Fotoğrafçı gibi görmek

Öğrenme hedefi

Gündelik bir yolda yürürken üç şeyi bilinçli olarak aramaya başlayacaksın: ışığın nereye düştüğünü, sahneyi bölen çizgileri ve bir şeyin olmak üzere olduğu anı. Bunları bir yetenek değil, her gün birkaç dakikayla güçlenen bir alışkanlık olarak kurmanın yollarını öğrenecek, modülün sonunda beş fotoğraflık çözümleme projeni bu yeni bakışla tamamlayacaksın.

Merak sorusu

Aynı sokaktan iki kişi geçiyor. Biri telefonuna bakarak yürüyor, işine yetişmeye çalışıyor. Öbürü birden duruyor, çünkü iki bina arasındaki dar boşluktan kaldırıma tek bir güneş şeridi düşmüş ve bir çocuk o şeride doğru koşmak üzere. Telefona bakan kişi o sokağı her gün görüyor ama hiçbir şey fark etmiyor. Duran kişi, bir saniye sonra olacak bir şeyi bekliyor.

Fotoğrafçılar dünyayı nasıl farklı görür? Sanki özel bir gözle doğmuşlar gibi gelir. Oysa aradaki fark gözde değil, dikkatte. Bu derste o dikkatin nelerden oluştuğunu ve nasıl bir alışkanlığa dönüştürülebileceğini göreceğiz.

Bağlam

Önceki derslerde bir fotoğrafı okumayı öğrendin: gözün nereye gittiğini, bir fotoğrafın seni neden durdurduğunu, dört soruyla neyin işe yaradığını. Bunlar başkasının fotoğrafına bakarken işe yarar. Ama fotoğraf çekmek, fotoğraf henüz yokken ona bakabilmeyi gerektirir. Sokakta, mutfakta, otobüste, dünya sana hazır kareler sunmaz. Karenin malzemesini sen fark etmelisin.

Çoğumuz dünyayı işlevleriyle görürüz. Bir kapıyı açılacak bir şey, bir merdiveni çıkılacak bir yol, bir yüzü tanıdık ya da yabancı biri olarak algılarız. Bu, günlük hayatta hızlı hareket etmemizi sağlar. Fotoğrafçı ise zaman zaman bu hızı kırar ve aynı kapıya bir ışık yüzeyi, bir çizgi, bir biçim olarak bakar. İşin iyi yanı şu: bu kırılma pratikle kolaylaşır. İlk haftalarda zorla yaparsın, birkaç ay sonra kendiliğinden olur.

Basit açıklama

Işığı fark etmek nasıl alışkanlık olur?

Her şey ışıkla başlar, çünkü fotoğraf ışığın kaydıdır. Işığı fark etmek, bir mekâna girdiğinde önce ışığın nereden geldiğini, ne kadar sert ya da yumuşak olduğunu ve neyin üstüne düştüğünü sormaktır. Sabah mutfak penceresinden masaya düşen dikdörtgen, öğleden sonra bir apartman duvarında yavaşça uzayan gölge, akşam bir otobüs camında parlayan turuncu yansıma: bunların hepsi gün içinde önünden geçen ışık olaylarıdır.

Bunu alışkanlığa dönüştürmenin basit bir yolu, her gün aynı saatte aynı yere bakmaktır. Örneğin her sabah kahvaltıda masaya düşen ışığı bir hafta boyunca izle. Bulutlu günde nasıl yumuşadığını, güneşli günde nasıl keskinleştiğini göreceksin. Yüzlere de aynı dikkatle bak. Işık farklı ten tonlarında farklı konuşur: koyu tende ışık çoğu zaman parlak yansıma noktalarıyla, açık tende daha çok gölgeye geçişin yumuşaklığıyla biçimi gösterir. İkisini de fark etmeyi öğrenen göz, herkesi iyi çekmeye bir adım daha yakındır.

Çizgiyi ve biçimi nasıl görürsün?

Işığın ardından gelen alışkanlık, üç boyutlu dünyayı iki boyutlu bir yüzeye düşmüş hâliyle görmektir. Fotoğrafta derinlik yoktur; yalnızca düz bir yüzeyde çizgiler, biçimler ve tonlar vardır. Bir yol, bir tırabzan, bir elektrik teli, bir gölgenin kenarı fotoğrafta birer çizgiye dönüşür. Bir kapı dikdörtgen, bir tabak daire, bir çatı üçgen olur. Fotoğrafçı sahneye bakarken nesneleri değil, bu çizgileri ve biçimleri görmeye çalışır.

Bunun için ressamların yüzyıllardır kullandığı bir yöntem işe yarar: gözlerini kısarak bak. Gözlerini kıstığında ayrıntılar bulanıklaşır, geriye büyük açık ve koyu alanlar, ana çizgiler ve biçimler kalır. Kısık göz bakışı, bir sahnenin fotoğrafta nasıl bir düzen kuracağını önceden gösterir. Ayrıca şunu da gösterir: gözünün sahnede nereye gideceğini. Kalabalık bir sokak kısık gözle bakıldığında birkaç büyük biçime iner ve hangi köşeden çekmen gerektiği kendiliğinden belirginleşir.

An nasıl beklenir?

Son alışkanlık zamanla ilgilidir. Fransız fotoğrafçı Henri Cartier-Bresson 1952'de yayımlanan kitabında bu fikre bir ad verdi. Kitabın Fransızca adı aceleyle, kaçamak çekilmiş görüntüler anlamına geliyordu; İngilizce baskısı ise The Decisive Moment, yani «belirleyici an» adıyla çıktı. Cartier-Bresson'a göre fotoğraf, bir olayın anlamıyla o anlamı taşıyan biçim düzeninin saniyenin küçük bir kesrinde aynı anda tanınmasıdır.

Belirleyici an çoğu zaman şans eseri yakalanmaz, beklenir. Fotoğrafçı önce sahneyi kurar: ışığın ve çizgilerin iyi olduğu bir yer bulur. Sonra orada durur ve bir şeyin olmasını bekler: birinin ışık şeridine girmesini, bir kuşun çatının çizgisine konmasını, bir çocuğun zıplamasını. Burada seri çekim bir kolaylık olabilir ama anı fark etmenin yerini tutmaz. Ne olacağını önceden sezen göz, parmağı doğru saniyede harekete geçirir.

Bunu evde de deneyebilirsin. Mutfakta çay demlenirken pencereden giren ışığın ocağın üstüne düştüğünü fark et ve telefonunu hazırla. Birkaç dakika içinde biri demliği kaldırır, buhar ışığın içinde yükselir ve kısa bir an için görünür olur. O an bir saniye sürer; ama onu bekleyen biri için bir saniye yeter.

Görsel kanıt

Aynı mahalle köşesinden çekilmiş iki fotoğraf düşün. Biri yürürken, durmadan çekilmiş. Kadrajda bir kaldırım, park etmiş arabalar, bir fırın vitrini, kenardan geçen biri var. Her şey keskin ve doğru pozlanmış, ama fotoğraf bir adres tarifi gibi: orada olanı söylüyor, bir şey anlatmıyor.

Öbürü aynı köşeden, yirmi dakika beklenerek çekilmiş. Fotoğrafçı önce fırının önündeki kaldırıma, iki bina arasından düşen dar güneş şeridini fark etmiş. Kaldırım taşlarının çizgileri o şeride doğru akıyor. Fotoğrafçı kadrajı bu çizgilere göre kurmuş ve beklemiş. Sonunda elinde ekmek torbasıyla bir kadın o şeride adım atıyor; yüzü ve torbası aydınlıkta, arkası gölgede. Aynı köşe, aynı gün, aynı telefon. Aceleyle çekilen kare yalnızca yeri kaydetmiş, bekleyerek çekilen ise ışıkla, taşların akışıyla ve bir kadının adımıyla bir an kurmuş.

Sık yapılan hata

Özet

Fotoğrafçıların dünyayı farklı görmesi özel bir gözden değil, üç şeyi fark etme alışkanlığından gelir: ışığın nereye düştüğü, sahneyi bölen çizgiler ve biçimler, bir şeyin olmak üzere olduğu an. Bu alışkanlık her gün birkaç dakikalık bilinçli bakışla, gözünü kısarak ve iyi bir yer bulduğunda bekleyerek güçlenir.

Mini ödev

Bu ödev on dakikalık bir görme yürüyüşü ve modül projesinin tamamlanması.

1. Evinin çevresinde beş dakika, hiç fotoğraf çekmeden yürü; yalnızca ışığın düştüğü yerleri, çizgileri ve olmak üzere olan şeyleri not et.
2. Geri kalan beş dakikada üç kare çek: biri ışık için, biri çizgi ya da biçim için, biri bir an için.
3. An karesinde en az bir dakika aynı yerde bekle ve ne beklediğini önceden bir cümleyle yaz.
4. Modül projesi için önceki derste seçtiğin beş fotoğrafın çözümlemesine her biri için bir satır ekle: bu fotoğrafta ışık, çizgi ya da an hangisi öne çıkıyor?

Kendini değerlendir

• Yürüyüşün ilk yarısında hiç çekmeden yalnızca gözlem yapabildin mi?
• Çektiğin üç karenin her biri ışık, çizgi ve an sorularından birine açık bir cevap veriyor mu?
• An karesinde beklediğin şeyi önceden adlandırabildin mi?

Sözlük

Mini test

1. Fotoğrafçıların dünyayı farklı görmesinin temel nedeni nedir?

• A) Doğuştan gelen özel bir yetenek
• B) Daha pahalı ekipman kullanmaları
• C) Işık, çizgi ve an için her gün çalışan bir dikkat
• D) Yalnızca egzotik yerlerde çekmeleri

2. Gözleri kısarak bakmak ne işe yarar?

• A) Ayrıntıları bulandırıp ana açık-koyu alanları ve biçimleri gösterir
• B) Işığın rengini değiştirir
• C) Konuyu daha keskin gösterir
• D) Sahnedeki insanları daha iyi seçmeyi sağlar

3. «Belirleyici an» fikri neyi anlatır?

• A) Fotoğrafın her zaman şansla çekildiğini
• B) Olayın anlamıyla onu taşıyan biçim düzeninin aynı anda tanınmasını
• C) En iyi fotoğrafın sabah çekildiğini
• D) Seri çekimin her zaman gerekli olduğunu

4. İyi ışık ve çizgi bulduğun bir yerde ne yapmak önerilir?

• A) Hemen tek kare çekip ayrılmak
• B) Yakınlaştırma yapıp uzaktan çekmek
• C) Başka bir yere geçmek
• D) Orada kalıp sahnede bir şeyin olmasını beklemek

Cevaplar

1. C — Aradaki fark gözde değil dikkattedir; ışığı, çizgiyi ve anı aramak her gün tekrarlanarak güçlenen bir alışkanlıktır.
2. A — Kısık gözle ayrıntılar kaybolur, geriye büyük tonlar ve biçimler kalır; bu, sahnenin fotoğrafta kuracağı düzeni önceden gösterir.
3. B — Cartier-Bresson'un 1952 kitabında adı konan fikir, anlamla biçimin saniyenin bir kesrinde çakıştığı anın tanınmasıdır.
4. D — İlk kare çoğu zaman sahneyi kaydeder; beklemek, kurulan sahnede bir şeyin olmasına zaman tanır.

Özet kartı

• Fotoğrafçının farkı gözde değil dikkatte.
• Işık: bir yere girdiğinde önce ışığın nereden geldiğini sor.
• Çizgi ve biçim: gözlerini kıs, sahneyi düz bir yüzey gibi gör.
• An: iyi bir yer bulduğunda bekle, neyi beklediğini söyle.
• Egzotik yer gerekmez: evinin elli metre çevresi yeter.

Sonraki derse köprü

Görmeyi öğrendiğin gözün artık bir araca ihtiyacı var. Sonraki modül makineni tanımakla açılıyor ve ilk sorusu çoğu kişinin aklındaki soru: telefon mu, aynasız mı, DSLR mı? Her makine türünün boyut, kalite ve fiyat arasında nasıl bir denge kurduğunu ve bu dengede senin ihtiyacının nereye düştüğünü orada göreceksin.