Simetri, desen ve ritim

Öğrenme hedefi

Tekrar eden biçimleri bir fotoğrafın düzeni olarak görebilecek ve bu düzeni bilinçli kurabileceksin. Simetriyi ve suyun yüzeyinde oluşan yansıma simetrisini tanıyacak, simetrinin kusursuz hizalama istediğini ve küçük bir kaymanın bir hata gibi okunabileceğini görecek, kareyi dolduran bir desenle aralıklı tekrar eden bir ritmi ayırt edecek, tekrar eden biçimlerin arasına düşen aykırı bir ögenin çoğu izleyicinin dikkatini çekme eğilimini kullanacak ve deseni bozan öge bir insan olduğunda onu teninden ya da bedeninden değil, yaptığı şeyden ötürü öne çıkararak her tende okunur ve saygılı bir kare kuracaksın.

Merak sorusu

Bir sahil kasabasının çay bahçesindesin. Deniz kıyısına uzanan bahçede, aynı kırmızı sandalyeler ve aynı yuvarlak masalar düzgün sıralar hâlinde dizilmiş; sabahın erken saati, hepsi boş. Yalnızca bir masada, sıraların tam ortasında, yaşlı bir adam gazete okuyor. Boş bahçeyi çektiğin kare düzenli ama cansız; adamı da içine alan kare ise bir anda bir hikâyeye dönüşüyor.

Tekrar eden şeyler neden hipnotize eder? Sıra sıra dizilmiş sandalyeler, bir duvarın tuğlaları, bir çarşının kemerleri, çoğu izleyicinin bakışını bir süre oyalama ve kareye bir düzen hissi verme eğilimindedir. Bu düzen bozulduğunda ise bakış çoğu zaman hemen bozan ögeye gider. Bu derste tekrarın üç biçimini ayıracak ve boş sandalyeler arasındaki o tek okuyucunun kareyi neden birdenbire canlandırdığına bakacağız.

Bağlam

Kompozisyonun temellerinde konuyu üçler kuralının kesişim noktalarına, ortadan biraz uzağa yerleştirmeyi görmüştük; bu modülde de çizgilerle bakışı taşımayı ve çerçevelerle onu tutmayı konuştuk. Bu ders başka bir düzen kaynağına bakıyor: tekrara. Tekrar, bir fotoğrafa konudan bağımsız bir yapı kazandırabilir; konu bu yapının içine yerleştiğinde ya da onu bozduğunda, kare hem düzenli hem canlı görünebilir.

Simetri ise, konuyu ortadan uzaklaştırma alışkanlığının bilinçli olarak bırakıldığı bir durumdur. Simetrik bir sahnede konu çoğu zaman karenin tam ortasına konur ve bu, o sahnenin düzenini öne çıkarır. Bu da bir kural değil, bir seçimdir; hangi sahnede hangisinin anlatmak istediğine uyduğuna sen karar verirsin.

Basit açıklama

Simetri nasıl kurulur?

Simetri, bir kareyi ortasından geçen bir çizgiyle ikiye böldüğünde iki yarının birbirinin aynası gibi durmasıdır. Bir kemerli kapı, bir köprü, bir koridor, bir bina cephesi çoğu zaman dikey bir eksende simetriktir. Suyun yüzeyi ise yatay bir eksende bir yansıma simetrisi kurar: göl kıyısındaki dağlar, liman suyundaki tekneler, ıslak bir meydanda yansıyan ışıklar, yukarıdaki dünyanın ters bir kopyasını verir.

Simetrinin gücü, kesinliğinden gelir; bu yüzden çok dikkatli hizalama ister. Makinenin tam ortada, dik ve yere paralel durması gerekir. Ekrandaki ızgarayı ve su terazisini, ufku düz tutmayı öğrendiğimiz dersteki gibi, burada da kullanmak işe yarar. Yarım adımlık bir kayma, bir yarıyı ötekinden biraz daha geniş gösterir ve izleyiciye bir hata gibi görünebilir. Simetri istiyorsan tam kur; istemiyorsan belirgin biçimde boz.

Desen ve ritim nedir?

Desen, bir biçimin ya da bir rengin kareyi dolduracak kadar tekrarlanmasıdır: bir çatının kiremitleri, bir pazar tezgâhındaki portakallar, bir tarladaki sıralar. Desen kareyi kenarlarına kadar doldurduğunda, izleyici çoğu zaman bu tekrarın karenin dışında da sürüp gittiğini hisseder. Desenler, uzak bir noktadan dar bir açıyla bakıldığında, Ders 12.4'te gördüğümüz sıkışmayla daha da yoğun görünebilir.

Ritim ise tekrarın aralıklı olmasıdır: bir sıra direk, bir çarşının kemerleri, bir merdivenin basamakları, bir sıra halinde yürüyen insanlar. Ritmin gücü aralıklardadır; aralıklar eşitse sakin ve düzenli, giderek daralıyorsa bir hızlanma, düzensizse bir kıpırtı hissi verme eğilimindedir. Bir ritmi fotoğraflarken, aralıkların kareye nasıl yayıldığına ve ritmin kareden nasıl çıktığına bakmak, onun anlatacağı şeyi belirler.

Deseni bozan öge ne yapar?

Tekrar eden biçimlerin arasında onlara benzemeyen tek bir öge, çoğu izleyicinin bakışını kendine çekme eğilimindedir: sıra sıra yeşil elmaların arasında tek bir kırmızı elma, beyaz kuşların arasında tek bir siyah kuş, boş sandalyelerin arasında oturan tek bir insan. Desen, bu ögeyi öne çıkaran bir zemin olur. Bu yüzden deseni bozan öge, çoğu zaman fotoğrafın asıl konusudur.

Deseni bozan ögenin yeri de önemlidir. Tam ortada durduğunda simetrik bir düzeni güçlendirir; ortadan biraz uzakta, kesişim noktalarından birine yakın durduğunda ise desenin içinde daha hareketli bir denge kurar. Çoğu zaman bu ögeyi bulmak için beklemek gerekir: boş bir merdivene bir insanın girmesini, bir sıra pencereden birinde ışığın yanmasını, bir kuş sürüsünden birinin ayrılmasını. Önce deseni kurup sonra bozan anı beklemek, bu tür karelerin sık yolu olmuştur.

Deseni bozan bir insansa neye dikkat edilir?

Deseni bozan öge bir insan olduğunda, fotoğrafın asıl konusu odur ve onun okunur olması gerekir. Tekrar eden parlak ya da karanlık bir desen, makinenin ölçümünü kendine çekebilir ve insanın yüzü fazla karanlık ya da fazla aydınlık kalabilir. Koyu tenli bir yüz parlak bir desenin içinde gölgeye gömülebilir; açık tenli bir yüz karanlık bir desenin ortasında beyaza kaçabilir. Pozlamayı desene değil, deseni bozan kişinin yüzüne göre kurmak gerekir.

Burada saygı da devreye girer. Bir insanı desenin dışında kalan öge olarak çerçevelerken, onu bedeninden, teninden ya da görünüşünden ötürü farklı olan kişi gibi göstermek, onu bir nesneye indirger. Deseni bozan şey, kişinin yaptığı bir şey olduğunda kare hem daha saygılı hem daha anlamlı olur: boş sandalyeler arasında gazete okumak, bir sıra şemsiyenin altında tek başına güneşe dönmek, bir kuyrukta başka bir yöne bakmak. Böyle bir karede izleyici bir insanın görünüşüne değil, bir ana bakar.

Görsel kanıt

Çay bahçesine dönüyorsun. Makineyi kıyıya paralel, tam sıraların ortasına ve ızgaraya göre dik tutuyorsun; kırmızı sandalyeler ve beyaz masalar karenin iki yanında birbirinin aynası gibi uzanıyor, arka planda deniz ve ufuk düz bir çizgi. Gazete okuyan adam, koyu tenli, beyaz fötr şapkalı, tam ortadaki masada; boş sandalyelerin düzeni onu bir sahnenin ortasına koyuyor.

Makinenin ölçümü parlak kırmızı ve beyaz desene kayıyor ve adamın şapkasının gölgesindeki yüzü karanlık kalıyor. Pozlamayı yüzüne göre bir stop açıyorsun; sandalyelerin kırmızısı biraz parlıyor, ama adamın gazeteye eğilmiş yüzü, gözlüğünün arkasındaki gözleri ve bıyığı okunuyor. Birkaç dakika bekliyorsun; adam gazeteyi indirip denize bakıyor ve o an deklanşöre basıyorsun. Aynı bahçe, aynı sandalyeler; deseni bozan şey bir adamın denize dönen bakışıydı.

Sık yapılan hata

Özet

Tekrar eden biçimler bir fotoğrafa düzen verir: simetri iki yarının birbirinin aynası olmasıdır ve kusursuz hizalama ister, yansıma simetrisi suyun yüzeyinde yatay bir eksen kurar, desen kareyi doldurarak sürüp gidiyormuş hissi verir, ritim aralıklı tekrarla bir tempo kurar. Deseni bozan tek bir öge çoğu izleyicinin bakışını kendine çekme eğilimindedir ve çoğu zaman fotoğrafın asıl konusudur; bu öge bir insansa pozlama onun yüzüne göre kurulur ve deseni bozan şey, her tende, kişinin görünüşü değil yaptığı bir şey olur.

Mini ödev

Bu ödevde çevrendeki tekrarları bulup onları bir düzen ve bir konu olarak kullanacaksın.

1. Simetrik bir yapıyı, bir kapıyı, bir köprüyü ya da bir koridoru, ızgara ve su terazisiyle tam ortadan çek; sonra bilerek yarım adım kayıp çek ve iki kareyi karşılaştır.
2. Suyun yüzeyinde bir yansıma simetrisi bul ve ufku karenin ortasına koyarak çek.
3. Kareyi kenarlarına kadar dolduran bir desen ve aralıklı tekrar eden bir ritim bulup çek.
4. Bir deseni kur ve onu bozan bir anı bekle; bu bir insansa, pozlamayı yüzüne göre kur ve deseni bozan şeyin onun yaptığı bir şey olmasına dikkat et.

Kendini değerlendir

• Tam ortadan çektiğin simetrik kare ile yarım adım kaymış kare arasındaki farkı gördün mü?
• Deseni bozan öge bakışını hemen kendine çekti mi?
• Deseni bozan kişinin gözleri seçiliyor mu ve kareyi onun bir hareketi ya da bakışı mı taşıyor?

Sözlük

Mini test

1. Simetrik bir sahneyi çekerken yarım adım kaymanın sonucu ne olabilir?

• A) Kare daha dengeli görünür
• B) Bir yarı ötekinden biraz daha geniş görünür ve bu bir hata gibi okunabilir
• C) Pozlama bozulur
• D) Hiçbir şey değişmez

2. Bir sıra direğin aralıklı tekrarı hangi kavramla anlatılır?

• A) Ritim
• B) Yansıma simetrisi
• C) Negatif alan
• D) Kaçış noktası

3. Sıra sıra yeşil elmaların arasında tek bir kırmızı elma neden bakışı çekme eğilimindedir?

• A) Kırmızı her zaman en parlak renk olduğu için
• B) Elma karenin ortasında olduğu için
• C) Tekrar eden desenin arasında onu bozan tek öge olduğu için
• D) Netlik ona konduğu için

4. Parlak kırmızı sandalyelerin arasında oturan koyu tenli bir adamın yüzü karanlık kalıyorsa ne yapılır?

• A) Pozlamayı sandalyelere göre bırakmak
• B) Sandalyelerin rengini düzenlemede soldurmak
• C) Sandalyeleri başka bir renge boyamak
• D) Pozlamayı adamın yüzüne göre kurmak

Cevaplar

1. B — Simetri kesinliğinden güç alır; küçük bir kayma iki yarıyı eşitsiz gösterir ve kasıtsız bir hata gibi görünebilir.
2. A — Ritim, bir ögenin aralıklı tekrarıdır; direkler, kemerler ve basamaklar ritim kurar.
3. C — Desen tekrar eden bir zemin kurar; ona benzemeyen tek öge bu zeminin üstünde öne çıkma eğilimindedir.
4. D — Tekrar eden parlak desen ölçümü kendine çeker; asıl konu olan yüze göre pozlamak onu okunur kılar.

Özet kartı

• Simetri: iki yarı birbirinin aynası; tam kur ya da belirgin boz.
• Yansıma simetrisi: suyun yüzeyinde yatay eksen.
• Desen kareyi doldurur; ritim aralıklarla tempo kurar.
• Deseni bozan tek öge çoğu zaman asıl konudur; önce deseni kur, sonra anı bekle.
• Bozan öge bir insansa yüzüne göre pozla; her tende onu görünüşü değil yaptığı şey öne çıkarsın.

Sonraki derse köprü

Çay bahçesinin sabah karesinde kırmızı sandalyeler kareyi dolduruyordu. Aynı adamı, akşamüstü boşalmış ve sandalyeleri toplanmış bahçede, önünde uçsuz bucaksız bir deniz ve gökyüzüyle çektiğini düşün: bu kez karenin neredeyse tamamı boş, adam küçük bir figür. Boşluk da konu olabilir mi? Sonraki ders negatif alanı, yani konunun çevresindeki boşluğun bir fotoğrafa ne kattığını konuşuyor.