Meta veri

Öğrenme hedefi

Bir fotoğraf dosyasının görüntünün yanında taşıdığı bilgileri okuyabilecek, düzenleyebilecek ve paylaşmadan önce kontrol edebileceksin. Makinenin kendiliğinden yazdığı EXIF bilgisini, telefonun eklediği konum etiketini ve senin yazdığın anahtar kelime ile telif bilgisini birbirinden ayıracak, makinenin saatini doğru kurmanın tarih klasörlerini neden koruduğunu görecek, kendi karelerinin EXIF bilgisinden, özellikle pozlama telafisi değerlerinden ders çıkaracak ve bir fotoğrafı paylaşırken evinin, bir çocuğun ya da çektiğin bir insanın nerede yaşadığını istemeden açığa çıkarmamak için konumu kaldırmayı alışkanlık hâline getireceksin.

Merak sorusu

Teyzen mumları üflediği kareyi aldıktan bir gün sonra sosyal medyada paylaşıyor. Akşam bir kuzen seni arıyor: fotoğrafın dosyasını indirmiş, bilgisayarında dosya bilgilerini açmış ve karşısına bir harita çıkmış; üstünde, anneannenin evinin tam bahçesinde duran küçük bir iğne. Aynı pencerede fotoğrafın hangi makineyle, hangi objektifle, saat kaçta çekildiği, diyaframı ve enstantanesi de yazıyor.

Fotoğrafın içinde hangi gizli bilgiler var? Görüntüye bakan birinin göremediği ama dosyayla birlikte her yere giden bu bilgiler nereden geliyor, ne işe yarıyor ve ne zaman bir riske dönüşüyor? Bu derste bir fotoğrafın görüntünün dışında taşıdığı bilgileri, meta veriyi konuşacağız.

Bağlam

Bir mektubu düşün. Zarfın içindeki kâğıt asıl metindir; ama zarfın üstünde de bilgiler vardır: gönderenin ve alıcının adresi, pulun tarihi, postanenin damgası. Mektubu okuyan biri çoğu zaman zarfa bakmaz; ama zarf, mektubun nereden, ne zaman ve kime gittiğini metinden daha açık söyleyebilir. Fotoğraf dosyası da böyledir: görüntü mektup, meta veri zarftır.

Bu zarf çoğu zaman bir yardımcıdır. Tarih klasörlerini kuran, bir fotoğrafı yıllar sonra bir kelimeyle bulmanı sağlayan ve kendi çekimlerinden öğrenmene yardım eden odur. Ama zarfın üstündeki adres, fotoğraf başkalarının eline geçtiğinde, istemediğin kişilere de ulaşabilir. Bu ders zarfı okumayı, düzenlemeyi ve gerektiğinde yırtmayı öğretiyor.

Basit açıklama

Dosyanın içinde hangi bilgiler var?

Meta veri, bir veri hakkındaki veridir: fotoğrafın kendisi değil, fotoğrafı anlatan bilgiler. Bunların bir kısmını makine kendiliğinden yazar. EXIF denen bu bilgiler arasında makinenin ve objektifin modeli, odak uzaklığı, diyafram, enstantane, ISO, pozlama telafisi, beyaz dengesi, flaşın patlayıp patlamadığı, çekimin tarihi ve saati ve çoğu zaman makinenin seri numarası bulunur. Telefonlar ve telefona bağlanan bazı makineler bunlara bir konum etiketi, yani çekimin yapıldığı yerin enlem ve boylamını da ekler.

Bir kısmını ise sen yazarsın. Anahtar kelime, bir fotoğrafı sonradan aramak için ona eklediğin kısa sözcüklerdir: «doğum günü», «bahçe», «mum», «anneanne». Telif bilgisi ise fotoğrafın sahibini ve kullanım koşulunu belirten satırdır: adın ve bir telif ibaresi. Birçok makinede bu bilgiyi menüye bir kez yazıp her kareye kendiliğinden eklenmesini sağlayabilirsin. Düzenleme programları RAW dosyaları için anahtar kelime ve yıldız gibi eklemeleri çoğu zaman dosyanın yanında duran küçük bir yan dosyaya yazar; RAW'ı taşırken bu yan dosyayı da birlikte taşımak gerekir.

Meta veri ne işe yarar?

Meta verinin en sessiz ama en önemli işi tarihtir. Bir önceki derste kurduğun tarih klasörleri, makinenin saatine dayanır. Makinenin saati yanlışsa ya da yolculukta saat dilimi değiştirilmemişse, fotoğraflar yanlış güne düşer. Aynı çekimde makineyle telefonu birlikte kullanıyorsan saatleri eşitlemek için basit bir yol var: çekimin başında iki cihazla da aynı saati gösteren bir ekranın fotoğrafını çekmek; aradaki farkı sonradan düzeltmek kolaylaşır.

EXIF, kendi çekimlerinden öğrenmenin de bir yoludur. Beğendiğin karelerin ayarlarını okuduğunda, belirli bir ışıkta hangi diyaframı ve enstantaneyi seçtiğini, pozlama telafisini nereye aldığını görürsün. Aynı pencere ışığında çektiğin iki portreyi karşılaştırdığında, koyu tenli arkadaşının yüzünün ayrıntılı çıktığı karede telafiyi artıya, açık tenli arkadaşının alnının patlamadığı karede eksiye aldığını fark edebilirsin. Bu kayıt, bir sonraki çekimde neyi neden ayarlayacağını ezberden değil, kendi deneyiminden bilmeni sağlar.

Paylaşırken neye dikkat edilir?

Konum etiketi çoğu zaman birkaç metrelik bir hassasiyetle kaydedilir. Evinde, bir çocuğun okulunda ya da bir arkadaşının kapısında çektiğin bir fotoğraf, dosyası indirildiğinde o yerin adresini de verebilir. Bazı paylaşım hizmetleri yüklenen fotoğrafların konum bilgisini siler, bazıları silmez; bir fotoğrafı mesajla belge olarak göndermek ise çoğu zaman bütün meta veriyi olduğu gibi taşır. Hangi hizmetin ne yaptığına güvenmek yerine, bilgiyi paylaşmadan önce senin kaldırman daha güvenlidir.

Bunun için iki yol vardır: telefonun kamerasında konum kaydını kapatmak ya da dışa aktarırken konum bilgisini kaldıran seçeneği kullanmak. Çoğu düzenleme programı dışa aktarma sırasında konumu ve öteki kişisel bilgileri silip yalnızca telif bilgisini bırakma seçeneği sunar. Bu özen yalnızca kendin için değildir: çektiğin bir insanın yüzü ve evinin konumu aynı dosyada birleştiğinde, o kişinin kim olduğu ve nerede yaşadığı bir anda ortaya çıkar. Anahtar kelimelere kişilerin tam adlarını yazıp yazmamaya da bu gözle karar vermek gerekir.

Görsel kanıt

Kuzeninin telefonundan sonra teyzene yazıyor ve paylaşımı kaldırmasını rica ediyorsun. Sonra mumları üflediği karenin özgününü düzenleme programında açıp meta veri penceresine bakıyorsun: tarih ve saat doğru, odak uzaklığı 35 milimetre, diyafram f/2, enstantane saniyenin altmışta biri, ISO 3200, pozlama telafisi artı üçte iki stop, bir de telefonunla eşleşmiş makinenin eklediği bahçe konumu. Aynı gecenin öteki karelerine baktığında, dayının yüzünün en temiz çıktığı karelerin hepsinde telafinin artıda olduğunu, yeğeninin fenere dönük karelerinde ise sıfırda kaldığını görüyorsun; bir sonraki akşam yemeğinde neye dikkat edeceğini artık biliyorsun.

Kareye «doğum günü», «anneanne», «mum», «bahçe» anahtar kelimelerini ve adınla bir telif satırı ekliyorsun. Dışa aktarma penceresinde konumu kaldır seçeneğini işaretleyip yeni bir kopya üretiyor, teyzene bu kopyayı gönderiyorsun. Kopyanın dosya bilgilerini açtığında harita penceresi boş, ama adın ve telif satırın yerinde. Makinenin menüsünde de telif bilgisini bir kez yazıyorsun; bundan sonra her kare adınla doğacak.

Sık yapılan hata

Özet

Meta veri, bir fotoğrafın görüntünün dışında taşıdığı bilgilerdir: makinenin yazdığı EXIF, telefonun eklediği konum etiketi, senin yazdığın anahtar kelime ve telif bilgisi. Doğru kurulmuş bir makine saati tarih klasörlerini korur, anahtar kelimeler fotoğrafı yıllar sonra bir sözcükle buldurur ve EXIF, pozlama telafisi gibi değerlerle her tende yüzü neyin iyi gösterdiğini kendi çekimlerinden öğrenmeni sağlar. Paylaşmadan önce konumu kaldırmak ise hem senin hem de çektiğin insanların nerede yaşadığını istemeden açığa çıkarmamanın en basit yoludur.

Mini ödev

Bu ödevde kendi fotoğraflarının zarfını açacak ve düzenleyeceksin.

1. Makinenin ve telefonunun saatini ve saat dilimini kontrol et; iki cihazla aynı saati gösteren bir ekranın fotoğrafını çekip aradaki farkı not et.
2. Beğendiğin üç kareyi düzenleme programında aç ve EXIF bilgilerini, özellikle pozlama telafisi değerlerini karşılaştır.
3. Bir çekime üç ya da dört anahtar kelime ve adınla bir telif satırı ekle; makinenin menüsünde de telif bilgisini ayarla.
4. Telefonla çektiğin bir fotoğrafın konum bilgisine bak; sonra konumu kaldırarak dışa aktardığın kopyada haritanın boş kaldığını kontrol et.

Kendini değerlendir

• Makinenin saati doğru mu ve iki cihazın arasındaki farkı biliyor musun?
• EXIF bilgisinden, farklı tenlerdeki yüzleri iyi gösteren karelerde telafiyi nereye aldığını çıkarabildin mi?
• Paylaştığın son fotoğrafta konum bilgisi var mıydı?

Sözlük

Mini test

1. Aşağıdakilerden hangisini makine EXIF bilgisi olarak kendiliğinden yazar?

• A) Diyafram, enstantane ve ISO
• B) Senin eklediğin anahtar kelimeler
• C) Fotoğrafın başlığı
• D) Fotoğrafın paylaşıldığı yer

2. Makinenin saati yanlış ayarlanmışsa en çok ne bozulur?

• A) Fotoğrafın renkleri
• B) Fotoğrafın keskinliği
• C) Tarih klasörleri ve fotoğrafların hangi güne düştüğü
• D) Dosyanın boyutu

3. Bir fotoğrafı mesajla belge olarak gönderdiğinde meta veriye çoğu zaman ne olur?

• A) Kendiliğinden silinir
• B) Yalnızca telif bilgisi kalır
• C) Konum bilgisi şifrelenir
• D) Olduğu gibi taşınır

4. Koyu ve açık tenli iki arkadaşının pencere ışığında çektiğin portrelerinden ders çıkarmak istiyorsun. EXIF'te hangi değere bakmak en çok işe yarar?

• A) Makinenin seri numarasına
• B) Pozlama telafisi değerine
• C) Dosyanın adına
• D) Konum bilgisine

Cevaplar

1. A — Çekim ayarları makine tarafından yazılır; anahtar kelime ve başlık senin eklediğin bilgilerdir.
2. C — Tarih klasörleri makinenin saatine dayanır; yanlış saat fotoğrafları yanlış güne düşürür.
3. D — Belge olarak gönderilen dosya çoğu zaman bütün meta veriyi olduğu gibi taşır.
4. B — Telafi değeri, yüzün ayrıntılı çıktığı karelerde pozlamayı nereye aldığını gösterir.

Özet kartı

• Meta veri = zarf: EXIF (makine), konum (telefon), anahtar kelime ve telif (sen).
• Saat doğru olmalı; iki cihazı aynı ekranın fotoğrafıyla eşitle.
• EXIF'ten öğren: iyi karelerde telafi nerede?
• RAW'ın yan dosyasını birlikte taşı.
• Paylaşmadan önce konumu kaldır; çektiğin insanların adresini açığa çıkarma.

Sonraki derse köprü

Bütün bir akşam, fotoğraflarını tarih klasörlerine yerleştirdin, anahtar kelimelerini yazdın, telif satırını ekledin; hepsi bilgisayarının tek bir diskinde duruyor. Bir sabah bilgisayarı açtığında disk çalışmıyorsa, bütün o düzen ve bütün o yıllar nereye gider? Sonraki ders yedeklemeyi, üç kopya, iki farklı ortam ve başka bir yerde duran bir kopya üzerine kurulu 3-2-1 kuralını konuşuyor.