ND ve GND filtreler

Öğrenme hedefi

Gün ışığında ışığı bilinçli olarak azaltmanın iki yolunu tanıyabilecek ve ikisini de stop hesabıyla kullanabileceksin. ND filtrenin bütün kareye eşit biçimde düşen ışığı azalttığını ve üstündeki yoğunluk değerini stopa çevirmeyi öğrenecek, bir ND filtre takıldığında enstantanenin ne kadar uzayacağını hesaplayacak, aynı filtrenin güneşte geniş diyaframla portre çekmeyi nasıl mümkün kıldığını görecek, GND filtrenin parlak bir göğü gölgedeki kayalarla nasıl buluşturduğunu ve ufku kesen dağlarda ya da başlarda neden sorun çıkardığını ayırt edecek, filtre takılı çekerken odağı ve kadrajı önceden kurmayı alışkanlık hâline getirecek ve uzun pozlamada insanların, her tende, nasıl silikleşebileceğini hesaba katacaksın.

Merak sorusu

Öğle vakti bir sahil kayalığındasın. Dalgaların kayalara çarpıp çekilişini, suyun kayaların çevresinde sis gibi yumuşadığı bir kareyle çekmek istiyorsun. Ama güneş öyle parlak ki, en dar diyafram ve en düşük ISO ile bile makine 1/60'tan uzun bir süreye izin vermiyor ve dalgalar donmuş, keskin köpükler olarak çıkıyor. Üstelik gökyüzü bembeyaz, kayalar kapkara.

Gündüz uzun pozlama mümkün mü? Mümkün, ama ışığı azaltman gerekir; hem de sahnenin bütününde ya da yalnızca bir bölümünde. Bu derste bütün kareyi karartan ND filtreyi, yalnızca bir bölümü karartan GND filtreyi, ikisinin üstündeki sayıları stopa çevirmeyi ve bu filtrelerle çekerken dikkat edilecekleri konuşacağız.

Bağlam

Nehirdeki kayıkçıyı çekerken döndürülebilir filtre süreyi yalnızca biraz uzatmıştı. Bu kayıp, suyu hafifçe yumuşatmaya yeter; ama güneşin altında birkaç saniyelik bir pozlama için ışığı çok daha fazla, altı, on, bazen daha fazla stop azaltmak gerekir. ND filtreler bu iş için yapılmıştır.

Parlak bir gökyüzü ile karanlık bir ön plan arasındaki büyük farkı dengelemek ise başka bir iştir. Pozlama modülünde birden fazla kare çekip birleştirmeyi görmüştük; GND filtre bu dengeyi tek bir karede, çekim anında kurmanın yoludur. İki filtre de camın önüne takılan basit araçlardır, ama doğru kullanılmaları stop hesabına dayanır.

Basit açıklama

ND filtre ne yapar ve nasıl okunur?

ND filtre, nötr yoğunluk filtresi, bütün kareye düşen ışığı rengi değiştirmeden ve eşit biçimde azaltan koyu bir camdır. Üstünde çoğu zaman bir optik yoğunluk değeri yazar: 0.3, 0.6, 0.9 gibi. Bu değeri stopa çevirmek için 0,3'e bölmen yeterlidir: ND 0.3 bir stop, ND 0.6 iki stop, ND 0.9 üç stop, ND 1.8 altı stop, ND 3.0 ise yaklaşık on stop ışık keser. Bazı filtrelerde bunun yerine ışığın kaça bölündüğü yazar: ND8 üç stop, ND64 altı stop, ND1000 yaklaşık on stop demektir.

Stopu bildiğinde yeni enstantaneyi hesaplamak kolaydır: her stop süreyi ikiye katlar. Filtresiz 1/125 isteyen bir sahnede altı stoplu bir ND ile süre yaklaşık yarım saniyeye, on stoplu bir ND ile yaklaşık sekiz saniyeye çıkar. Bu uzunlukta bir pozlama, makineyi Ders 13.1'deki gibi sağlam bir tripod üstünde tutmayı gerektirir. Ucuz ND filtreler kareye hafif bir renk kayması, çoğu zaman sıcak ya da morumsu bir ton verebilir; bunu beyaz dengesiyle düzeltebilirsin.

ND filtre başka ne işe yarar?

ND filtre yalnızca suyu yumuşatmak için değildir. Güneşin altında geniş bir diyaframla portre çekmek istediğinde de işe yarar. Güneşli bir öğleden sonra ISO 100'de f/16 ile 1/125 uygun bir pozlama veriyorsa, aynı sahnede f/2'ye açmak altı stop daha fazla ışık demektir ve 1/8000 gibi bir süre gerekir. Makinen en fazla 1/4000'e çıkabiliyorsa bir stop fazla ışık kalır; bir ya da iki stoplu bir ND, geniş diyaframı ve yumuşak arka planı güneşte de mümkün kılar.

Uzun pozlama, hareket eden her şeyi silikleştirir. Kalabalık bir meydanda birkaç saniyelik bir pozlamada yürüyen insanlar yarı saydam izlere dönüşür ya da tamamen kaybolur; durağan binalar ise keskin kalır. Bu bazen istenen bir etkidir. Ama sahnede durup poz veren biri varsa, birkaç saniye boyunca tamamen hareketsiz kalması zordur ve yüzü, açık ya da koyu, yumuşar. İnsanların keskin kalması gereken bir karede süreyi kısaltmak ya da ND'yi daha hafif seçmek gerekir.

GND filtre ne yapar?

GND filtre, kademeli nötr yoğunluk filtresi, üst yarısı koyu, alt yarısı saydam bir camdır ve ikisi arasında bir geçiş vardır. Koyu kısmı parlak gökyüzüne, saydam kısmı karanlık ön plana gelecek biçimde yerleştirilir; böylece gökyüzü birkaç stop kararırken ön plan olduğu gibi kalır. Bir GND 0.6, gökyüzünü iki stop karartır.

Geçişin sertliği de önemlidir. Sert geçişli bir GND, deniz ufku gibi düz ve keskin bir çizgiye uygundur; yumuşak geçişli bir GND ise tepelerin ya da ağaçların ufku düzensiz kestiği sahnelerde geçişi göze batırmaz. GND'nin en büyük sorunu, ufku kesen şeylerdir: gökyüzüne uzanan bir dağ, bir bina ya da bir insanın başı da filtrenin koyu kısmına girer ve kararır. Bir kişinin başı ufkun üstüne çıkıyorsa, alnı ve saçları gökyüzüyle birlikte kararır; bu, koyu bir tende yüzün üst yarısını gölgeye gömebilir, açık bir tende de yüzü iki tona böler. Bu yüzden geçişi başların üstüne yerleştirmek ya da GND yerine başka bir yol seçmek gerekir.

Filtre takılı nasıl çalışılır ve alternatifler neler?

Koyu bir ND takıldığında vizör ya da ekran çok kararabilir ve otomatik odak netliği bulamayabilir. Bu yüzden önce filtresiz kadrajı kurar, odağı bulur, odağı manuele alır ve ancak sonra filtreyi takarsın. Optik vizörlü makinelerde uzun pozlama sırasında vizörden giren ışık kareye sızabilir; vizörü kapatmak bu sızıntıyı önler. Pozlamayı ölçer bazen bu kadar karanlıkta doğru ölçemez; stop hesabıyla bulduğun süreyi bir deneme karesiyle kontrol etmek güvenlidir.

GND'nin yapabildiği denge, bugün başka yollarla da kurulabilir. Aynı sahneyi farklı pozlamalarla çekip birleştirmek, ham kayıtla çekip düzenleme programındaki kademeli ayarla gökyüzünü karartmak, filtreyle kurulan dengeye yakın sonuçlar verir. Ama bu yollar, uzun pozlamanın yaptığını yapamaz: suyun ya da bulutların birkaç saniye boyunca akarak yumuşaması, yalnızca o birkaç saniye boyunca çekilen tek bir karede oluşur.

Görsel kanıt

Sahil kayalığına dönüyorsun. Tripodu kayalara sağlam oturtuyor, kadrajı kurup odağı bir kayanın kenarına koyuyor ve odağı manuele alıyorsun. Filtresiz ölçüm f/16, ISO 100 ve 1/125. On stoplu bir ND takıp süreyi sekiz saniyeye çıkarıyorsun. Karede dalgalar kayaların çevresinde süt beyazı, yumuşak bir sise dönüşmüş; kayaların pürüzü ve yosunları keskin.

Gökyüzü hâlâ ön plandan çok parlak. Yumuşak geçişli iki stoplu bir GND'yi ufkun hizasına indiriyorsun; bulutlar geri geliyor, kayalar olduğu gibi kalıyor. Sonra arkadaşın, buğday tenli genç bir adam, kayaların üstüne oturuyor; GND'yi kaldırıyor, bir stoplu hafif bir ND takıp f/2'de, 1/4000'de portresini çekiyorsun. Yüzü keskin ve ayrıntılı, arkadaki deniz ve kayalar yumuşak bir fon. Aynı güneş, aynı sahil; ışığı ne kadar ve nerede azalttığın her kareyi başka bir şeye dönüştürdü.

Sık yapılan hata

Özet

ND filtre bütün kareye düşen ışığı eşit biçimde azaltır; üstündeki yoğunluk değeri 0,3'e bölünerek stopa çevrilir ve her stop süreyi ikiye katlar: on stoplu bir ND, 1/125'i yaklaşık sekiz saniyeye çıkarır. Aynı filtre güneşte geniş diyaframla portre çekmeyi de mümkün kılar; uzun pozlama ise hareket eden insanları, her tende, silikleştirir. GND filtre parlak gökyüzünü karanlık ön planla dengeler, ama ufku kesen dağları ve başları da karartır; filtre takılı çekerken odağı önceden kurmak, geçişi dikkatle yerleştirmek ve gerekirse birleştirme ya da kademeli düzenleme gibi yolları seçmek gerekir.

Mini ödev

Bu ödevde ND ve GND filtrelerle ışığı azaltmayı deneyecek ve modülün projesini tamamlayacaksın. Filtre alman gerekmiyor; bir kulüpten ya da bir tanıdıktan birkaç günlüğüne edinebilirsin.

1. Elindeki ND filtrelerin yoğunluk değerini stopa çevir ve filtresiz 1/125 isteyen bir sahnede her biriyle enstantanenin ne olacağını hesapla.
2. Gün ışığında akan bir suyu ya da hareketli bir kalabalığı, tripod üstünde, filtresiz ve ND ile çek.
3. Parlak bir gökyüzü ve karanlık bir ön plan olan bir sahneyi, GND ile ya da ham kayıtla çekip düzenlemede kademeli ayarla dengele.
4. Modül projesi: aynı sahneyi polarize ya da ND filtreyle ve filtresiz çek; kareleri karşılaştırıp gökyüzünün, yansımanın ya da hareketin nasıl değiştiğini bir paragrafla yaz.

Kendini değerlendir

• ND ile hesapladığın süre, deneme karesinde doğru pozlamayı verdi mi?
• Uzun pozlamada su ya da hareket eden insanlar nasıl değişti?
• GND ya da kademeli ayar, ufku kesen bir şeyi, örneğin bir başı, tenin tonundan bağımsız olarak karartmadan dengeledi mi?

Sözlük

Mini test

1. ND 0.9 bir filtre kaç stop ışık keser?

• A) Dokuz stop
• B) Tam üç stopluk bir kayıp
• C) Yarım stop
• D) On stop

2. Filtresiz 1/125 isteyen bir sahnede on stoplu bir ND ile süre yaklaşık kaç olur?

• A) Yaklaşık sekiz saniye
• B) 1/250
• C) Yaklaşık yarım saniye
• D) Bir dakika

3. GND filtre kullanırken bir kişinin başı ufkun üstüne çıkıyorsa ne olur?

• A) Hiçbir şey olmaz
• B) Kişinin başı keskinleşir
• C) Kişinin alnı ve saçları gökyüzüyle birlikte kararır
• D) Beyaz dengesi bozulur

4. Güneşte ISO 100'de f/16 ve 1/125 uygun bir pozlama iken f/2'de portre çekmek için makinenin en kısa süresi 1/4000 ise ne yapılır?

• A) ISO'yu yükseltmek
• B) Diyaframı kısmak zorunludur
• C) Enstantaneyi uzatmak
• D) Bir ya da iki stoplu bir ND filtre takmak

Cevaplar

1. B — Optik yoğunluk 0,3'e bölünerek stopa çevrilir: 0,9 ÷ 0,3 = 3 stop.
2. A — On stop, süreyi 1.024 kat uzatır; 1/125 × 1.024 yaklaşık sekiz saniye eder.
3. C — GND'nin koyu kısmı ufkun üstündeki her şeyi karartır; bir başın üst yarısı da gölgeye girer.
4. D — f/16'dan f/2'ye altı stop açmak 1/8000 gerektirir; 1/4000'e sığmayan bir stopu ND keser.

Özet kartı

• ND: bütün kareyi eşit karartır; yoğunluk ÷ 0,3 = stop.
• Her stop süreyi ikiye katlar: 10 stop, 1/125'i ~8 saniyeye çıkarır.
• ND güneşte geniş diyaframlı portreyi de mümkün kılar.
• GND: gökyüzünü karartır; ufku kesen dağları ve başları da karartır.
• Önce odakla, sonra filtre tak; uzun pozlamada insanlar her tende silikleşir.

Sonraki derse köprü

Sahildeki sekiz saniyelik pozlamada makineye dokunduğun anda tripodun üstündeki kare hafifçe sarsılabilirdi; bu yüzden zamanlayıcıyla çektin. Ama bazen iki saniyelik bir bekleme bile anı kaçırtır, bazen de makineden uzakta, bir kuşun konmasını ya da bir grubun içinde yerini almayı beklersin. Makineye dokunmadan nasıl çekerim? Sonraki ders uzaktan deklanşörü, zamanlayıcıyı ve telefon uygulamalarıyla titreşimsiz çekimi konuşuyor.