Işık şekillendiriciler

Öğrenme hedefi

Makine dışı bir flaşın önüne takılan softbox, şemsiye ve beauty dish arasında, ışığın ne kadar yumuşak, ne kadar yönlü ve ne kadar dağınık olması gerektiğine bakarak seçim yapabileceksin. Bir ışık şekillendiricinin asıl işinin flaşın konuya görünen boyunu büyütmek olduğunu, bu yüzden aynı şekillendiricinin yaklaştıkça yumuşak, uzaklaştıkça sert ışık verdiğini açıklayacaksın. Softboxun ışığı toplayıp tek yöne verdiğini, şemsiyenin ışığı odaya saçtığını, beauty dishin ise orta sertlikte, parlak ve net kenarlı bir ışık ürettiğini karşılaştıracak, petek ızgarayla ışığın taşmasını daraltacaksın. Yüzdeki parlamanın aslında kaynağın bir yansıması olduğunu görüp şekillendiricinin boyunun ve biçiminin koyu ve açık tende parlamanın yerini ve yüzeyin pürüzünü nasıl etkilediğini denetleyeceksin.

Merak sorusu

Kuzenin konservatuvar sınavına hazırlanıyor ve başvuru dosyası için kemanıyla bir portre istiyor. Evinin küçük çalışma odasında, makineden ayırdığın flaşı bir ayağa koyuyorsun. Çıplak flaşla çektiğin ilk karede kemanın gövdesinde parlak, sert bir leke var, telin gölgesi kuzenin yanağında bıçakla çizilmiş gibi duruyor, yayın gölgesi duvarda net bir çubuk gibi duruyor. Bir arkadaşın sana üç şey ödünç vermiş: katlanır büyük bir kare kutu, bir şemsiye ve iç yüzü parlak, ortasında küçük bir disk olan yuvarlak metal bir çanak. Üçünü de sırayla flaşın önüne takıyorsun ve her karede ışık başka bir karaktere bürünüyor.

Softbox mı, şemsiye mi, beauty dish mi? Flaş da gücü de değişmedi; ışığın karakterini bu kadar değiştiren şey tam olarak ne ve hangisi ne zaman seçilir?

Bağlam

Flaşı makineden ayırdığında ışığın yönünü seçme özgürlüğü kazandın; ama çıplak bir flaş hâlâ küçük bir kaynaktır ve sert ışık verir. Doğal ışıkta bu sorunu bir difüzör paneliyle ya da pencerenin önüne gerilen bir tülle çözüyorduk. Flaşla çalışırken aynı işi, flaşın önüne doğrudan takılan araçlar yapar.

Bu araçların çeşidi çoktur ve her birinin adı çoğu zaman sektörde İngilizce kullanılır. Bu derste en yaygın üçünü, ışığı ne yaptıklarına göre karşılaştıracağız. Hiçbiri ötekilerden üstün değildir; her biri başka bir ihtiyaca cevap verir. Bir şekillendiriciyi almadan önce onu ne için istediğini bilmek, çantada hiç açılmadan bekleyen bir kutudan seni kurtarır; üstelik çoğunun evdeki eşyalarla kurulabilen ucuz benzerleri vardır.

Basit açıklama

Şekillendirici ışığı nasıl yumuşatır?

Işık şekillendirici, flaşın ya da bir lambanın önüne takılarak ışığın boyunu, yönünü ve yayılmasını değiştiren araçtır. Işığın yumuşaklığını belirleyen şey, kaynağın konuya ne kadar büyük göründüğüdür (Ders 5.3). Birkaç santimetrelik bir flaş, önüne bir metrelik bir kutu takıldığında bir metrelik bir kaynağa dönüşür; ışık artık o geniş yüzeyin her noktasından gelir ve gölgelerin kenarları yumuşar.

Bu yüzden bir şekillendiricinin gerçek boyu kadar, konuya olan uzaklığı da önemlidir. Aynı kutu yüze yarım metreden bakıldığında devasa, beş metreden bakıldığında küçük bir kare gibi görünür. Mesafe iki katına çıktığında kaynak konudan bakıldığında yarı boyda görünür ve ışık sertleşir. Büyük bir şekillendiriciyi uzağa koymak, onun bütün faydasını boşa harcar; küçük bir şekillendiriciyi çok yakına almak ise şaşırtıcı derecede yumuşak bir ışık verebilir.

Her şekillendiricinin bir de bedeli vardır. Kumaşlar, iç yüzeyler ve dağıtıcı katmanlar flaşın ışığını azaltır; bu yüzden şekillendirici takıldığında flaş gücünü artırman gerekebilir.

Softbox ve şemsiye ne fark eder?

Softbox, flaşı içine alan, iç yüzeyi yansıtıcı ve ön yüzü dağıtıcı bir kumaşla kaplı kutudur. Flaşın ışığı kutunun içinde yansır, ön kumaştan geçerken dağılır ve konuya geniş, yumuşak ama tek yöne toplanmış bir ışık olarak ulaşır. Kutunun kenarları ışığın yanlara taşmasını sınırladığı için softbox, yumuşak ışığı istediğin yere gönderip çevreyi karanlıkta tutmana izin verir. Kare, dikdörtgen, uzun ve dar ya da sekizgen biçimleri vardır; uzun ve dar bir softbox, örneğin bir kişinin boyunu ya da bir kemanın gövdesini boydan boya aydınlatmak için kullanılır.

Şemsiye, flaşın ışığını ya içinden geçirerek ya da iç yüzünden geri yansıtarak genişleten açılır kapanır bir şekillendiricidir. İçinden geçen şemsiyede flaş şemsiyenin arkasından patlar ve ışık yarı saydam kumaştan geçer; yansıtan şemsiyede flaş şemsiyenin içine doğru patlar ve ışık beyaz ya da gümüş iç yüzeyden konuya döner. Gümüş yüzey beyaza göre daha parlak ve biraz daha sert bir ışık verir. Şemsiyeler ucuz, hafif ve hızlı kurulur; ama ışığı çok geniş bir alana saçarlar. Işık yalnızca konuya değil duvarlara, tavana ve fona da gider. Bu, bir grubu ya da bir odayı eşit biçimde aydınlatmak istediğinde bir avantaj, fonu karanlık tutmak istediğinde ise bir dezavantajdır.

Petek ızgara, bir şekillendiricinin önüne takılan, küçük hücrelerden oluşan bir ızgaradır ve ışığı daha dar bir açıda tutarak yanlara taşmasını azaltır. Softboxun önüne takılan bir petek ızgara ışığın yumuşaklığını büyük ölçüde korurken fonun ve çevrenin aydınlanmasını engeller.

Beauty dish nasıl bir ışık verir?

Beauty dish, ortasında flaşın doğrudan ışığını engelleyen küçük bir disk bulunan, iç yüzü parlak, yuvarlak ve sığ bir metal çanaktır. Flaşın ışığı önce bu diske çarpar, sonra çanağın iç yüzeyinden konuya yansır. Sonuç, aynı boydaki bir softboxtan daha parlak ve daha kontrastlı, çıplak flaştan ise çok daha yumuşak, orta sertlikte bir ışıktır. Gölgelerin kenarı belirgin ama keskin değildir; yüzde ışık ile gölge arasında kısa ve net bir geçiş oluşur. Önüne dağıtıcı bir kumaş geçirildiğinde ışık bir miktar daha yumuşar.

Beauty dish genellikle yüze yakın ve biraz yukarıdan kullanılır. Yüzün kemik yapısını, çene hattını ve elmacık kemiklerini belirgin kılar. Softboxun sarmalayan yumuşaklığı ile çıplak flaşın sertliği arasında bir yerde durduğu için, keskin ama sert olmayan bir görünüm istendiğinde tercih edilir. Hangisinin kullanılacağı ise estetik bir karardır; bir portrenin daha yumuşak mı, daha çizgisel mi görünmesi istendiğine bağlıdır.

Şekillendiricinin bir izi de gözlerde kalır. Göz, küçük bir kubbe ayna gibi, karşısındaki kaynağın biçimini yansıtır. Kare bir softbox gözde küçük bir kare pencere, sekizgen bir kutu ve beauty dish yuvarlak bir nokta, şemsiye ise kubbeli bir parıltı bırakır. Birçok fotoğrafçı bir portreye bakarak kullanılan şekillendiriciyi gözlerdeki bu yansımadan tanır.

Yüzdeki parlama da aynı ilkeyle oluşur: tende görünen parlak alan, kaynağın o yüzeydeki yansımasıdır. Bu yüzden şekillendiricinin boyu, parlamanın boyunu belirler. Koyu bir tende büyük bir softbox alnın ve yanakların üstüne geniş, yumuşak bir parıltı yayar; beauty dish daha küçük, daha parlak ve daha net kenarlı parlamalar bırakır, ki bu yüzün biçimini vurgulayabilir ama açısı iyi ayarlanmazsa yağlı bir görünüme de dönebilir. Açık bir tende beauty dishin kontrastı gözenekleri ve kırışıklıkları öne çıkarırken, büyük bir softbox ışık ile gölge arasındaki geçişi uzatarak dokuyu yumuşatır. Deneme karesinde yüzü büyütüp parlamanın boyunu ve yerini denetlemek, seçimi netleştirir.

Görsel kanıt

Çalışma odasında önce doksan santimetrelik kare softboxu kuzeninin soluna, yüzüne bir metre uzaklığa koyuyorsun. Telin yanağa düşen gölgesi yumuşak, bulanık bir şeride dönüşüyor; kemanın gövdesindeki parlama geniş ve yumuşak bir ışık lekesi. Kuzeninin koyu teninde alından yanağa doğru yayılan sakin bir parıltı var, gözlerinde küçük birer kare pencere. Arkadaki duvar karanlıkta kalıyor.

Sonra şemsiyeyi aynı yere koyuyorsun. Işık yine yumuşak, ama bu kez odanın bütün duvarları aydınlanmış; kuzeninin arkasındaki kitaplık seçilebiliyor, gölgeler de biraz daha açık. Son olarak beauty dishi takıp yüzüne biraz daha yaklaştırıyorsun. Çene hattı ve elmacık kemikleri belirginleşiyor, kemanın vernikli yüzeyinde parlak, yuvarlak bir yansıma beliriyor. Kuzeninin yanağındaki parlama artık daha küçük ve daha parlak; alnında hafif yağlı görünen bir nokta var. Beauty dishi biraz yukarı ve yana çevirdiğinde parlama elmacık kemiğinin çizgisine kayıyor. Dosya için hangisini seçeceğinize birlikte, kuzeninin sınav jürisine nasıl görünmek istediğini konuşarak karar veriyorsunuz.

Sık yapılan hata

Özet

Işık şekillendiricinin asıl işi flaşın konuya görünen boyunu büyütmektir; aynı şekillendirici yaklaştıkça yumuşar, uzaklaştıkça sertleşir ve her biri ışığın bir kısmını yutar. Softbox ışığı yumuşatıp tek yöne toplar ve çevreyi karanlıkta tutabilir; şemsiye ucuz ve hızlıdır ama ışığı bütün odaya saçar; beauty dish orta sertlikte, parlak ve net kenarlı bir ışıkla yüzün kemik yapısını vurgular; petek ızgara ışığın taşmasını daraltır. Gözdeki yansıma ve tendeki parlama kaynağın biçimini ve boyunu taşır; bu yüzden şekillendirici seçimi, parlamanın ve dokunun her tende nasıl göründüğüne bakılarak yapılır.

Mini ödev

Elinde bir şekillendirici yoksa büyük beyaz bir karton kutu, beyaz bir çarşaf ve bir pizza tepsisi gibi ev araçlarıyla benzerlerini kurabilirsin.

1. Aynı kişiyi çıplak flaşla, bir softbox ya da çarşafla, bir şemsiyeyle ve bir beauty dish ya da benzeri bir çanakla, aynı yerden ve aynı mesafeden çek.
2. Softboxu yüze yarım metre, bir metre ve iki metre uzaklıkta tutarak üç kare çek ve gölgenin kenarını karşılaştır.
3. Dört karede gözlerdeki yansımanın biçimini ve tendeki parlamanın boyunu yan yana not et.
4. Şemsiye ile softboxu fonu karanlık tutmak isteyerek karşılaştır; fonun ne kadar aydınlandığına bak.

Kendini değerlendir

• Bir portredeki gözdeki yansımadan hangi şekillendiricinin kullanıldığını tahmin edebiliyor musun?
• Mesafe değiştikçe aynı şekillendiricinin ışığının nasıl değiştiğini kendi karelerinde gördün mü?
• Her şekillendiricide tendeki parlak alanın boyunu yüzü büyüterek karşılaştırdın mı?

Sözlük

Mini test

1. Aynı softboxu konudan iki kat uzağa taşıdığında ışık nasıl değişir?

• A) Daha yumuşak olur
• B) Kaynak konuya daha küçük göründüğü için sertleşir
• C) Rengi ısınır
• D) Değişmez

2. Karanlık bir fon önünde yumuşak bir portre istiyorsun. Hangi şekillendirici en uygundur?

• A) Işığı odaya saçan içinden geçen bir şemsiye
• B) Çıplak flaş
• C) Tavandan sektirme
• D) Önüne petek ızgara takılmış bir softbox

3. Beauty dishin ışığını softboxtan ayıran temel özellik nedir?

• A) Daha geniş bir alana saçılması
• B) Rengini değiştirmesi
• C) Orta sertlikte, parlak ve net kenarlı bir ışık vermesi
• D) Flaşın gücünü artırması

4. Koyu tenli bir kişinin yanağındaki parlama küçük ve çok parlak, alnında yağlı görünen bir nokta var. Bu parlamanın boyu neye bağlıdır?

• A) Kaynağın, yani şekillendiricinin boyuna ve açısına
• B) Makinenin ISO değerine
• C) Objektifin odak uzaklığına
• D) Dosya biçimine

Cevaplar

1. B — Yumuşaklık kaynağın konuya görünen boyuna bağlıdır; mesafe iki katına çıkınca görünen boy yarıya iner.
2. D — Softbox ışığı tek yöne toplar, petek ızgara taşmayı daha da daraltır; fon karanlıkta kalır.
3. C — Ortadaki disk ve parlak iç yüzey, softboxtan daha kontrastlı ama çıplak flaştan çok daha yumuşak bir ışık verir.
4. A — Tendeki parlama kaynağın yansımasıdır; büyük kaynak geniş, küçük kaynak küçük ve parlak bir parlama bırakır.

Özet kartı

• Şekillendirici kaynağın görünen boyunu büyütür; yaklaştır, yumuşar.
• Softbox: yumuşak ve yönlü; petek ızgarayla fonu karanlık tutar.
• Şemsiye: hızlı ve ucuz, ama ışığı odaya saçar.
• Beauty dish: orta sertlikte, parlak, kemik yapısını vurgular.
• Gözdeki ve tendeki yansıma kaynağın izidir; parlamayı yüzü büyüterek denetle.

Sonraki derse köprü

Kemanlı portre dosyaya girdiğinde kuzenin bir şey daha istedi: jüriye bir de kısa bir çalma videosu göndermesi gerekiyordu. Flaş, patladığı an dışında karanlıktı; video için hiçbir işe yaramıyordu. Üstelik her karede ışığın nasıl düşeceğini ancak deklanşöre bastıktan sonra ekranda görebiliyordun. Sürekli yanan bir LED panel bu iki sorunu da çözer mi, çözerse neyi kaybettirir? Flaş mı, LED mi? Sonraki ders, sürekli ışığın gördüğünü çekme kolaylığını ve flaşın gücünü karşılaştırıyor.