Denge

Öğrenme hedefi

Bir karedeki ögelerin göze ne kadar ağır geldiğini tartabilecek ve bu ağırlıkları kadrajın iki yanına bilinçli olarak dağıtabileceksin. Büyüklüğün, parlaklığın, doygun ve sıcak renklerin, özellikle kırmızının, çoğu izleyicide bir ögeyi ağırlaştırma eğiliminde olduğunu tanıyacak, merkezden uzaklaşan küçük bir ögenin tahterevallideki gibi daha fazla ağırlık taşıdığını açıklayacak, iki yanı eşit olmayan ama yine de ayakta duran asimetrik dengeyi kuracak, bir kareyi bilerek dengesiz bırakmanın ne zaman bir gerilim anlattığına karar verecek ve karede birden çok insan olduğunda, farklı tenlerdeki yüzlerin hepsi ayrıntı taşıyacak biçimde, ağırlığı ışıkla dağıtacaksın.

Merak sorusu

Bir kıyı kasabasında, sabahın erken saatinde iskeledesin. Karenin sol yarısını koyu lacivert, büyük bir balıkçı teknesinin gövdesi dolduruyor; sağ yarıda yalnızca gri, sakin su var. Deklanşöre basıyorsun ve ekrana bakınca kare sana tuhaf geliyor: sanki bütün fotoğraf sola doğru kayıyor, tekne suya değil, karenin kenarına batıyor.

Birkaç saniye sonra sağ taraftan, suyun uzak kenarından küçük, kırmızı bir şamandıra dalgayla birlikte kareye giriyor. Aynı tekne, aynı su; ama kare bir anda yerine oturuyor. Fotoğraf neden bir yana devrilecek gibi durur? Ve avuç içi kadar kırmızı bir nokta, koca bir tekneyi nasıl dengeleyebilir? Bu derste görsel dengeyi, ağırlığı neyin belirlediğini ve bu ağırlıkları kadraja nasıl dağıtacağını konuşacağız.

Bağlam

İnsan, dik durmaya, düşmemeye ve eğilen şeyleri fark etmeye alışkın bir canlıdır. Duvarda yamuk asılı bir tablo, masanın ucuna fazla yaklaşmış bir bardak ya da bir yana yığılmış bir raf bize huzursuzluk verir. Bir fotoğrafa bakarken de benzer bir şey olur: göz karedeki ögeleri, sanki bir ağırlıkları varmış gibi tartar ve ağırlık bir yanda toplandığında kare o yana düşecekmiş gibi algılanır.

Ders 2.2'de bakışı çeken özellikleri tanımış, Ders 6.3'te kenara kaydırılan konuyu küçük bir karşı ağırlıkla dengelemiştik. Bu ders o fikri büyütüyor: ağırlığın kaynaklarını ayrıntılı olarak ele alıyor, ağırlığın karedeki yerine göre nasıl değiştiğine bakıyor ve dengeyi kurmanın da bozmanın da bir anlatım kararı olduğunu gösteriyor.

Basit açıklama

Bir karede ne ağır gelir?

Görsel denge, karedeki ögelerin göze gelen ağırlıklarının kadrajın yanlarına dağılış biçimidir. Bu ağırlık, ögenin gerçek kütlesiyle ilgili değildir; bir kuş tüyü bir kayadan daha ağır görünebilir. Büyük ögeler küçüklerden, parlak ögeler soluklardan, keskin ögeler bulanıklardan daha ağır görünme eğilimindedir. Koyu bir kütle açık bir zeminde, açık bir leke koyu bir zeminde ağırlık kazanır; yani ağırlık, ögenin çevresinden ne kadar ayrıldığıyla artar.

Renk ağırlığı da bu listeye girer. Doygun ve sıcak renkler, kırmızı, turuncu ve sarı, çoğu izleyicinin gözünde soğuk ve soluk renklerden daha öne çıkar ve daha ağır görünür. Gri bir kalabalıkta tek bir kırmızı şemsiye, karenin geri kalanını tek başına dengeleyebilir. Bunlara yüzler, gözler ve yazılar da eklenir: bir insan yüzü, küçük olsa bile, karede çok ağır basar. Bu eğilimlerin hepsi aynı yönde çalışmak zorunda değildir; büyük ama soluk bir alan, küçük ama parlak ve kırmızı bir noktayla aynı ağırlıkta olabilir.

Tahterevalli ne öğretir?

Bir oyun parkındaki tahterevalliyi düşün. Ağır bir yetişkin ortadaki mile yakın oturursa, hafif bir çocuk ucun en sonuna oturarak onu dengeleyebilir. Karedeki ağırlıklar da benzer davranır: karenin ortasına yakın duran büyük bir öge, kenara yakın duran küçük bir ögeyle dengelenebilir. Buna kaldıraç etkisi diyebiliriz: bir öge merkezden uzaklaştıkça, karenin dengesi üzerindeki etkisi büyür.

Asimetrik denge bu etkiden doğar. İki yanda birbirinin aynısı ögeler olmadan da kare ayakta durabilir; iskeledeki kareyi dengeleyen şey, tekne kadar büyük bir ikinci tekne değil, sağ kenara yakın duran küçük, parlak ve kırmızı bir şamandıradır. Simetrik denge sakin ve durgun bir his verir; asimetrik denge ise gözü iki ağırlık arasında gezdirir ve kareye bir hareket katar. İkisi arasında doğru olan yoktur; hangisinin seçileceği, anlatmak istediğin duyguya bağlıdır.

Dengesizlik ne zaman bir seçimdir?

Her kare dengede olmak zorunda değildir. Ağırlığın bir yanda toplandığı, öteki yanın boş ya da hafif kaldığı bir kare, çoğu izleyicide bir gerilim, bir huzursuzluk ya da bir şeyin olmak üzere olduğu hissini uyandırma eğilimindedir. Bir fırtına öncesi limanı, bekleyen bir yolcuyu ya da yalnız kalmış bir nesneyi anlatırken bu his tam istenen şey olabilir. Bilinçli dengesizlik, ağırlığı bilerek bir yana yığmaktır.

Farkı yaratan, kararın bilinçli olup olmadığıdır. Kaza sonucu dengesiz kalan bir karede izleyici genellikle bir eksiklik hisseder; bilinçli olarak dengesiz bırakılan bir karede ise bu eksiklik anlatının parçası olur. Bir insanın baktığı yön de ağırlık taşır: karenin sağına bakan biri, bakışıyla o boşluğa bir ağırlık gönderir ve boş taraf artık o kadar hafif görünmez. Dengeyi kurmak da bozmak da, izleyiciye ne hissettirmek istediğine göre verdiğin bir karardır.

Yüzler ve ışık ağırlığı nasıl dağıtır?

Karede birden çok insan varsa, en parlak yüz çoğu zaman en ağır ögedir. İki kişiden biri güneşin içinde, diğeri gölgede durduğunda göz neredeyse yalnızca aydınlıktaki yüze gider ve kare o yana düşer. Farklı tenlerde bu etki daha da belirginleşebilir: aynı ışıkta açık bir ten daha fazla ışık geri yansıttığı için daha parlak görünür, koyu bir ten ise gölgenin içinde ayrıntısını daha çabuk kaybedebilir. Bu, tenlerden birinin karede fazla ya da eksik olduğu anlamına gelmez; yalnızca ışığın ağırlığı nasıl dağıttığını gösterir.

Birkaç kişiyi dengeli göstermek istiyorsan, önce hepsini aynı ışığa almak işe yarar: bir binanın, bir teknenin ya da bir ağacın açık gölgesi, yüzler arasındaki parlaklık farkını küçültür. Çektikten sonra ekrana yakından bak: parlama uyarısı açık yüzde yanıp sönmüyor mu, koyu yüzde gözler ve dudak çizgisi seçiliyor mu? İkisi de ayrıntı taşıyorsa, ağırlık artık ışığın rastlantısıyla değil, senin yerleştirmenle dağılır.

Görsel kanıt

İskeleye dönüyorsun. Teknenin yanında iki kişi ağ örüyor: koyu tenli, yüzü rüzgârla çizgilenmiş yaşlı bir balıkçı ve açık tenli, çilli torunu. İlk karede torun bir güneş lekesinin içinde, dede teknenin gölgesinde duruyor; ekrana baktığında gözün yalnızca torunun parlayan yüzüne gidiyor, dedenin gözleri karanlıkta kaybolmuş ve bütün kare sağa doğru eğiliyor.

İkisinden, izin alarak, birkaç adım yana, teknenin açık gölgesine geçmelerini istiyorsun. Şimdi iki yüz de aynı yumuşak ışıkta; dedenin elleri ve gözleri, torunun çilleri ve kirpikleri seçiliyor. İkisini karenin sağ üçte birine yerleştiriyor, sol kenara yakın bir yerde suyun üstünde yüzen küçük kırmızı şamandırayı kadrajda bırakıyorsun. Ağır olan iki yüz merkeze yakın, küçük kırmızı nokta kenarda; tahterevalli dengeye geliyor. Son olarak bir kare daha çekiyorsun: bu kez şamandırayı dışarıda bırakıp sol yarıyı boş gri suya veriyorsun ve dede boşluğa, ufka bakıyor. Kare hafifçe dengesiz, ama bu dengesizlik şimdi bir bekleyişi anlatıyor.

Sık yapılan hata

Özet

Görsel denge, karedeki ögelerin göze gelen ağırlıklarının kadrajın yanlarına dağılışıdır; büyük, parlak, keskin, doygun ve sıcak renkli ögeler, özellikle kırmızılar, yüzler ve yazılar çoğu izleyicide daha ağır görünme eğilimindedir. Tahterevallideki gibi merkezden uzaklaşan küçük bir öge daha fazla ağırlık taşır ve bu kaldıraç etkisi, iki yanı eşit olmadan ayakta duran asimetrik dengeyi mümkün kılar; ağırlığı bilerek bir yana yığmak ise bir gerilim anlatabilir. Birden çok insanın olduğu karede ağırlığı ışık dağıtır; herkesi aynı ışığa almak, her tende yüzlerin ayrıntı taşıdığı ve dengenin senin kararınla kurulduğu bir kare verir.

Mini ödev

Bu ödevde aynı sahnede ağırlıkları yer değiştirerek dengeyi kuracak ve bozacaksın.

1. Büyük ve koyu bir ögeyi, bir kapıyı, bir arabayı ya da bir ağacı, kadrajın bir yanına koyup öteki yanı boş bırakarak çek.
2. Aynı kareye, kenara yakın bir yere, küçük ama parlak ya da kırmızı bir öge ekleyerek ya da onu bularak yeniden çek; iki kareyi yan yana koy.
3. Küçük ögeyi önce merkeze yakın, sonra kenara yakın koyarak iki kare çek; hangisinin dengeyi daha çok değiştirdiğine bak.
4. İki kişiyi önce farklı ışıklarda, sonra aynı açık gölgede çek ve ekranda iki yüzün de ayrıntı taşıyıp taşımadığını kontrol et.

Kendini değerlendir

• Kenara yakın konan küçük öge, merkeze yakın konandan daha fazla denge değişikliği yarattı mı?
• Dengesiz bıraktığın karede bu dengesizlik bir şey anlatıyor mu, yoksa yalnızca bir eksiklik gibi mi duruyor?
• İki kişinin olduğu karede her iki yüz de, tenin tonundan bağımsız olarak, gözleri ve ayrıntısıyla seçiliyor mu?

Sözlük

Mini test

1. Gri, sakin bir sahnede aşağıdakilerden hangisi büyük olasılıkla en ağır görünür?

• A) Geniş ve soluk bir bulut
• B) Küçük, parlak ve kırmızı bir şamandıra
• C) Bulanık bir arka plan
• D) Gri bir duvar

2. Kaldıraç etkisine göre küçük bir öge karenin dengesini en çok nerede değiştirir?

• A) Tam merkezde
• B) Merkeze çok yakın
• C) Kenara yakın
• D) Konumu hiç fark etmez

3. Ağırlığın bilerek bir yana yığıldığı bir kare çoğu izleyicide nasıl bir his uyandırma eğilimindedir?

• A) Gerilim ya da bekleyiş
• B) Kesinlikle huzur
• C) Yalnızca sessizlik
• D) Her zaman neşe

4. Biri güneşte biri gölgede duran iki kişiyi dengeli göstermek için en uygun ilk adım hangisidir?

• A) Gölgedekini kadrajdan çıkarmak
• B) Pozlamayı yalnızca güneşteki yüze göre ayarlamak
• C) İkisini de aynı açık gölgeye almak ve ekranda iki yüzün ayrıntısını kontrol etmek
• D) Karenin rengini siyah beyaza çevirmek

Cevaplar

1. B — Küçük olsa da parlaklık, doygunluk ve kırmızı renk, çevresinden ayrılan bir ögeyi gözde ağırlaştırır.
2. C — Tahterevallideki gibi merkezden uzaklaşan öge dengeyi daha fazla etkiler.
3. A — Bir yana yığılan ağırlık kareyi devrilecek gibi gösterir ve bu çoğu izleyicide gerilim uyandırır.
4. C — Aynı ışık iki yüz arasındaki parlaklık farkını küçültür; ekrandaki kontrol her tende ayrıntının korunduğunu gösterir.

Özet kartı

• Büyük, parlak, keskin, doygun, sıcak renkli ve kırmızı ögeler, yüzler ve yazılar gözde ağır basar.
• Tahterevalli: merkezden uzaklaşan küçük öge daha fazla ağırlık taşır.
• Asimetrik denge: iki yan eşit değil, ama kare ayakta duruyor.
• Bilinçli dengesizlik gerilim anlatabilir; kaza sonucu dengesizlik eksik görünür.
• Birden çok insanda ağırlığı ışık dağıtır; herkesi aynı ışığa al, her yüzde ayrıntı kalsın.

Sonraki derse köprü

Ağırlıkları dağıtırken iskeledeki iki kişiyi karenin sağ üçte birine yerleştirmiştik; üçler kuralı, ağırlığı nereye koyacağımızı söyleyen oranlardan yalnızca biridir. Onun yakın bir akrabası, yaklaşık 1,618 sayısıyla anılan ve çevresinde doğada, mimaride ve resimde gizli bir güç taşıdığına dair pek çok hikâye büyümüş olan altın orandır. Bu oran fotoğrafçıya gerçekten bir sır mı veriyor, yoksa üçler kuralından biraz farklı bir yardımcı çizgiden mi ibaret? Sonraki ders altın oranı, sarmalı ve bu oranın ne kadarının işe yarar, ne kadarının efsane olduğunu konuşuyor.