Jeller ve renkli ışık

Öğrenme hedefi

Flaşın önüne takılan ince renkli tabakalarla ışığın rengini değiştirerek hem karışık ışığı dengeleyebilecek hem de bilinçli bir atmosfer kurabileceksin. Turuncu düzeltme jelinin flaşın gün ışığına yakın rengini akkor lambalara, mavi düzeltme jelinin ise tersine akkor ışığı gün ışığına yaklaştırdığını mired farkı üzerinden hesaplayacak, jel yoğunluğunu bu farka göre seçeceksin. Beyaz dengesini ortam ışığına kurup flaşı ona uydurarak nötr bir yüzün arkasında mavi bir pencere elde edecek, efekt jelleriyle fona ya da kenara renk katacak ve her jelin ışığın bir kısmını yuttuğunu hesaba katacaksın. Yoğun renkli ışığın farklı tenlerde ayrıntıyı ve rengi nasıl değiştirdiğini görüp ana ışığı buna göre kuracak, modülün projesini tek bir flaşla tamamlayacaksın.

Merak sorusu

Mahallenin eski berberi, dükkânı kapattıktan sonra kendi koltuğuna oturup poz vermeyi kabul ediyor. Dükkânın tavanında sarı, eski usul ampuller yanıyor; vitrinin ardında akşamın mavi saati başlamış. Flaşı makineden ayırıp berberin yanına koyuyorsun ve beyaz dengesini flaşa göre ayarlıyorsun. Berberin yüzü nötr ve temiz, ama arkasındaki dükkân turuncuya boğulmuş; aynaların, fırçaların, eski şişelerin üstünde yapışkan bir sarılık var. Ayarı ampullere çevirince dükkân sıcak ve doğal görünüyor, ama berberin yüzü soğuk, mavimsi bir ışıkta kalıyor.

Bir fotoğrafçı arkadaşın çantasından ince, turuncu bir plastik tabaka çıkarıp flaşın önüne bantlıyor. Yeni karede berberin yüzü de dükkân da doğal renkte, vitrinin ardındaki akşam ise derin bir maviye dönmüş. Renkli ışık nasıl yapılır? Işığın rengini değiştirmek, bir sahneyi hem dengelemenin hem de dönüştürmenin yolu olabilir mi?

Bağlam

Karışık ışığı doğal ışık modülünde, bir pencere ile bir ampul arasında karar vererek çözmüştük (Ders 18.6): hangi ışığı baskın kılacağını seçiyor, ötekini kapatıyor ya da konuyu tek bir kaynağın dibine taşıyordun. Flaşla çalışırken bir yol daha açılır. Flaş, senin taşıdığın bir ışıktır ve onun rengini, önüne takacağın bir tabakayla değiştirebilirsin.

Bu tabakaların iki ayrı işi vardır. Biri düzeltmedir: flaşın rengini ortamdaki ışığa uydurup karedeki bütün ışıkları aynı renge getirmek. Öteki yaratmaktır: sahneye bilerek bir renk eklemek, bir fona mor, bir kenara mavi, bir yüze sıcak bir ton vermek. Bu ders ikisini de, ışık modülünün son adımı olarak ele alıyor ve modülün projesiyle kapanıyor.

Basit açıklama

Jel ışığın rengini nasıl değiştirir?

Renk jeli, bir ışık kaynağının önüne takılarak ışığın rengini değiştiren ince, ısıya dayanıklı, renkli ve saydam bir tabakadır. Jel, beyaz ışığın içindeki renklerin bir kısmını tutar ve geri kalanını geçirir. Turuncu bir jel, ışıktaki mavinin bir kısmını tutar; ışık daha sıcak çıkar. Mavi bir jel turuncunun ve kırmızının bir kısmını tutar; ışık daha serin çıkar.

Bu yüzden her jel ışığın bir kısmını yutar. Ne kadar yoğun ya da koyu bir jel kullanırsan, flaşın konuya ulaşan ışığı o kadar azalır. Jel takıldığında flaşın gücünü artırman ya da deneme karesiyle flaş pozlama telafisini yeniden ayarlaman gerekir. Koyu efekt jelleri, düzeltme jellerinden çok daha fazla ışık yutar.

Jel yoğunluğu, bir jelin ışığın rengini ne kadar değiştirdiğinin derecesidir. Düzeltme jelleri genellikle tam, yarım ve çeyrek gibi yoğunluklarda bulunur. Tam yoğunluklu bir jel en büyük kaymayı, çeyrek yoğunluklu bir jel küçük bir düzeltmeyi yapar. Jelin paketinde ya da kenarında ışığı kaç mired kaydırdığı yazar; bu sayı jeli doğru seçmenin anahtarıdır.

Düzeltme jeli nasıl seçilir?

Turuncu düzeltme jeli, flaşın gün ışığına yakın beyaz ışığını akkor lambaların sıcak rengine yaklaştıran jeldir. Mavi düzeltme jeli ise tersini yapar: akkor bir lambanın ışığını gün ışığına yaklaştırır. İkisinde de doğru yoğunluğu, renk sıcaklığı dersinde (Ders 11.1) tanıştığın mired birimiyle hesaplayabilirsin. Mired, bir milyonun kelvin değerine bölünmesiyle bulunur ve iki ışık arasındaki uzaklığı doğrudan bir sayıya çevirir.

Flaşı yaklaşık 5500 kelvinlik bir kaynak sayarsan, milyonu bu sayıya böldüğünde 182 mired dolayında bir değer çıkar. Berber dükkânının ampulleri 2700 kelvin civarındaysa aynı bölme 370 mired dolayını verir. İki ışığın arası böylece 190 mired kadar tutar. Flaşı bu ampullerle aynı renge getirmek için, paketinde bu farka en yakın değer yazan turuncu jeli seçersin. Ortamdaki lambalar daha serin, örneğin 3200 kelvin civarındaysa, fark yaklaşık 130 mirede iner ve daha hafif bir jel yeter. Tam uyum şart değildir; birkaç on miredlik bir fark çoğu zaman düzenlemede küçük bir beyaz dengesi ayarıyla kapanır.

Dengeleme şöyle işler. Önce beyaz dengesini ortamdaki ışığa, burada ampullere göre kurarsın. Flaş jelsiz kalırsa bu beyaz dengesinde mavi görünür ve yüzü soğutur. Turuncu jel flaşı ampullerle aynı renge getirir; artık yüz de dükkân da aynı ışıkta, doğal renkte görünür. Pencerenin ardındaki gün ışığı ise bu beyaz dengesinde koyu bir maviye döner. Sıcak bir iç mekânla mavi bir dış dünyayı aynı karede bu yolla kurarsın.

Efekt jeli ne zaman kullanılır?

Efekt jeli, bir sahneye bilerek bir renk katmak için kullanılan, genellikle doygun ve yoğun renkli jeldir. En sık, ana ışığı nötr bırakıp ikinci bir flaşı ya da ana flaşın ışığının bir kısmını fona, konunun arkasına ya da kenarına renkli olarak düşürmek için kullanılır. Gri bir duvar, önüne mor jelli bir flaş konduğunda mor bir fona dönüşür; saçın ve omzun kenarına düşen mavi bir ışık konuyu fondan ayırır.

Birbirine karşıt iki rengi, örneğin sıcak bir ana ışıkla serin bir kenar ışığını bir arada kullanmak güçlü bir renk karşıtlığı yaratır. Bu bir estetik tercihtir; aynı fotoğraf tek renkli, nötr bir ışıkla da başka bir şey anlatabilir. Önemli olan rengin rastlantıyla değil, bir karar olarak gelmesidir.

Renkli ışık tende güçlü etkiler bırakır. Yoğun renkli bir jeli doğrudan yüze, ana ışık olarak verdiğinde ten o rengi alır ve kendi rengini kaybeder. Koyu bir tende koyu mavi ya da mor bir ışık, zaten az ışık yansıtan yüzeyi daha da karartır; gölgeler siyaha iner, yüzün ayrıntısı kaybolabilir. Açık tende tablo tersine döner: aynı renk yüzeyde çok yoğun ve doygun görünür, ten bir boya katmanıyla kaplanmış gibi olur. Bu yüzden birçok fotoğrafçı ana ışığı nötr ya da hafif bir düzeltme jeliyle bırakıp rengi fona ve kenara taşır. Rengi yüze vermek istiyorsan, deneme karesinde yüzü büyütüp gözlerin, dudakların ve gölge tarafının ayrıntısının seçilebildiğini denetle.

Görsel kanıt

Berber dükkânında beyaz dengesini ampullere göre, yaklaşık 2700 kelvine kuruyorsun. Arkadaşının verdiği tam yoğunluklu turuncu jeli flaşın önüne bantlayıp flaş gücünü bir stop artırıyorsun. Deneme karesinde berberin koyu teni sıcak ve doğal, yanaklarındaki kırmızımsı ton ve bıyığının grileşmiş telleri seçiliyor. Dükkânın aynaları, fırçaları, eski şişeleri artık yapışkan bir sarılıkta değil, sıcak ama doğal bir ışıkta. Vitrinin ardındaki akşam derin, koyu bir mavi.

Sonra ikinci bir küçük flaşı berberin arkasına, yere koyup önüne mavi bir efekt jeli takıyorsun ve arkadaki koyu fayansa doğrultuyorsun. Berberin başının etrafında hafif mavi bir hale beliriyor; sıcak yüz ile serin fon arasında bir karşıtlık oluşuyor. Mavi ışığı bir an berberin yüzüne çevirdiğinde ise yüzü koyulaşıp ayrıntısını yitiriyor; ışığı yeniden fona döndürüyorsun.

Sık yapılan hata

Özet

Renk jeli ışıktaki bazı renkleri tutarak ışığın rengini değiştirir ve bunu yaparken ışığın bir kısmını yutar; bu yüzden jel takıldığında flaş gücü yeniden ayarlanır. Turuncu düzeltme jeli flaşı akkor lambalara, mavi düzeltme jeli akkoru gün ışığına yaklaştırır; ne kadar güçlü bir jel gerektiği iki ışık arasındaki mired farkıyla hesaplanır ve beyaz dengesi ortamdaki ışığa kurulduğunda yüz ile mekân aynı renkte, pencere ise mavi görünür. Efekt jelleri fona ve kenara bilinçli bir renk katar; yoğun renkli ışık tende ayrıntıyı ve rengi yutabileceği için ana ışık çoğu zaman nötr bırakılır ve yüz büyütülerek denetlenir.

Mini ödev

Flaş jelin yoksa şeffaf renkli bir dosya kabı ya da renkli bir şeker ambalajı ile deneme yapabilirsin; ama renk sadakatini gerçek jellerdeki kadar bekleme.

1. Akkor lambalı bir odada bir kişiyi önce jelsiz flaşla, sonra flaşın önüne turuncu bir tabaka takarak çek; beyaz dengesini her iki karede de lambalara göre kur ve yüzün rengini karşılaştır.
2. Odadaki lambanın ve flaşın mired değerlerini hesapla, aradaki farkı yaz ve hangi yoğunlukta bir jelin gerekeceğine karar ver.
3. Bir fona renkli bir jelle ışık düşür, ana ışığı nötr bırak; sonra aynı renkli ışığı yüze çevirip iki kareyi karşılaştır.
4. Modül projesi: tek bir flaşla aynı konuyu üç farklı ışık karakteriyle çek; örneğin tavandan sektirilmiş yumuşak bir ışıkla, makine dışında bir şekillendiriciyle yandan gelen bir ışıkla ve renkli bir jelle kurulmuş bir atmosferle. Her karenin yanına flaşın yerini, gücünü ve kullandığın araçları not et.

Kendini değerlendir

• İki ışık arasındaki mired farkını hesaplayıp buna uygun bir jel seçebiliyor musun?
• Beyaz dengesini ortam ışığına kurup flaşı ona uydurduğunda yüzün ve mekânın aynı renge geldiğini gördün mü?
• Proje karelerinde, renkli ışıkta bile yüzün ayrıntısının ve tenin kendi renginin seçilip seçilmediğini denetledin mi?

Sözlük

Mini test

1. Berber dükkânında beyaz dengesini ampullere kurduğunda jelsiz flaşın aydınlattığı yüz nasıl görünür?

• A) Doğal renkte
• B) Turuncu
• C) Yeşilimsi
• D) Mavimsi ve soğuk

2. Flaş yaklaşık 5500 kelvin, ortamdaki lambalar yaklaşık 2700 kelvinse aradaki fark yaklaşık kaç mireddir?

• A) 190
• B) 2800
• C) 50
• D) 1000

3. Flaşın önüne yoğun bir efekt jeli taktıktan sonra kare kararıyorsa neden?

• A) Beyaz dengesi değiştiği için
• B) Enstantane uzadığı için
• C) Jel ışığın bir kısmını yuttuğu için
• D) Flaşın senkron hızı düştüğü için

4. Koyu tenli bir kişinin yüzüne koyu mavi bir jel ana ışık olarak verildiğinde gölgelerin siyaha indiğini ve ayrıntının kaybolduğunu görüyorsun. En yerinde çözüm hangisidir?

• A) ISO'yu düşürmek
• B) Ana ışığı nötr bırakıp mavi ışığı fona ya da kenara taşımak
• C) Jelin yoğunluğunu artırmak
• D) Beyaz dengesini maviye kaydırmak

Cevaplar

1. D — Beyaz dengesi akkora kurulunca gün ışığına yakın flaş mavi görünür.
2. A — Flaş 182, ampul 370 mired dolayındadır; iki değerin arası 190 kadar tutar.
3. C — Jel ışıktaki renklerin bir kısmını tutar; koyu jel daha fazla ışık yutar.
4. B — Nötr ana ışık tenin rengini ve ayrıntısını korur; renk fonda ve kenarda atmosfer kurar.

Özet kartı

• Jel ışığın rengini değiştirir ve ışığın bir kısmını yutar; gücü yeniden ayarla.
• Turuncu jel flaşı akkora, mavi jel akkoru gün ışığına yaklaştırır.
• Jeli mired farkına göre seç; beyaz dengesini ortam ışığına kur.
• Efekt jeli fona ve kenara bilinçli bir renk katar.
• Yoğun renk tende ayrıntıyı yutabilir; ana ışığı çoğu zaman nötr bırak ve yüzü büyüt.

Sonraki derse köprü

Modülün projesinde tek bir flaşla üç ayrı ışık kurdun: tavandan yumuşak bir ışık, yandan şekillendirilmiş bir ışık, renkli bir atmosfer. Her seferinde tek bir kaynak yetti. Peki kontrollü bir stüdyoda, tek bir ışık ve karşısına konan bir reflektörle bir portrenin ne kadarını kurabilirsin; ikinci bir ışığa gerçekten ne zaman ihtiyaç duyarsın? Tek ışıkla ne kadar şey yapılabilir? Sonraki ders stüdyo aydınlatması modülünü, tek ışıklı portrenin sınırlarını ve olanaklarını keşfederek açıyor.