3-2-1 yedekleme

Öğrenme hedefi

Fotoğraf arşivini tek bir arızaya, hırsızlığa ya da kazaya karşı koruyan bir yedek düzeni kurabileceksin. 3-2-1 kuralının üç sayısının her birinin hangi tehlikeye karşı durduğunu açıklayacak, eşitlemenin neden tek başına bir yedek olmadığını ve sürümlü yedeğin silinen ya da bozulan dosyaları nasıl geri getirdiğini ayırt edecek, yedeklemeyi bir hatırlama işi olmaktan çıkarıp düzenli bir alışkanlığa bağlayacak ve yedeğinin gerçekten işe yaradığını bir geri yükleme testiyle sınayacaksın; yalnızca fotoğrafları değil, bir yüzü özenle düzenlediğin ayarları taşıyan yan dosyaları da yedeğe katmayı öğreneceksin.

Merak sorusu

Fotoğrafçı bir arkadaşın şehirlerarası otobüste uyuyakalıyor. Uyandığında sırt çantası yok: içinde dizüstü bilgisayarı ve her hafta sonu arşivini yedeklediği harici disk vardı. Beş yılın fotoğrafları, bir düğün çekiminin henüz müşteriye teslim edilmemiş kareleri, babaannesinin son doğum gününden kalan tek portreler, hepsi aynı çantadaydı. «Ama yedeğim vardı» diyor telefonda; yedek de aynı çantadaydı.

Bir sabah tüm fotoğrafların silinse ne olur? Bilgisayarın çalınsa, diskin arızalansa, evine su basa ya da bir tıklamayla yanlış klasörü silsen, elinde ne kalır? Bu derste fotoğraflarını bu olasılıkların hepsine karşı koruyan basit bir kuralı, 3-2-1 yedeklemeyi konuşacağız.

Bağlam

Her sabit disk ve her hafıza bir gün bozulur; tek soru ne zaman bozulacağıdır. Ama arşivi tehdit eden şey yalnızca arıza değildir. Hırsızlık, yangın, su baskını, bir elektrik dalgalanması, bilgisayarı kilitleyip dosyaları şifreleyen fidye yazılımları ve en sık olanı, insanın kendi eliyle yanlış bir şeyi silmesi de aynı sonucu doğurur.

Yedek, bu olasılıkların hepsine karşı ayrı ayrı önlem almak yerine, tek bir ilkeye dayanır: aynı olay bütün kopyaları aynı anda yok edemesin. Arkadaşının yedeği bir yedekti ama bu ilkeye uymuyordu; bilgisayar ve disk aynı çantada, aynı olayın içindeydi. 3-2-1 kuralı, bu ilkeyi hatırlaması kolay üç sayıya dönüştürür.

Basit açıklama

3-2-1 kuralı neyi korur?

3-2-1 kuralı, her fotoğrafın en az üç kopyası olmasını, bu kopyaların en az iki farklı ortamda durmasını ve en az birinin başka bir yerde saklanmasını önerir. Üç kopya, özgün dosya artı iki yedek demektir. Tek bir yedekte, yedeğin kendisi de arızalanırsa elinde hiçbir şey kalmaz; iki yedekle, iki diskin aynı anda bozulma olasılığı çok küçülür.

İki farklı ortam, kopyaların aynı türden aynı zayıflığı taşımamasını sağlar: bilgisayarın iç diski ve bir harici disk, ya da bir harici disk ve internet üzerinden bir bulut hizmeti. Aynı anda aynı prize bağlı iki disk, bir elektrik dalgalanmasında birlikte gidebilir. Başka bir yerdeki kopya ise hırsızlığa, yangına ve su baskınına karşıdır: bir akrabanın evinde, işyerinde duran bir disk ya da bir bulut hizmeti. Arkadaşının düzeninde üç sayının üçü de eksikti: iki kopya, aynı çantada, aynı yerde.

Eşitleme neden yedek değildir?

Eşitleme, iki klasörü ya da bir klasörü ve bir bulut alanını birbirinin aynısı tutan bir düzendir: bir tarafa eklenen dosya ötekine de eklenir. Bu kullanışlıdır, ama tehlikeli bir yanı vardır: bir tarafta silinen dosya da ötekinden silinir. Yanlışlıkla bir klasörü sildiğinde ya da bir fidye yazılımı dosyalarını şifrelediğinde, eşitleme bu zararı birkaç saniyede öteki kopyaya da taşır.

Sürümlü yedek ise dosyaların eski hâllerini de saklar. Bugün bir klasörü silsen ya da bir dosya bozulsa, sürümlü yedekten dünkü ya da geçen haftaki hâlini geri getirebilirsin. Harici diski yedekleme bittikten sonra bilgisayardan çıkarmak da aynı işi görür: bağlı olmayan bir disk, bilgisayarın başına gelen bir yazılım saldırısından etkilenmez. Yedeğin gücü, yalnızca bir kopya olmasında değil, özgünün başına gelenden uzak durmasındadır.

Yedek nasıl alışkanlık olur ve nasıl sınanır?

Yedekler çoğu zaman bir kural yüzünden değil, unutulduğu için başarısız olur. Bunun en iyi çaresi yedeği otomatikleştirmek ve bir olaya bağlamaktır: her içe aktarmadan sonra harici diske, her gece buluta. Düzenlediğin fotoğrafların ayarları çoğu zaman özgün dosyanın içinde değil, düzenleme programının kataloğunda ya da RAW'ın yanındaki yan dosyada durur. Yalnızca fotoğrafları yedekleyip bunları unutursan, bir yüzü ışığa ve tene göre özenle ayarladığın saatlerin emeği yedekte olmaz.

Geri yükleme testi, yedekten rastgele bir klasörü başka bir yere geri alıp dosyaların açıldığını, eksiksiz olduğunu ve düzenlemelerin geldiğini kontrol etmektir. Hiç sınanmamış bir yedek, ancak ihtiyaç duyulduğunda işe yarayıp yaramadığı öğrenilen bir umuttur. Birkaç ayda bir yapılan bu küçük deneme, yedeğin bozuk, eksik ya da eski olduğunu felaket gelmeden önce gösterir.

Görsel kanıt

Arkadaşının telefonundan sonra kendi düzenine bakıyorsun ve iki kopya görüyorsun: bilgisayarın iç diski ve masanın üstünde, sürekli bağlı duran bir harici disk. Bir akşamı buna ayırıyorsun. Harici diske sürümlü yedek alan bir programı kurup her içe aktarmadan sonra çalışacak biçimde ayarlıyor, yedek bitince diski çıkarıp çekmeceye koyuyorsun. Başka bir harici diske aynı yedeği alıp teyzenin evine bırakıyorsun ve her ay gidip güncelliyorsun. Dosyaların artık üç yerde yaşıyor: bilgisayarda, çekmecede ve teyzenin evinde.

Sonra bir geri yükleme testi yapıyorsun. Yedekten geçen yazın deniz tatili klasörünü masaüstüne geri alıyorsun. Dosya sayısı tutuyor; RAW'lar ve yan dosyalar birlikte gelmiş. Öğle güneşinde kumsalda çektiğin portreyi açtığında aylar önce yaptığın düzenleme de yerinde: arkadaşının koyu teni omzundaki su damlalarıyla birlikte parlamadan duruyor, gözlerinin altındaki gölge açılmış, yanındaki açık tenli kız kardeşinin güneşten kızaran burnu da abartılmadan korunmuş. Eğer yalnızca fotoğrafları yedekleseydin, bu ayarları baştan yapmak zorunda kalacaktın.

Sık yapılan hata

Özet

3-2-1 kuralı her fotoğrafın en az üç kopyasını, en az iki farklı ortamda ve en az birini başka bir yerde tutmayı önerir; böylece bir arıza, bir hırsızlık ya da bir yangın bütün kopyaları aynı anda yok edemez. Eşitleme silinen ve bozulan dosyaları da öteki tarafa taşıdığı için tek başına yedek değildir; sürümlü yedek ve bağlantısı kesilen harici disk, dosyaların eski hâllerini korur. Yedeği otomatikleştirip bir olaya bağlamak, fotoğrafların yanında her tende yüzü özenle ayarladığın düzenlemeleri taşıyan yan dosyaları ve katalogları da katmak ve düzenli bir geri yükleme testiyle sınamak, yedeği bir umuttan bir güvenceye çevirir.

Mini ödev

Bu ödevde kendi yedek düzenini 3-2-1 kuralına göre çizecek ve sınayacaksın.

1. Fotoğraflarının şu anda kaç kopyası olduğunu, hangi ortamlarda ve hangi yerlerde durduğunu bir kâğıda yaz.
2. 3-2-1 kuralına göre eksik olan sayıyı bul: kopya mı, ortam mı, başka yer mi?
3. Yedeklemeyi bir olaya bağla: her içe aktarmadan sonra ya da her hafta aynı gün; düzenleme programının kataloğunu ve yan dosyaları da yedeğe kat.
4. Yedekten rastgele bir klasörü geri yükle; dosya sayısını, birkaç kareyi ve düzenlemelerin gelip gelmediğini kontrol et.

Kendini değerlendir

• Bütün kopyalarını aynı anda yok edebilecek tek bir olay kaldı mı?
• Yedeğin, yanlışlıkla silinen bir dosyanın dünkü hâlini geri getirebiliyor mu?
• Geri yüklediğin bir portrede, tenin tonundan bağımsız olarak, yaptığın düzenleme de yedekten geldi mi?

Sözlük

Mini test

1. 3-2-1 kuralındaki «1» neye karşı korur?

• A) Hırsızlık, yangın ve su baskınına
• B) Yavaş aktarıma
• C) Yanlış beyaz dengesine
• D) Dolan hafıza kartına

2. Bilgisayardaki bir klasörü yanlışlıkla sildin ve klasör buluta eşitleniyordu. Ne olur?

• A) Buluttaki kopya kendiliğinden korunur
• B) Silme buluta da taşınır ve klasör orada da kaybolur
• C) Klasör sıkıştırılarak saklanır
• D) Bulut klasörü kilitler

3. Sürümlü yedeğin eşitlemeden farkı nedir?

• A) Daha hızlı olması
• B) Yalnızca JPEG saklaması
• C) Dosyaların eski hâllerini de saklaması
• D) Dosya adlarını değiştirmesi

4. Yedekten geri yüklediğin RAW'larda düzenlemelerin, örneğin bir yüzün tonu için yaptığın ayarların, gelmediğini fark ediyorsun. Büyük olasılıkla neyi yedeklemeyi unuttun?

• A) Hafıza kartını
• B) Makinenin bataryasını
• C) Dosya adlarını
• D) Düzenleme programının kataloğunu ya da RAW'ın yan dosyalarını

Cevaplar

1. A — Başka bir yerdeki kopya, özgünün bulunduğu yeri etkileyen olaylardan uzak durur.
2. B — Eşitleme silme işlemini de öteki tarafa taşır.
3. C — Sürümlü yedek, silinen ya da bozulan dosyanın önceki hâlini geri getirebilir.
4. D — Düzenlemeler çoğu zaman katalogda ya da yan dosyada durur; bunlar yedeklenmezse ayarlar kaybolur.

Özet kartı

• 3 kopya: özgün + 2 yedek.
• 2 ortam: iç disk + harici disk ya da bulut.
• 1 başka yer: hırsızlık, yangın, su baskınına karşı.
• Eşitleme yedek değil; sürümlü yedek ve çıkarılan disk.
• Kataloğu ve yan dosyaları da yedekle; geri yükleme testiyle sına.

Sonraki derse köprü

Yedek düzeninde bir kopya çekmecede, bir kopya teyzenin evinde duruyor ve onu güncellemek için her ay yola çıkıyorsun. Bu kopyayı internet üzerinden bir bulut hizmetine taşısan, yolculuk biter; ama o zaman da internetin hızı, aylık ücret ve dosyalarının bir başkasının sunucusunda durması gibi yeni sorular çıkar. Fotoğrafları nerede saklamalı: evdeki bir diskte mi, bulutta mı? Sonraki ders iki seçeneği hız, güvenlik ve maliyet yönünden karşılaştırıyor ve modülü kendi arşiv düzenini kurmanla kapatıyor.