Kuralları bozmak

Öğrenme hedefi

Kompozisyon kurallarının birer yasa değil, belirli bir işi yapan öneriler olduğunu açıklayabilecek ve bir kuraldan bilinçli olarak uzaklaşmakla bir hatayı birbirinden ayırabileceksin. Bir sapmanın bilinçli olup olmadığını niyet, tutarlılık ve karenin geri kalanıyla uyum üzerinden sınayacak, konuyu tam ortaya koymak, ufku eğmek, hareket boşluğunu arkada bırakmak ve kenardan kesmek gibi yaygın sapmaların kareye ne kattığını tanıyacak, karanlık ya da aydınlık bir kareyi makinenin ölçümüne bırakmadan, her tende istediğin tonu koruyarak kuracak ve modül boyunca öğrendiğin yerleşimleri tek bir nesne üzerinde deneyerek kendi kompozisyon dağarcığını oluşturacaksın.

Merak sorusu

Bir fotoğraf kulübünün değerlendirme akşamındasın. Perdeye bir kare yansıyor: bir sokak müzisyeni, tam ortada, arkasındaki taş kemerin simetrik boşluğunda, ufuk çizgisi kareyi tam ikiye bölüyor. Salondan biri hemen söz alıyor: «Konu ortada, ufuk ortada; üçler kuralına aykırı.» Ama salondakilerin çoğu kareden gözünü alamıyor. Aynı fotoğrafçının bir sonraki karesinde ise müzisyenin kemanının sapı kadrajın kenarından kesilmiş, ufuk hafifçe eğik; bu kez kimse bir şey söylemiyor, ama kare bir yerinden eksik duruyor.

İki karede de kurallar bozulmuş. Biri güçlü, biri zayıf görünüyor. Kurallar ne zaman bozulur? Ve bozulan bir kuralın tercih mi, hata mı olduğunu nasıl anlarız? Bu derste modül boyunca öğrendiğin yerleşimlerden bilinçli olarak uzaklaşmanın yollarını ve bu uzaklaşmayı bir kazadan ayıran şeyi konuşacağız.

Bağlam

Üçler kuralı, yönlendirici çizgiler, hareket boşluğu, denge ve altın oran, fotoğrafçıların uzun süredir sık başvurduğu önerilerdir. Hepsinin kendine düşen bir görevi var: konuyu ortadan uzaklaştırıp kareye hareket katar, bakışı bir noktaya taşır, ağırlıkları dağıtır. Yeni başlayan biri için bu öneriler bir iskelet sunar; ne yapacağını bilemediği anda ona bir başlangıç noktası verir.

Ama bir öneri, yaptığı iş anlatmak istediğin şeye uymadığında bir engel olabilir. Durgunluğu, yüzleşmeyi ya da huzursuzluğu anlatmak isteyen bir fotoğrafçı için hareket ve denge bazen tam tersi bir etki yaratır. Bu ders, kuralı bilmekle kuralı körü körüne uygulamak arasındaki farka bakıyor.

Basit açıklama

Kural neden bozulur?

Bir kompozisyon kuralını bozmak, o kuralın yaptığı işi istememek demektir. Üçler kuralı kareye hareket ve bakışın gidip geldiği bir boşluk katar; konuyu tam ortaya koymak ise bakışı merkeze sabitler ve durgunluk, ciddiyet ya da doğrudan bir yüzleşme hissi uyandırma eğilimindedir. Ufku düz tutmak kareye sağlamlık verir; ufku bilerek eğmek ise çoğu izleyicide bir baş dönmesi ya da dengesizlik hissi uyandırabilir. Hareket boşluğunu konunun önünde bırakmak onun gideceği yeri gösterir; boşluğu arkada bırakmak ise geride kalanı, bir ayrılışı ya da bir kaçışı anlatabilir.

Bu yüzden bir kuralı bozmadan önce sorulacak soru, «hangi kural?» değil, «bu kural bu karede ne yapıyordu ve ben o işi istiyor muyum?» sorusudur. Kuralı bilen bir fotoğrafçı, ondan uzaklaştığında neyi kaybedip neyi kazandığını bilir. Ders 6.3'te merkezî kompozisyonu bir seçenek olarak görmüştük; bu ders o seçeneği bütün kurallara genişletiyor.

Bilinçli sapma hatadan nasıl ayrılır?

Bilinçli sapma, bir kuraldan bir amaç için ve kararlı biçimde uzaklaşmaktır. Kazara hata ise bir kuraldan farkında olmadan, dikkatsizlikle uzaklaşmaktır. İkisini ayırmanın birkaç yolu vardır. İlk ölçüt kararlılıktır: yarım adım kaymış bir simetri ya da iki derece eğik bir ufuk genellikle bir hata gibi görünür; tam ortaya konmuş bir konu ya da belirgin biçimde eğilmiş bir ufuk ise bir karar gibi görünür. Sapma ne kadar net olursa, izleyici onu o kadar bir tercih olarak okur.

Sonra tutarlılığa bakılır: sapma karenin geri kalanıyla aynı şeyi söylüyor mu? Ortaya konmuş bir konu simetrik bir fonla, sade bir arka planla birleştiğinde durgunluk hissi güçlenir; aynı konu dağınık bir arka planın ortasında kaldığında bu his dağılır. Son olarak kendine şunu sorabilirsin: bu kareyi kurala uygun biçimde yeniden çeksem, daha güçlü mü olur, daha zayıf mı? Bunu öğrenmenin en kısa yolu, iki kareyi de çekip yan yana koymaktır.

Hangi sapmalar sık kullanılır?

Kenar kesimi, konunun bir kısmının, bir başın tepesinin, bir kolun ya da bir nesnenin ucunun, kadrajın kenarından bilinçli olarak dışarıda bırakılmasıdır. Sıkı kesilmiş bir yüz portresinde alnın üstünün kesilmesi, izleyiciyi gözlere yaklaştırır ve bir yakınlık hissi verebilir. Ama kesimin yeri önemlidir: bir eklem, bir bilek ya da bir diz hizasından kesilen kol ya da bacak, çoğu izleyicide kesilmiş bir uzuv hissi uyandırma eğilimindedir; kesimi eklemlerin arasından yapmak bu hissi azaltır.

Eğik ufuk, ufuk çizgisini bilinçli olarak belirgin bir açıyla eğmektir; hareketli bir anı, bir koşuyu ya da bir sarsıntıyı anlatırken kullanılabilir. Konuyu çok küçük ve karenin bir köşesinde bırakmak, geniş bir boşluğun içinde yalnızlığı ya da ölçeği anlatabilir. Bulanıklık ya da kumlanma da, yeri geldiğinde, bir hareketin ya da bir havanın parçası olabilir. Bu sapmaların hiçbiri kendiliğinden güçlü ya da zayıf değildir; güçlerini, anlatmak istedikleri şeyle kurdukları bağdan alırlar.

Işık ve pozlamada sapma nasıl kurulur?

Kompozisyonun yanında pozlamanın da alışılmış bir kuralı vardır: yüzün ve konunun ayrıntı taşıması, karenin orta tonlarda toplanması. Bu kuralı bozmak, çok karanlık ya da çok aydınlık bir kareyi bilerek kurmak demektir. Ama makinenin ölçümü karanlık bir sahneyi aydınlatmaya, aydınlık bir sahneyi karartmaya çalışır ve senin kararını geri alır. Bilinçli sapmayı ölçüme bırakırsan, sapmayı makine bozmuş olur.

Bu, özellikle koyu tenli birini karanlık bir ortamda çekerken fark edilir: otomatik ölçüm sahneyi orta griye doğru aydınlatır, siyahlar süt gibi grileşir ve ten solgun, kül rengi bir tona kayabilir. Açık tenli birini beyaz bir fonda çekerken ise ölçüm kareyi karartır ve ten grileşir. Her iki durumda da çözüm aynıdır: pozlama telafisiyle ya da manuel ayarla, istediğin tonu sen belirle ve ekranda tenin kendi rengini ve derinliğini koruyup korumadığına bak. Karanlık bir kare, ancak karanlığı senin seçtiğin yerden geldiğinde bir tercihtir.

Görsel kanıt

Eski bir hanın avlusundaki bakırcı atölyesindesin. İçerisi karanlık, tek ışık kaynağı kapının yanındaki küçük pencere. Ustası koyu tenli, beyaz bıyıklı, yaşlı bir adam; elinde çekiç, önünde parlayan bir bakır tepsi. İzin alıp çektiğin ilk karede makine otomatik ölçümle karanlık atölyeyi aydınlatmış: arka plan bulanık bir griye dönmüş, tepsinin parıltısı yanmış, ustanın yüzü soluk ve kül rengi görünüyor.

Pozlama telafisini bir buçuk ile iki stop arasında eksiye alıp yeniden çekiyorsun. Atölyenin köşeleri koyu, derin bir siyaha çekiliyor; pencereden gelen ışık yalnızca ustanın alnına, bıyığına, ellerine ve tepsinin kenarına düşüyor; ten sıcak, koyu ve ayrıntılı, gözlerinde pencerenin küçük yansıması var. Bu kez yüzü tam ortaya koyup başının tepesini kadrajın üstünden kesiyorsun; kare yalnızca gözlere, ellere ve bakıra kalıyor. Karşılaştırmak için bir kare de kurallara uygun, üçler çizgisinde ve başı tam içeride çekiyorsun. Ekranı ustaya gösterdiğinde, o ortadaki, karanlık ve kesik kareyi işaret ediyor: «Bu benim atölyem.»

Sık yapılan hata

Özet

Kompozisyon kuralları birer yasa değil, belirli bir işi yapan önerilerdir; bir kuralı bozmak, o işi istememek ve yerine başka bir şey anlatmayı seçmektir. Bilinçli sapma kararlı, belirgin ve karenin geri kalanıyla tutarlıdır; kazara hata ise yarım kalır ve bir eksiklik gibi görünür; ikisini ayırmanın en kısa yolu, kuralı uygulayan kareyle bozan kareyi yan yana koymaktır. Pozlamada bir sapma kurarken kararı makineye değil kendine bırakmak gerekir; karanlık ya da aydınlık bir karenin tercih sayılması için tenin rengini ve derinliğini senin seçtiğin ton korumalıdır.

Mini ödev

Bu ödev aynı zamanda modül projesidir: «Tek Konu, 10 Kadraj». Tek bir nesneyi seç, bir fincan, bir sandalye, bir ayakkabı ya da bir bitki olabilir, ve onu on farklı kompozisyonla çek.

1. Nesneyi yönlendirici bir çizginin, çerçeve içinde çerçevenin ve simetrinin içinde birer kez çek.
2. Onu geniş bir negatif alanın içinde, ön, orta ve arka planı olan katmanlı bir karede ve alçak ile yüksek açıdan çek.
3. Onu dengeyi kuran küçük bir karşı ağırlıkla ve altın sarmal ya da phi ızgarasına göre kırpılmış bir karede çek.
4. Son kareyi bilinçli bir sapmayla çek: tam ortada, kenardan kesilmiş, belirgin biçimde eğik ya da bilerek karanlık bir kare; hangi kuralı neden bozduğunu tek cümleyle yaz.
5. On kareyi yan yana koy ve her birinin altına o kompozisyonun nesne hakkında ne söylediğini not et.

Kendini değerlendir

• Bilinçli sapmayla çektiğin kare kararlı ve belirgin mi, yoksa yarım kalmış bir hata gibi mi duruyor?
• On kare arasında hangileri nesne hakkında gerçekten farklı bir şey söylüyor?
• Karanlık ya da aydınlık bir kare kurduğunda ton senin kararın mıydı, yoksa makinenin ölçümünün mü?

Sözlük

Mini test

1. Bir kuralı bozmadan önce sorulacak en yararlı soru hangisidir?

• A) Bu kuralın adı ne?
• B) Bu kural bu karede ne yapıyordu ve ben o işi istiyor muyum?
• C) Başka fotoğrafçılar bu kuralı bozuyor mu?
• D) Makinem bu kuralı destekliyor mu?

2. Aşağıdakilerden hangisi büyük olasılıkla bir hata gibi görünür?

• A) Tam ortaya konmuş bir konu ve simetrik bir fon
• B) Belirgin biçimde eğilmiş bir ufuk
• C) İki derece eğik bir ufuk
• D) Geniş bir boşluğun köşesinde bilinçli olarak küçük bırakılmış bir konu

3. Kolu kadrajın kenarından kesmek gerektiğinde kesim nereden yapılırsa kesilmiş uzuv hissi azalır?

• A) Tam bilek hizasından
• B) Tam dirsek hizasından
• C) Eklemlerin arasından
• D) Tam omuz hizasından

4. Karanlık bir atölyede koyu tenli bir ustayı bilerek karanlık bir karede çekmek istiyorsun, ama makine sahneyi grileştiriyor. Ne yapmalısın?

• A) Otomatik ölçüme güvenmek
• B) Flaşı tam güçte patlatmak
• C) Ustayı pencereden uzaklaştırmak
• D) Pozlama telafisini eksiye almak ya da manuel ayarla tonu belirleyip ekranda tenin rengini kontrol etmek

Cevaplar

1. B — Kuralı bozmak, onun yaptığı işi bilmeyi ve o işi istememeyi gerektirir.
2. C — Belirsiz, küçük bir sapma bir karar gibi değil bir dikkatsizlik gibi okunur.
3. C — Eklem hizasından yapılan kesim, çoğu izleyicide kesilmiş uzuv hissi uyandırır.
4. D — Ölçüm karanlık sahneyi aydınlatmaya çalışır; kararı telafiyle ya da manuel ayarla sen verirsin ve teni ekranda kontrol edersin.

Özet kartı

• Kurallar yasa değil, belirli bir işi yapan önerilerdir.
• Bozmadan önce sor: bu kural ne yapıyordu, ben o işi istiyor muyum?
• Bilinçli sapma kararlı ve tutarlıdır; hata yarım kalır.
• Kenar kesiminde eklemlerden kaçın; ufku ya düz tut ya belirgin eğ.
• Pozlama sapmasını makineye bırakma; tonu sen seç, teni ekranda kontrol et.

Sonraki derse köprü

Modül projesindeki on kare ve bakırcı atölyesindeki iki kare şimdi hafıza kartında duruyor. Karanlık kareyi çekerken ayarlarını istediğin gibi yapmıştın, ama sonradan gölgeleri biraz daha açmak ya da bakırın rengini ayarlamak istersen, bunu ne kadar yapabileceğin çektiğin dosyanın türüne bağlıdır. Aynı kare RAW olarak kaydedildiğinde neden bir JPEG'den kat kat daha fazla yer kaplar ve o fazladan yer ne taşır? Sonraki ders dosyalar ve arşiv modülünü, bit derinliğiyle ve RAW dosyanın sakladığı ton bilgisiyle açıyor.