılıyorsunuz. Kâğıdına da iki kurulumun ışık şemasını çiziyorsun.

Sık yapılan hata

Özet

Tek ışık kurulumunda ışığın açısı, yüksekliği, konuya olan mesafesi, boyu ve konunun fona olan uzaklığı ayrı ayrı yönetilerek birbirinden çok farklı portreler kurulabilir; fonun tonu çoğu zaman ışığın gücüyle değil, konunun fondan uzaklığıyla ayarlanır. Işık tüyleme ışığın yumuşak kenarını yüze vererek parlamayı ve geçişleri yönetir, reflektör de mesafesine göre gölge tarafını doldurur; geniş ışık yüzü açık ve geniş, dar ışık daha derin ve dar gösterme eğilimindedir ve seçim bir anlatım kararıdır. Işık şeması kurulumu kâğıda geçirir; ikinci ışık ancak ayrım ya da fon gibi somut bir ihtiyaçta gerekir ve her tende gölge tarafı yüz büyütülerek denetlenir.

Mini ödev

Tek bir ışıkla, flaş, LED panel ya da bir pencere olabilir, ve beyaz bir reflektörle aşağıdaki denemeleri yap.

1. Işığı aynı yükseklikte tutup tam karşıdan, çapraz bir açıdan ve dik yandan üç kare çek.
2. Konuyu fona yakın ve fondan iki üç adım uzak durdurarak iki kare daha çek; fonun tonunun nasıl değiştiğini not et.
3. Aynı kurulumu geniş ışık ve dar ışık olarak çek, reflektörü yüze yakın ve uzak tutarak gölge tarafını karşılaştır.
4. En sevdiğin kurulumun üstten bakan bir ışık şemasını çiz: konu, kamera, ışık, reflektör ve fon, mesafeleriyle birlikte.

Kendini değerlendir

• Tek bir ışıkla, yalnızca mesafeleri değiştirerek hem koyu hem açık bir fon elde edebildin mi?
• Geniş ışık ile dar ışık arasındaki farkı yüzün biçimi üzerinden açıklayabiliyor musun?
• Reflektörün mesafesini değiştirirken gölge tarafının ayrıntısını yüzü büyüterek denetledin mi?

Sözlük

Mini test

1. Işığı ve konuyu yerinde tutup konuyu fondan uzaklaştırdığında fon nasıl değişir?

• A) Açılır
• B) Işıktan daha uzak kaldığı için kararır
• C) Rengi değişir
• D) Değişmez

2. Işık tüyleme ne demektir?

• A) Işığın önüne tüy gibi hafif bir kumaş takmak
• B) Işığı tam yüzün merkezine yöneltmek
• C) Işığın merkezini yüzden kaydırıp yüzü ışığın yumuşak kenarıyla aydınlatmak
• D) Işığın gücünü azaltmak

3. Dar ışıkta hangi taraf aydınlatılır?

• A) Yüzün kameradan uzak tarafı
• B) Yüzün kameraya dönük tarafı
• C) Yalnızca saçın kenarı
• D) Yüzün tamamı eşit olarak

4. Koyu tenli bir kişinin dar ışıkta kameraya dönük gölge yanağı koyu fonla birleşiyor. İlk yapılacak en yerinde şey nedir?

• A) Işığın gücünü iki katına çıkarmak
• B) Kişiyi fona yaklaştırmak
• C) Işığı kişinin tam önüne almak
• D) Reflektörü gölge tarafına yaklaştırmak ya da gümüş yüzeye geçmek

Cevaplar

1. B — Fon ışıktan uzaklaştıkça ters kare kanunu gereği daha az ışık alır ve kararır.
2. C — Softboxun kenarı ortasından yumuşaktır; merkezi kaydırmak parlamayı ve geçişi yumuşatır.
3. A — Dar ışıkta gölge tarafı kameraya döner, aydınlık taraf kameradan uzakta kalır.
4. D — Reflektör gölge tarafına ışık döndürür; yaklaştıkça ve gümüş yüzeyle dolgu artar.

Özet kartı

• Tek ışıkta beş değişken: açı, yükseklik, mesafe, boy ve fona olan uzaklık.
• Fonun tonunu konunun fona uzaklığıyla ayarla.
• Işık tüyleme parlamayı ve geçişleri yumuşatır.
• Geniş ışık açık ve geniş, dar ışık derin ve dar gösterir; seçim bir karardır.
• Reflektörün mesafesi gölgeyi belirler; kurulumu ışık şemasıyla kâğıda geçir.

Sonraki derse köprü

Öğretmenin dar ışıklı portresinde, softbox kırk beş derece yanda ve başının biraz üstündeyken, gölgede kalan yanağında küçük bir ışık lekesi fark ettin: burnun gölgesi ile yanağın gölgesi birleşmiş, aralarında göz altında küçük, üçgen bir aydınlık kalmıştı. Bu küçük üçgen, ressamların yüzyıllar önce tuvale geçirdiği ve fotoğrafçıların bugün de kurduğu bir ışık düzeninin imzasıdır. Yanaktaki o küçük üçgen ne? Sonraki ders bu klasik şemayı, ışığın hangi açı ve yükseklikte bu üçgeni oluşturduğunu ve farklı yüzlerde nasıl ayarlandığını anlatıyor.