Çerçeve içinde çerçeve

Öğrenme hedefi

Bir kapıyı, bir pencereyi, bir kemeri ya da bir dalı, konuyu çevreleyen ikinci bir çerçeve olarak kullanabileceksin. Doğal çerçevelerin bakışı içeriye toplama ve kareye derinlik katma eğilimini açıklayacak, tam ve kısmi çerçeveleri ayırt edecek, çerçevenin konudan daha çok dikkat çektiği ya da konuyu sıkıştırdığı durumları tanıyacak, netliği çerçeveye mi yoksa konuya mı koyacağına karar verecek ve karanlık bir çerçevenin içinde aydınlık bir konuyu ya da parlak bir pencerenin önünde karanlık bir yüzü, her tende, okunur biçimde pozlayacaksın.

Merak sorusu

Bir sokakta, açık kapısından içerisi görünen eski bir marangoz atölyesinin önünden geçiyorsun. İçeride, tavandaki bir pencereden süzülen ışığın altında, bir usta rende çekiyor. Önce kapıya yaklaşıp yalnızca ustayı çekiyorsun: kare dolu, ama sıradan; bir tezgâh, bir adam, talaşlar. Sonra birkaç adım geri çekiliyor ve kapının koyu ahşap kasasını da kareye alıyorsun. Bu kez usta, karanlık bir dikdörtgenin içinde ışıkla dolu bir sahnenin ortasında; kare sanki içeriye açılan bir pencere.

Kapılar ve pencereler neden güçlü? Kadrajın içinde, konuyu çevreleyen ikinci bir çerçeve kurmak, izleyicinin bakışını ve fotoğrafın katmanlarını değiştirme eğilimindedir. Bu derste doğal çerçeveleri, onların ne işe yaradığını ve kullanırken hangi tuzaklara dikkat edileceğini konuşacağız.

Bağlam

Bağ yolunda çitlerin çizgileri bakışı sepetli kadına kadar taşımıştı; ağacın dalları ise o yürüyüşü bir kavisle sonlandırıyordu. Çizgiler bakışı bir yere götürür; bir çerçeve ise bakışı bir yerde tutar. İkisi çoğu zaman birlikte çalışır: bir yol bir kapıya uzanır, bir koridor bir pencerede biter.

Her fotoğrafın zaten bir çerçevesi vardır: makinenin dikdörtgeni. Çerçeve içinde çerçeve, bu dikdörtgenin içinde sahnenin kendisinden gelen ikinci bir sınır kurmaktır. Bu sınır bir kapı kasası, bir pencere, bir kemer, bir köprünün altı, iki ağacın arası, bir aynanın kenarı ya da bir aracın camı olabilir. Hepsi aynı işi farklı biçimlerde yapar ve hepsi, bir kural değil, kullanılabilecek bir seçenektir.

Basit açıklama

Çerçeve içinde çerçeve ne yapar?

Bir konuyu çevreleyen ikinci bir çerçeve, izleyicinin bakışını o çerçevenin içine toplama eğilimindedir. Çerçevenin kenarları, bakışın kareden dışarı kaymasını zorlaştırır ve onu içerideki sahneye geri yönlendirir. Bu yüzden kalabalık bir sokakta ya da ayrıntılı bir iç mekânda, bir kapının ya da bir pencerenin içinde duran konu, çevresindeki kalabalıktan ayrılır.

Çerçeve ayrıca kareye derinlik katar. Önde bir kapı kasası, arkada bir oda ve odanın içinde bir insan, iki boyutlu bir karede birkaç katman oluşturur; izleyici bu katmanlardan geçerek içeriye bakar. Çerçeve bağlam da taşıyabilir: bir atölyenin kapısı, bir evin penceresi, bir otobüsün camı, konunun nerede ve hangi hayatın içinde durduğunu anlatır. Bazen de izleyiciye bir eşikten, dışarıdan içeri bakan biri gibi baktığı hissini verir.

Tam çerçeve mi, kısmi çerçeve mi?

Bir çerçeve konuyu dört yandan tam olarak çevreleyebilir: bir kapı kasası, bir pencere, bir kemer. Ama çerçeve her zaman tam olmak zorunda değildir. Kısmi bir çerçeve, yalnızca bir iki kenarda duran bir şeydir: yukarıdan sarkan bir dal, bir yanda duran bir duvar, önden geçen bir kumaşın kenarı. Kısmi çerçeveler daha az belirgindir, ama bakışı içeriye toplama işini daha hafif bir dokunuşla yapar.

Ön plan çerçevesi, çerçevenin kameraya çok yakın olduğu durumdur; örneğin yaprakların arasından ya da bir çitin aralığından çekilen bir kare. Bu tür çerçeveler, geniş bir diyaframla ön planda yumuşak bir renk lekesine dönüşebilir ve konuyu bir sisin içinden görünüyormuş gibi gösterebilir. Hangi çerçevenin seçileceği, konunun ne kadar vurgulanmasını, sahnenin ne kadar açık ya da gizli görünmesini istediğine bağlıdır.

Çerçeve nerede sorun olur?

Çerçeve konudan daha çok dikkat çektiğinde işe yaramaz. Parlak renkli bir kapı, karmaşık oymalı bir kemer ya da çerçevenin üstündeki keskin bir yazı, bakışı içerideki konudan alıp kendine çekebilir. Çerçeve konuyu sıkıştırdığında da sorun çıkar: konu çerçevenin bir kenarına yapışmışsa ya da çerçeve onun bir parçasını kesiyorsa, kare dar ve rahatsız görünebilir. Bir adım geri çekilmek ya da yana kaymak, konuya çerçevenin içinde nefes alacak yer açar.

Netlik de bir karar ister. Çoğu zaman netlik konuya konur ve çerçeve biraz yumuşak kalır; bu, bakışın içerideki sahneye gitmesini kolaylaştırır. Çerçevenin de keskin olması isteniyorsa, alan derinliği derslerinde gördüğümüz gibi diyaframı kısıp netlik dilimini derinleştirmek gerekir. Çerçeve kameraya çok yakınsa, dar bir diyafram bile onu keskin tutamayabilir.

Çerçeve ve konu farklı ışıktaysa ne olur?

Çerçeveler çoğu zaman konudan farklı bir ışıktadır ve bu, pozlamada bir karar gerektirir. Karanlık bir kapının içinden aydınlık bir odaya bakarken pozlamayı içerideki konuya göre kurarsan, kapı kasası karanlığa, bazen neredeyse siyaha düşer; bu çoğu zaman çerçeveyi güçlendirir ve istenen bir etkidir. Makinenin ölçümü ise karanlık çerçeveye kayıp içerideki sahneyi fazla açabilir.

Tersi daha zordur: bir kişi, parlak bir pencerenin önünde, içeride oturuyorsa, pencere çerçevesi dışarının parlaklığıyla dolar ve kişinin yüzü karanlık kalabilir. Koyu tenli bir yüz bu durumda kolayca bir siluete dönüşür; açık tenli bir yüz ise dışarıya göre pozlanırsa gri ve donuk kalır, yüze göre pozlanırsa pencere bembeyaz bir leke olur. Pozlamayı yüze göre kurmak, içeriye bir ışık ya da yansıtıcı eklemek ya da kişiyi pencereye biraz yandan oturtmak, çerçevenin içinde okunur bir yüz bırakır.

Görsel kanıt

Marangoz atölyesinin kapısına dönüyorsun. İki adım geri çekilip kapının koyu ahşap kasasını kareye alıyorsun. Makine önce karanlık kasaya göre ölçüyor ve içerideki ışıklı tezgâh beyaza kaçıyor. Pozlamayı ustanın yüzüne göre yeniden kurunca kasa neredeyse siyah bir çerçeveye dönüşüyor; içeride usta, esmer, gri sakallı, tavandaki pencereden düşen ışıkta rendeyi çekiyor. Talaşlar havada seçiliyor, arkadaki raflarda sıra sıra dizili tahta kaşıkların arasında yalnızca biri kırmızıya boyanmış.

Sonra ustanın izniyle içeri giriyorsun. Çırak, açık tenli genç bir kız, sokağa bakan pencerenin önünde oturmuş, bir kaşığı zımparalıyor. İlk karede pencere bembeyaz, kızın yüzü karanlık bir siluet. Onu biraz yana, pencereye yarı dönük oturtuyor ve yüzüne göre pozluyorsun; pencerenin çerçevesi içinde dışarısı parlak ama sokaktaki evler seçiliyor, kızın yanağında pencerenin yumuşak ışığı var. Aynı atölye, iki çerçeve; her birinde karar, çerçevenin içindeki insana göre verildi.

Sık yapılan hata

Özet

Çerçeve içinde çerçeve, bir kapı, pencere, kemer ya da dal gibi sahneden gelen ikinci bir sınırla konuyu çevrelemektir; bakışı içeriye toplama, kareye derinlik katma ve bağlam taşıma eğilimindedir. Çerçeve tam ya da kısmi olabilir, ama konudan daha çok dikkat çekmemeli ve onu sıkıştırmamalıdır; netlik çoğu zaman konuya konur. Çerçeve ile konu farklı ışıktaysa pozlama içerideki kişiye göre kurulur ve parlak bir pencerenin önündeki yüz, her tende, içeriye ışık katılarak ya da açı değiştirilerek okunur kılınır.

Mini ödev

Bu ödevde çevrendeki doğal çerçeveleri bulup kullanacaksın.

1. Bir kapının, pencerenin ya da kemerin içinden bir sahneyi, önce çerçevesiz, sonra çerçeveyi kareye alarak çek.
2. Bir dalın ya da bir duvarın kenarını kısmi çerçeve olarak kullanıp bir konuyu çek.
3. Yaprakların ya da bir çitin aralığından, ön plan çerçevesi geniş bir diyaframla yumuşayacak biçimde çek.
4. Parlak bir pencerenin önünde oturan birini, önce otomatik pozlamayla, sonra yüzüne göre pozlayarak ve gerekirse açısını değiştirerek çek.

Kendini değerlendir

• Kasayı ya da pencereyi kareye alınca bakışın içerideki sahnede daha uzun oyalandı mı?
• Çerçeve konudan daha çok dikkat çekti mi?
• Pencere önündeki kişinin yüzü, tenin tonundan bağımsız olarak, okunur hâle geldi mi?

Sözlük

Mini test

1. Çerçeve içinde çerçeve izleyicinin bakışını nasıl etkileme eğilimindedir?

• A) Bakışı kareden dışarı iter
• B) Bakışı çerçevenin içindeki sahneye toplar
• C) Bakışı rastgele dağıtır
• D) Bakışı hiç etkilemez

2. Yukarıdan sarkan bir dalın yalnızca üst kenarda durması hangi çerçeve türüdür?

• A) Kısmi çerçeve
• B) Tam çerçeve
• C) Ön plan çerçevesi değildir, çerçeve de değildir
• D) Kaçış noktası

3. Karanlık bir kapının içinden aydınlık bir odayı çekerken pozlama içerideki konuya göre kurulursa kapı kasasına ne olur?

• A) Bembeyaz olur
• B) Renk değiştirir
• C) Karanlığa, bazen neredeyse siyaha düşer
• D) Bulanıklaşır

4. Parlak bir pencerenin önünde oturan koyu tenli birinin yüzü siluete dönüşüyorsa ne yapılır?

• A) Pozlamayı pencereye göre bırakmak
• B) Pozlamayı yüze göre kurmak, içeriye ışık eklemek ya da kişiyi pencereye yandan oturtmak
• C) Diyaframı kısmak
• D) Pencereyi kadrajdan çıkarmak zorunludur

Cevaplar

1. B — Çerçevenin kenarları bakışın dışarı kaymasını zorlaştırır ve onu içerideki sahneye yönlendirme eğilimindedir.
2. A — Konuyu yalnızca bir kenardan çevreleyen dal kısmi bir çerçevedir.
3. C — Pozlama aydınlık içeriye göre kurulunca karanlık çerçeve daha da karanlık kalır; bu çoğu zaman çerçeveyi güçlendirir.
4. B — Pencere parlaklığı ölçümü kendine çeker; yüze göre pozlamak ya da yüze ışık getirmek onu okunur kılar.

Özet kartı

• Kapı, pencere, kemer, dal: sahneden gelen ikinci bir çerçeve.
• Bakışı içeriye toplar, derinlik ve bağlam katar; bunlar eğilimdir, kural değil.
• Tam ya da kısmi; ön plan çerçevesi yumuşak bir leke olabilir.
• Çerçeve konudan çok dikkat çekmesin, konuyu sıkıştırmasın.
• Pozlamayı içerideki kişiye göre kur; pencere önündeki yüz her tende okunur olsun.

Sonraki derse köprü

Atölyenin kapısından içeri bakarken arkadaki raflarda sıra sıra dizilmiş tahta kaşıkları görmüştün; hepsi aynı biçimde, aynı açık renkte, yalnızca biri kırmızıya boyanmış. Göz, bu sıraların ritmini izledikten sonra hemen o kırmızı kaşığa gidiyordu. Tekrar eden şeyler neden hipnotize eder? Sonraki ders simetriyi, deseni ve ritmi, ve bir deseni bozan tek bir ögenin bakışı nasıl kendine çektiğini konuşuyor.