Tepe flaşının sorunları

Öğrenme hedefi

Makinenin ya da telefonun üstündeki flaşla çekilmiş bir fotoğrafın neden çoğu zaman sert, yassı ve karanlık bir boşluğun önünde durduğunu, ışığın dört özelliğinden hareketle açıklayabileceksin. Doğrudan flaşın küçük bir kaynak olduğu için sert, objektifin hemen yanından geldiği için düz ışık verdiğini; gözbebeği genişken ışığın retinadan geri yansıyıp kırmızı göz ürettiğini; ters kare kanunu yüzünden flaş düşüşünün yakındaki kişiyi patlatıp uzaktaki duvarı karanlıkta bıraktığını; parlak yüzeylerde ve yağlı tende parlama bıraktığını tek tek teşhis edeceksin. Bu sorunların her birinin kaynağı ışığın yönü, boyu ve mesafesi olduğu için, flaşa yön vermenin neden sonraki bütün derslerin çıkış noktası olduğunu göreceksin.

Merak sorusu

Babaannenin seksen yaşına girdiği akşam, bütün aile küçük oturma odasına sığışmış. Pastanın mumları yanıyor, tavandaki avize sarı ve loş bir ışık veriyor. Makineyi kaldırdığında ekran karanlık görünüyor; flaşı açıp deklanşöre basıyorsun. Ekrandaki kare, gördüğün odaya hiç benzemiyor: babaannenin yüzü bembeyaz ve yassı, burnunun ve çenesinin şekli kaybolmuş, gözlüğünde iki parlak leke var. Önde duran yeğeninin yüzü neredeyse beyaza patlamış, iki adım arkadaki amcan ise loş bir gölgeye gömülmüş. Duvara yaslanan kuzeninin arkasında başının kopkoyu, keskin bir silueti var; mumların sıcak ışığı ve odanın havası tamamen kaybolmuş. Birkaç kişinin gözünde de kırmızı noktalar yanıyor.

Flaşlı fotoğraflar neden kötü görünür? Yapay ışığa adım attığımız bu yeni bölümde ilk iş, üstteki flaşın her kareye getirdiği sorunları birbirinden ayırmak.

Bağlam

Doğal ışığı şekillendirmeyi öğrendiğin modül boyunca, ışığı hep var olan bir kaynaktan alıp yönlendirdin: pencereden, gökyüzünden, bir reflektörden. Işığın bittiği yerde fotoğrafçı kendi ışığını getirmek zorunda kalır ve bunun en kolay yolu makinenin üstündeki küçük flaştır. Ne var ki bu kolaylığın bir bedeli vardır: flaş, ışığın dört özelliğinin neredeyse hepsinde en elverişsiz yerden gelir.

Bu dersin amacı flaşı yasaklamak değil, onun neden kötü göründüğünü anlamaktır. Sorunu ışığın boyu, yönü ve mesafesi cinsinden adlandırabildiğinde, çözüm de aynı adlarla ortaya çıkar. Modülün geri kalanı bu teşhisin üstüne kuruludur.

Basit açıklama

Doğrudan flaş neden sert ve düz görünür?

Doğrudan flaş, makinenin üstünde ya da gövdesinde duran, ışığını konuya hiçbir engele çarpmadan gönderen flaştır. Işığın sertliği ya da yumuşaklığı, kaynağın konuya göre ne kadar büyük göründüğüne bağlıdır; sert ve yumuşak ışık dersinden (Ders 5.3) bunu biliyorsun. Makinenin flaşı birkaç santimetrelik bir penceredir; iki metre uzaktaki bir yüzden bakıldığında gökyüzündeki öğle güneşi gibi küçük bir noktadır. Bu yüzden gölgelerin kenarları keskin, geçişleri ani olur.

Sertliğe bir de yön sorunu eklenir. Flaş objektifin hemen üstünden, neredeyse aynı eksenden gelir. Işık yüzün tam önüne vurduğunda gölgeler yüzün çıkıntılarının hemen arkasına düşer ve objektif onları neredeyse hiç görmez. Düz ışık budur: burnun, elmacık kemiklerinin, çenenin altındaki küçük gölgeler kaybolur, yüz derinliğini yitirip yassı bir yüzeye döner. Doğal ışıkta yüze biçim veren şey, ışığın yandan gelip bir tarafı aydınlatırken öteki tarafa gölge bırakmasıydı; doğrudan flaş bu yan açıyı ortadan kaldırır.

Düz ışığın gölgesi yok olmaz, yalnızca konunun arkasına kaçar. Kişi bir duvarın hemen önündeyse, flaşın biraz üstten gelmesi yüzünden, başının keskin kenarlı gölgesi duvara, başın hemen arkasına ve biraz aşağısına düşer. Babaannenin yanındaki kuzenin arkasındaki koyu siluet, bu kaçan gölgedir.

Kırmızı göz nereden gelir?

Kırmızı göz, flaş ışığının gözbebeğinden içeri girip gözün arka duvarındaki kan damarlarıyla dolu retinadan geri yansıması ve objektife kırmızı bir parıltı olarak dönmesidir. Loş bir ortam bunu kolaylaştırır: karanlıkta gözbebeği genişler ve içeri giren ile geri dönen ışık artar. Flaşın objektife çok yakın durması da yansımayı güçlendirir: ışık hangi eksenden giriyorsa yaklaşık aynı eksenden geri döner ve flaş objektifin dibindeyse bu yansıma doğrudan objektife gelir.

Bu yüzden kırmızı göz en çok küçük makinelerde ve telefonlarda, loş odalarda ve doğrudan makineye bakan kişilerde görülür. Birçok makinenin kırmızı göz azaltma ayarı, asıl flaştan önce bir ön ışık yakar; gözbebeği bu ışığa tepki verip küçülür ve yansıma azalır. Ama bu ayar sorunu yalnızca hafifletir; ön ışık insanları gözünü kırpmaya da iter ve anı kaçabilir. Asıl çözüm, flaşı objektifin ekseninden uzaklaştırmaktır; ışığa yön vermek burada da işin anahtarıdır.

Arka plan neden kapkaranlık kalır?

Flaş düşüşü, flaş ışığının mesafeyle hızla azalmasıdır ve ters kare kanununun (Ders 18.2) doğrudan sonucudur. Güneş çok uzakta olduğu için odanın bir ucuyla öteki ucu arasındaki fark ona göre önemsizdir; oysa flaş konudan yalnızca bir iki metre uzaktadır ve mesafedeki küçük bir değişiklik bile ışığı büyük ölçüde değiştirir. Mesafe iki katına çıktığında ışık dörtte bire düşer, yani iki stop kaybeder.

Babaannenin iki metre uzakta, arkasındaki duvarın sekiz metre uzakta olduğunu düşün. Duvar dört kat uzakta olduğu için flaştan on altıda bir ışık alır: dört stop daha karanlık. Makine pozlamayı babaannenin yüzüne göre kurduğunda duvar neredeyse siyaha iner. Kısa enstantane de odadaki avizenin ve mumların zayıf ışığını kayda geçmeden keser; ortam ışığı fotoğraftan silinir ve geriye flaşın aydınlattığı birkaç metrelik bir ada kalır.

Aynı kanun kalabalık bir karede ön sıradakileri patlatır. Bir metre uzaktaki yeğen, iki metre uzaktaki babaanneden dört kat fazla ışık alır; babaanne doğru pozlanmışsa yeğen iki stop fazla pozlanır. Arkadaki amca ise iki stop eksik kalır. Flaş, herkesi aynı parlaklıkta göstermek yerine mesafeyi parlaklık farkına çevirir.

Parlama neden yüzü lekeler?

Parlama, küçük ve sert bir kaynağın parlak, pürüzsüz bir yüzeyden aynalanarak doğrudan objektife dönmesiyle oluşan beyaz lekedir. Gözlük camı, alın, burun ucu, yanağın üstü, terli ya da nemlendirici sürülmüş bir cilt bu yansımayı kolayca verir. Işık objektifin ekseninden geldiği için yansıma da tam objektife döner; kaynak küçük olduğu için leke parlak ve keskin kenarlı olur. Gözlükteki iki beyaz nokta ve alındaki parlak alan buradan gelir.

Doğrudan flaş farklı tenlerde farklı biçimde bozar. Koyu bir tende parlamalar çevredeki derin renkle keskin bir karşıtlık kurar ve alın ile yanakta yağlı, grimsi beyaz lekeler olarak göze batar; makine pozlamayı bu lekelere ya da yanındaki açık bir yüze göre kurarsa ten gereğinden koyu ve ayrıntısız kalabilir. Açık bir tende ise düz ışık yanaklardaki doğal renk geçişlerini siler ve yüz tebeşir gibi beyaz, kanlı canlı olmayan bir yüzeye döner. Aynı karede açık ve koyu tenli iki kişi varsa, flaşa yakın duran fazla ışık alır ve tek bir pozlama kararı ikisinden birini kurban eder; ekranda iki yüzü de büyütüp tek tek denetlemek şarttır.

Görsel kanıt

Pasta kesilmeden önce aynı kareyi bir kez daha çekiyorsun ve bu kez her sorunu ayrı ayrı okuyorsun. Babaannenin yüzünde burnun altında gölge yok; yüz tek bir düzlem gibi. Kuzenin başının arkasındaki duvarda keskin kenarlı, koyu bir çıkıntı var: gölge kaybolmamış, yalnızca arkaya kaçmış. Babaannenin koyu tenli komşusunun alnında ve burnunun ucunda iki gri beyaz leke parlıyor, yanındaki açık tenli yeğenin yanağı ise tebeşir beyazına patlamış. İki çocuğun gözlerinde kırmızı noktalar var. Duvarın rafları ve mumların turuncu ışığı ise simsiyah bir boşlukta kaybolmuş.

Sonra flaşın önüne avucunu tutup ışığını tavana doğru çeviriyorsun; flaş eğilebilen bir modelse onu tavana yöneltiyorsun. Yeni karede ışık artık yukarıdan ve geniş bir yüzeyden geliyor: burnun altında yumuşak bir gölge beliriyor, duvardaki siluet kayboluyor, parlama lekeleri küçülüyor, gözlerdeki kırmızı sönüyor. Bu çözümün nasıl ve neden işlediği sonraki dersin konusu; şimdilik yalnızca şunu gör: flaşın gücü aynı kaldı, değişen yalnızca yönü.

Sık yapılan hata

Özet

Makinenin üstündeki doğrudan flaş küçük bir kaynak olduğu için sert, objektifin ekseninden geldiği için düz ışık verir; yüzün gölgeleri kaybolur, gölge konunun arkasına kaçıp duvara yapışır. Aynı eksen kırmızı gözü ve parlamayı doğurur, ters kare kanunu da flaş düşüşüyle yakındakini patlatıp arka planı karanlığa gömer ve farklı tenleri birbirinden farklı biçimde bozar. Bu sorunların hepsi ışığın boyundan, yönünden ve mesafesinden kaynaklandığı için çözümleri de flaşa yön vermekten, onu büyütmekten ve mesafeyi yönetmekten geçer.

Mini ödev

Bu ödevde doğrudan flaşın sorunlarını kendi fotoğraflarında bulup adlandıracaksın.

1. Loş bir odada birini, duvarın hemen önünde durdururken doğrudan flaşla çek; sonra kişiyi duvardan üç dört adım uzaklaştırıp aynı kareyi yinele. Duvardaki gölgenin ve arka planın nasıl değiştiğini not et.
2. Flaşsız ve flaşlı iki kareyi yan yana koy; yüzde kaybolan gölgeleri ve kaybolan ortam ışığını tek tek işaretle.
3. Farklı mesafelerde duran üç kişiyi doğrudan flaşla çek; en yakındaki ile en uzaktaki arasındaki parlaklık farkını ters kare kanunuyla kabaca hesapla ve fotoğraftakiyle karşılaştır.
4. Flaşlı çektiğin karelerde kırmızı göz ve parlama lekelerini bul; her birinin yanına nedenini ve hangi yön değişikliğinin azaltabileceğini yaz.

Kendini değerlendir

• Bir flaşlı fotoğrafa bakınca düz ışığı, arkaya kaçan gölgeyi ve flaş düşüşünü ayrı ayrı adlandırabiliyor musun?
• Mesafe farkının kaç stopluk bir parlaklık farkına döndüğünü hesaplayabildin mi?
• Aynı karede farklı tenlerdeki yüzleri büyütüp her birinin nasıl bozulduğunu kontrol ettin mi?

Sözlük

Mini test

1. Makinenin üstündeki flaş neden sert ışık verir?

• A) Işığı çok sıcak renklidir
• B) Konudan bakıldığında çok küçük bir kaynaktır
• C) Çok kısa sürer
• D) Objektiften uzaktadır

2. Kırmızı gözü en çok kolaylaştıran iki koşul hangileridir?

• A) Parlak gün ışığı ve uzun enstantane
• B) Açık diyafram ve düşük ISO
• C) Yüksek çözünürlük ve RAW kayıt
• D) Loş ortamda genişlemiş gözbebeği ve flaşın objektife çok yakın olması

3. Kişi flaştan 2 metre, arkasındaki duvar 8 metre uzaktaysa duvar kişiye göre yaklaşık kaç stop daha karanlık kalır?

• A) 4 stop
• B) 1 stop
• C) 2 stop
• D) 8 stop

4. Doğrudan flaşla çekilen bir grup fotoğrafında koyu tenli bir kişinin alnında gri beyaz lekeler, yanındaki açık tenli kişinin yanağında tebeşir beyazı bir alan var. En yerinde ilk adım hangisidir?

• A) Pozlamayı yalnızca açık tenli yüze göre kurmak
• B) Ekranda küçük önizlemeye bakıp devam etmek
• C) Flaşın yönünü değiştirip iki yüzü de ekranda ayrı ayrı büyüterek kontrol etmek
• D) Gruba daha çok yaklaşmak

Cevaplar

1. B — Işığın sertliği kaynağın konuya göre görünen boyuna bağlıdır; birkaç santimetrelik flaş iki metreden küçük bir noktadır.
2. D — Genişlemiş gözbebeği daha çok ışık alır ve verir; flaş objektife yakınsa yansıma doğrudan objektife döner.
3. A — Dört kat mesafe on altıda bir ışık demektir; bu da dört stoptur.
4. C — Parlama ve beyaz patlama ışığın eksenden ve sert gelmesinden doğar; yönü değiştirmek ikisini birden hafifletir ve her yüz ayrı kontrol edilmelidir.

Özet kartı

• Doğrudan flaş küçük bir kaynaktır: sert gölge, ani geçiş.
• Objektifin ekseninden gelir: düz ışık, arkaya kaçan gölge, kırmızı göz, parlama.
• Flaş düşüşü ters kare kanunudur: yakındaki patlar, uzaktaki kararır.
• Kısa enstantane ortam ışığını keser; odanın havası kaybolur.
• Her tende bozulma farklıdır; yüzleri tek tek büyüt.

Sonraki derse köprü

Doğum günü odasında flaşı tavana çevirdiğinde değişen tek şey yöndü, ama sonuç bambaşkaydı: gölge yumuşadı, duvardaki siluet silindi, gözlerdeki kırmızı söndü. Küçük bir flaş, ışığını beyaz bir tavana çarptırınca nasıl oluyor da geniş ve yumuşak bir kaynağa dönüşüyor? Flaşı tavana doğrultmak neden işe yarar? Sonraki ders sektirmeyi, tavanın ve duvarın dev bir softbox gibi çalışmasını, yüzeyin renginin ve yüksekliğinin ışığı nasıl değiştirdiğini ele alıyor.