Görsel ağırlık ve odak noktası

Öğrenme hedefi

Bir fotoğrafa baktığında gözünün hangi sırayla dolaştığını fark edip bunu sözle anlatabileceksin: önce nereye gitti, sonra nereye kaydı, nerede takıldı. Parlaklık, keskinlik, kontrast ve insan varlığının bakışı nasıl yönettiğini ayırt edecek, kendi karelerinde bakışı istemediğin yere çeken dikkat dağıtıcıları bulup temizleyebileceksin. Bu dersten sonra deklanşöre basmadan önce kadraja bir kez de «göz nereye gidecek?» sorusuyla bakmaya başlayacaksın.

Merak sorusu

Kalabalık bir tren garında çekilmiş bir fotoğraf düşün. Yüzlerce yolcu, bavullar, tabelalar, raylar. Ama sol üst köşede, tavandaki bir camdan içeri tek bir ışık huzmesi düşüyor ve o huzmenin içinde bir kadın duruyor. Fotoğrafa baktığın anda gözün ne yapar? Büyük olasılıkla bütün kalabalığı atlar ve doğrudan o kadına gider.

Bu bir tesadüf değil. Göz bir fotoğrafta önce nereye gider? Sorunun cevabı büyük ölçüde tahmin edilebilir ve fotoğrafçı bu tahmini kendi lehine kullanabilir. Önceki derste bir fotoğrafın gözü durdurup durdurmadığını konuştuk. Bu derste daha ince bir şeye bakıyoruz: göz durduktan sonra kadrajın içinde nasıl yol alır ve bu yolu kim belirler?

Bağlam

Bakmak edilgen bir iş gibi görünür: gözünü açarsın, görüntü gelir. Oysa göz sahneyi bir kamera gibi bir anda kaydetmez. Küçük sıçramalarla bir noktadan öbürüne atlar, her noktada bir an durur ve beynin bu duraklardan bir bütün kurar. Sovyet psikolog Alfred Yarbus 1965'te yayımladığı, 1967'de İngilizceye çevrilen kitabında bu sıçramaları kaydetti. Kayıtlarda göze çarpan şuydu: yüzlere bakan izleyicilerin gözü en çok gözlerde ve ağızda duruyordu ve bakışın izlediği yol, izleyiciye verilen göreve göre değişiyordu.

Fotoğrafçı bu bulgudan iki ders çıkarabilir. Bakışın düştüğü yerler rastgele değildir; bazı şeyler gözü güçlü biçimde çeker. Öte yandan izleyicinin bakışını tamamen kontrol edemezsin, ama onu yönlendirebilirsin. Fotoğrafta bakışı çeken her şeyin bir ağırlığı vardır. Bu ağırlığı bilen fotoğrafçı, izleyicinin gözünü önce ana konuya, sonra da istediği ayrıntılara götürebilir.

Basit açıklama

Göz neden bazı şeylere önce gider?

Bir terazi düşün. Fotoğraftaki her öğe bu teraziye bir ağırlık koyar ve göz en ağır olana doğru eğilir. Buna görsel ağırlık diyoruz: bir öğenin bakışı kendine çekme gücü. Bu güç öğenin gerçek boyutuyla değil, onu çevresinden ayıran özelliklerle ilgilidir. Küçük ama parlak bir nokta, büyük ama soluk bir alandan daha ağır basabilir.

Bakışı en güçlü çeken dört özellik vardır ve kaynağımızın anahtar fikri bunları sıralar: parlak, keskin, kontrastlı ve insana ait olan. Parlak olan öne çıkar, çünkü göz karanlık bir alanın içindeki aydınlık noktayı hemen bulur; tren garındaki ışık huzmesi bunun örneği. Keskin olan öne çıkar, çünkü bulanık bir arka planın önündeki net bir yüz gözün tutunabileceği tek yerdir. Kontrast, yani bir öğenin çevresinden ne kadar farklı olduğu, ağırlığı artırır: gri bir kalabalıkta kırmızı bir palto, düz bir duvarda tek bir çatlak. İnsana ait olan ise hepsinden güçlüdür. Yüzler, özellikle gözler, eller, yazılar ve bir insanın bakış yönü bizi bir mıknatıs gibi çeker.

Odak noktası nasıl kurulur?

Odak noktası, fotoğrafçının izleyicinin gözünü ilk göndermek istediği yerdir; fotoğrafın ana konusunun oturduğu nokta. Güçlü bir fotoğrafta görsel ağırlığın en büyüğü bu noktada toplanır. Zayıf bir fotoğrafta ise ağırlık dağılır: parlak bir pencere bir köşeden, keskin bir tabela öbür köşeden, arka planda geçen birinin yüzü ortadan bakışı çeker ve göz nereye duracağını bilemez.

Odak noktası kurmanın yolu, ağırlığı ana konuda biriktirip başka yerlerden çekmektir. Konu aydınlıkta, çevre gölgedeyse göz konuya gider. Konu net, arka plan bulanıksa göz konuya gider. Konu çevresinden renk ya da ton olarak ayrılıyorsa göz konuya gider. Bunların birini bile doğru kurmak çoğu zaman yeter. Birkaçı aynı yerde buluştuğunda ise fotoğraf izleyiciye tek bir şey söyler: buraya bak.

Burada ten tonu için önemli bir ayrıntı var. Parlaklık bakışı çektiği için, koyu tenli birini parlak bir pencerenin ya da beyaz bir duvarın önünde çektiğinde göz yüze değil, arkadaki aydınlığa kaçabilir. Yüz ana konu olduğu hâlde fotoğrafın en hafif yeri olur. Açık tenli birini karanlık bir fonda çekerken bu sorun tersine döner ve yüz kendiliğinden öne çıkar. Çözüm, ten ne olursa olsun, yüze düşen ışığın arka plandan daha az olmamasına dikkat etmek ya da konumunu değiştirip daha sakin bir fon bulmaktır.

Dikkat dağıtıcılar nasıl bulunur?

Dikkat dağıtıcı, ana konuya ait olmadığı hâlde bakışı çeken her şeydir. Kadrajın kenarında parlayan bir çöp kutusu, fotoğrafın köşesine giren parlak bir gökyüzü parçası, arka planda kameraya bakan bir yabancı, kişinin başının üstünde okunan bir tabela. Bunlar çekim anında genellikle fark edilmez, çünkü o an gözün konuya kilitlenmiştir. Fotoğrafa sonradan baktığında ise bakışın sürekli o noktaya kaydığını görürsün.

Dikkat dağıtıcıları bulmanın basit bir yolu var: deklanşöre basmadan önce gözünü konudan ayır ve kadrajın dört kenarında bir tur at. Kenarlarda parlak, keskin ya da insana ait bir şey var mı? Varsa bir adım yana kay, biraz eğil, açını değiştir ya da biraz daha yaklaş. Arka plan ve sadelik konusunu kompozisyon modülünde Ders 6.4'te ayrıca açacağız; bugün yalnızca bakışının kenarlara uğrama alışkanlığını kazanman yeter.

Görsel kanıt

Bir parkta, bankta oturan yaşlı bir adamın iki fotoğrafını düşün. Birinci karede adam kadrajın ortasında, öğle ışığında oturuyor. Arkasında, sağ üst köşede, güneşin parladığı beyaz bir minibüs duruyor. Sol kenarda yarısı kadraja girmiş kırmızı bir çöp kutusu var. Fotoğrafa bakan kişinin gözü önce parlayan minibüse gidiyor, sonra kırmızı kutuya, en son adamın yüzüne. Adam fotoğrafın konusu, ama fotoğrafın en az bakılan yeri.

İkinci karede fotoğrafçı birkaç adım sola kaymış ve biraz eğilmiş. Artık adamın arkasında koyu yeşil, gölgeli bir çalılık var. Minibüs ve çöp kutusu kadrajın dışında kalmış. Adamın yüzü ağaçların arasından süzülen ışıkla aydınlanıyor ve çevresinden belirgin biçimde daha parlak. Göz doğrudan yüze gidiyor, oradan adamın kucağındaki ellere, sonra elinde tuttuğu gazeteye iniyor. Bakış artık fotoğrafçının istediği sırayla dolaşıyor. Aradaki fark, ışığı ve arka planı konuya göre ayarlamak için atılan birkaç adımdan ibaret.

Sık yapılan hata

Özet

Bakış önce kadrajın en ağır noktasına düşer: çevresinden aydınlık, net, farklı ya da bir insana dair olan yere. Fotoğrafçı bu ağırlıkları ana konuda toplayıp kenarlardaki dikkat dağıtıcıları temizlediğinde, izleyicinin bakışını istediği yere ve istediği sırayla götürür.

Mini ödev

Bu ödevde bakışının yolunu kayda geçiriyorsun.

1. İçinde bir insanın ya da belirgin bir nesnenin bulunduğu bir sahne seç ve telefonla bir kez, hiçbir şeyi değiştirmeden çek.
2. Fotoğrafa bak ve gözünün ilk üç durduğu yeri sırasıyla not al.
3. Sahneye geri dön; konumunu, açını ya da konunun yerini değiştirerek gözün ilk olarak ana konuya gitmesini sağlayan ikinci bir kare çek.
4. İki karede gözünün izlediği yolu karşılaştır ve farkı yaratan şeyin parlaklık mı, keskinlik mi, kontrast mı yoksa bir dikkat dağıtıcının çıkarılması mı olduğunu yaz.

Kendini değerlendir

• İlk karede gözünün durduğu yerleri sırasıyla adlandırabildin mi?
• İkinci karede ana konu, bakışın ilk gittiği yer oldu mu?
• Farkı dört özellikten hangisiyle yarattığını açıklayabildin mi?

Sözlük

Mini test

1. Aşağıdakilerden hangisi görsel ağırlığı en çok artırır?

• A) Öğenin kadrajda büyük ama soluk olması
• B) Öğenin bulanık olması
• C) Öğenin çevresinden belirgin biçimde daha parlak olması
• D) Öğenin kadrajın en alt kenarında durması

2. Yarbus'un göz hareketi kayıtları neyi gösterdi?

• A) Bakışın yolunun izleyiciye verilen göreve göre değiştiğini
• B) Gözün sahneyi bir kamera gibi tek seferde kaydettiğini
• C) Herkesin fotoğrafa tam olarak aynı sırayla baktığını
• D) Yüzlerin bakışı hiç çekmediğini

3. Koyu tenli bir kişiyi parlak bir pencerenin önünde çekerken bakış neden yüzden kaçabilir?

• A) Koyu ten keskinliği azalttığı için
• B) Göz en parlak alana, yani arkadaki pencereye çekildiği için
• C) Pencere her zaman bulanık çıktığı için
• D) Telefonlar koyu teni algılayamadığı için

4. Dikkat dağıtıcıları bulmanın en basit yolu nedir?

• A) Fotoğrafı sonra kırpmak
• B) Her zaman daha pahalı bir objektif kullanmak
• C) Konuyu kadrajın tam ortasına koymak
• D) Deklanşöre basmadan önce gözünü kadrajın kenarlarında gezdirmek

Cevaplar

1. C — Görsel ağırlık öğenin boyutuyla değil çevresinden ayrılmasıyla ilgilidir; çevresinden daha parlak bir öğe bakışı güçlü biçimde çeker.
2. A — Yarbus'un kayıtları bakışın rastgele olmadığını ama göreve göre değiştiğini, yüzlerde de gözlere ve ağza yoğunlaştığını gösterdi.
3. B — Göz en parlak alana gider; yüz arkadaki aydınlıktan daha karanlık kaldığında, ana konu olduğu hâlde fotoğrafın en hafif yeri olur.
4. D — Çekim anında bakış konuya kilitlenir; kenarlarda bir tur atmak parlak ya da insana ait dikkat dağıtıcıları çekimden önce yakalar.

Özet kartı

• Göz önce en ağır olana gider: parlak, keskin, kontrastlı ve insana ait olan.
• Görsel ağırlık boyuttan değil, çevresinden ayrılmaktan gelir.
• Odak noktasını kurmak için ağırlığı ana konuda topla, başka yerlerden çek.
• Yüz, kadrajdaki en parlak alanlardan biri olsun; parlak fona karşı yüz kaybolur.
• Basmadan önce kadrajın dört kenarında bir tur at.

Sonraki derse köprü

Artık gözün bir fotoğrafta nasıl yol aldığını biliyorsun. Ama bakışı iyi yönetilmiş her fotoğraf iyi bir fotoğraf mıdır? Sonraki ders bu soruyu daha geniş açıyor: iyi fotoğraf kime göre iyi? Konunun netliği, ışığın niteliği, kadrajın sadeliği ve bir duygunun varlığı üzerinden, bir fotoğrafı değerlendirmek için kullanabileceğin dört soruyu orada kuracağız.