Polarize filtre

Öğrenme hedefi

Polarize filtrenin gökyüzünü neden koyulaştırdığını ve yansımaları nasıl kestiğini açıklayabilecek ve onu hangi açıda, ne kadar döndürerek kullanacağını bilebileceksin. Işığın bir kısmının belirli bir yönde titreşen, kutuplanmış ışık olduğunu anlatacak, gökyüzünün güneşe dik açılarda en çok koyulaştığını ve geniş açıda neden düzensiz koyulaşabildiğini görecek, suyun, camın ve yaprakların yüzeyindeki yansımaların filtreyle nasıl azaldığını ama metal yansımalarının neden pek değişmediğini ayırt edecek, filtrenin yutacağı ışığı pozlamada hesaba katacak ve bir yüzdeki parlamaları azaltırken, her tende, yüzün biçimini taşıyan ışığı tamamen silmemeye dikkat edeceksin.

Merak sorusu

Öğleden sonra, bir akşam önce üstünde durduğun köprüye dönüyorsun. Aşağıda nehirde küçük bir kayıkta ağlarını toplayan bir adam var. Fotoğrafta gökyüzü soluk, beyaza yakın bir mavi; nehrin yüzeyi göğün parlak bir aynası, kayığın çevresindeki su neredeyse beyaz. Kayıkçının terli alnında da küçük, parlak bir leke var.

Gökyüzü nasıl daha mavi olur? Merceğin önüne takılan ve döndürülebilen ince bir cam, bu kareyi baştan değiştirebilir: gökyüzü koyulaşır, suyun yüzeyindeki yansıma kaybolur ve suyun altındaki taşlar görünür hâle gelir. Bu derste polarize filtrenin nasıl çalıştığını, en çok hangi açıda iş gördüğünü ve nerede dikkatli kullanılması gerektiğini konuşacağız.

Bağlam

Siyah-beyaz derste, film döneminde kırmızı bir filtrenin mavi gökyüzünü koyulaştırdığını görmüştük. Polarize filtre gökyüzünü başka bir yoldan koyulaştırır: bir rengi keserek değil, belirli bir yönde titreşen ışığı keserek. Bu yüzden renkli fotoğrafta da çalışır ve renkleri değiştirmeden gökyüzünü ve yansımaları yönetir.

Polarize filtre, düzenleme programlarının kolayca taklit edemediği birkaç filtreden biridir. Gökyüzünü düzenlemede koyulaştırmak mümkündür, ama suyun yüzeyindeki bir yansımayı silip altındaki taşları göstermek mümkün değildir; o taşların görüntüsü dosyada hiç yoktur. Bu yüzden polarize filtre, çekim anında verilen bir karardır.

Basit açıklama

Kutuplanmış ışık nedir?

Işığı her yönde titreşen dalgalar olarak düşünebilirsin. Güneşten gelen ışık her yönde titreşir. Ama bu ışığın bir kısmı, gökyüzündeki havada saçılırken ya da suyun, camın, yaprakların yüzeyinden yansırken belirli bir yönde titreşmeye başlar. Böyle tek bir yönde titreşen ışığa kutuplanmış ışık denir.

Polarize filtre, yalnızca belirli bir yönde titreşen ışığı geçiren ince bir katmandır. Filtreyi döndürdükçe geçirdiği yön de döner. Kutuplanmış ışığın yönü filtrenin yönüne dik geldiğinde, o ışık büyük ölçüde kesilir: gökyüzünün kutuplanmış parlaklığı azalır ve gökyüzü koyulaşır, suyun yüzeyindeki yansıma azalır ve altındaki şey görünür. Günümüzde makinelerde çoğu zaman dairesel polarize denen tür kullanılır; bu tür, makinenin otomatik odağı ve ölçümüyle sorunsuz çalışacak biçimde tasarlanmıştır.

Gökyüzü ne zaman en çok koyulaşır?

Gökyüzünün ışığı her yerde aynı ölçüde kutuplanmış değildir. En güçlü kutuplanma, güneşe dik açıdaki, yani güneşle aranda dik açı yapan bir yöndeki gökyüzündedir. Güneş yanındayken ya da tepedeyken ufka doğru bakarsan, filtre gökyüzünü belirgin biçimde koyulaştırır. Güneşe doğru ya da tam arkana bakarken ise etki çok zayıftır.

Bu yüzden geniş açılı bir objektifle polarize filtre kullanırken dikkatli olmak gerekir. Karenin bir ucu güneşe dik açıdayken karşı ucu başka bir açıdadır; gökyüzünün bir bölümü koyu lacivert, bir bölümü açık mavi olur ve karede düzensiz, koyu bir bant belirir. Bunu fark etmek için filtreyi döndürürken gökyüzünün bütün kareye nasıl yayıldığına bakmak, gerekirse filtreyi etkisini azaltacak biçimde biraz geri döndürmek işe yarar.

Yansımalar nasıl kesilir?

Su, cam, parlak boya ve ıslak yapraklar gibi metal olmayan yüzeylerden yansıyan ışık, yüzeye belirli bir yatık açıdan bakıldığında en çok kutuplanır. Suya yukarıdan, yüzeye göre kabaca otuz, kırk derecelik bir açıyla baktığında filtre yansımayı büyük ölçüde keser: nehrin altındaki taşlar, bir vitrinin arkasındaki ürünler ya da ıslak yaprakların gerçek yeşili ortaya çıkar. Yüzeye dik bakarken ya da neredeyse yüzeye paralel bakarken etki azalır.

Metal yüzeylerden yansıyan ışık ise pek kutuplanmaz; bir arabanın krom tamponundaki ya da bir çaydanlığın gövdesindeki parıltı filtreyle çok az değişir. Yansımayı silmek her zaman istenen bir şey de değildir: bir gölün yüzeyindeki dağ yansıması ya da ıslak bir sokaktaki ışıklar fotoğrafın konusu olabilir. Filtreyi döndürerek yansımayı ne kadar keseceğine sen karar verirsin; tam kesmek zorunda değilsin.

Filtre ne kadar ışık yutar ve yüzde nasıl kullanılır?

Polarize filtre, kutuplanmamış ışığın da bir kısmını yutar. Filtreye göre değişmekle birlikte, bu kayıp çoğu zaman bir ile iki stop arasındadır. Makinenin ölçümü filtrenin arkasından yapıldığı için pozlamayı kendiliğinden ayarlar, ama bu kayıp enstantaneyi uzatır ya da ISO'yu yükseltir; loş bir ortamda ya da hareketli bir konuda bu kaybı hesaba katmak gerekir.

İnsan cildi de ışığı yansıtır ve bu yansımanın bir kısmı kutuplanmıştır. Polarize filtre, terli bir alnın ya da parlak bir burnun üstündeki parlamayı azaltabilir. Ama cildin üstündeki bu ışık, yüzün biçimini de taşır. Koyu bir tende elmacık kemiğinin ve alnın kıvrımını çoğu zaman bu küçük parıltılar gösterir; açık bir tende de yumuşak bir parlaklık yüze canlılık katar. Filtreyi tam döndürüp bütün parlamayı silmek, her tende yüzü düz ve donuk gösterebilir. Rahatsız eden parlamayı azaltıp yüzün biçimini veren ışığı bırakacak bir ara nokta bulmak, çoğu zaman daha doğal bir sonuç verir.

Görsel kanıt

Köprüye dönüyorsun. Güneş sağ yanında, nehre yukarıdan yatık bir açıyla bakıyorsun. Polarize filtreyi takıp yavaşça döndürdüğünde gökyüzü soluk maviden derin bir maviye dönüyor ve beyaz bulutlar ondan ayrılıyor. Nehrin yüzeyindeki parlak yansıma çekiliyor; kayığın çevresinde suyun altındaki yuvarlak taşlar ve yosunlar görünür hâle geliyor.

Kayıkçı, koyu tenli, yaşlı bir adam, başını kaldırıp sana bakıyor. Filtreyi en uç noktaya kadar döndürdüğünde alnındaki parlak leke tamamen kayboluyor, ama yüzü de düz ve donuk görünüyor; elmacık kemiğinin kıvrımı seçilmiyor. Filtreyi biraz geri çeviriyorsun: alnındaki rahatsız edici leke küçülüyor, elmacık kemiğinin üstünde ince bir ışık çizgisi kalıyor ve yüzü yeniden hacim kazanıyor. Pozlama, filtrenin yuttuğu ışık yüzünden bir buçuk stop kadar uzamış. Aynı köprü, aynı nehir; farkı, filtrenin ne kadar döndürüldüğü yarattı.

Sık yapılan hata

Özet

Polarize filtre, belirli bir yönde titreşen kutuplanmış ışığı keserek gökyüzünü koyulaştırır ve metal olmayan yüzeylerdeki yansımaları azaltır; etki gökyüzünde güneşe dik açılarda, suda ve camda ise yatık bir bakış açısında en güçlüdür. Geniş açıda gökyüzü düzensiz koyulaşabilir, metal yansımaları pek değişmez ve filtre çoğu zaman bir ile iki stop arası ışık yutar. Yüzdeki parlamayı azaltmak için de kullanılabilir, ama her tende yüzün biçimini taşıyan ışığı tamamen silmemek için filtreyi bir ara noktada durdurmak gerekir.

Mini ödev

Bu ödevde polarize filtreyi farklı açılarda ve yüzeylerde deneyeceksin. Filtren yoksa bir arkadaşından ödünç alabilirsin.

1. Güneş yanındayken gökyüzünü filtreyle, filtreyi bütün tur boyunca döndürerek çek ve göğün koyulaştığı ile solduğu iki konumu karşılaştır.
2. Aynı gökyüzünü güneşe doğru bakarken de çek ve etkinin azaldığını gör.
3. Bir su yüzeyini ya da bir vitrini, yatık bir açıdan, filtreyle ve filtresiz çek; yansımanın ne kadar azaldığına bak.
4. Parlak bir ışık altında birinin yüzünü, filtreyi tam döndürerek ve bir ara noktada durdurarak iki kez çek; yüzün biçimini karşılaştır.

Kendini değerlendir

• Gökyüzünün güneşe dik açıda daha çok koyulaştığını gördün mü?
• Yatık açıdan bakınca suyun ya da camın arkasındaki şeyler göründü mü?
• Yüzün iki karesinden hangisi, tenin tonundan bağımsız olarak, hacmini daha iyi koruyor?

Sözlük

Mini test

1. Polarize filtre gökyüzünü en çok hangi yönde koyulaştırır?

• A) Güneşin tam önünde
• B) Güneşe dik açıdaki gökyüzünde
• C) Güneşin tam arkasında
• D) Her yönde eşit ölçüde

2. Bir arabanın krom tamponundaki parıltı polarize filtreyle neden pek azalmaz?

• A) Metal yüzeylerden yansıyan ışık pek kutuplanmadığı için
• B) Krom çok karanlık olduğu için
• C) Filtre yalnızca gökyüzünde çalıştığı için
• D) Filtre ters takıldığı için

3. Geniş açılı bir objektifle polarize filtre kullanınca gökyüzünde düzensiz koyu bir bant belirmesinin nedeni nedir?

• A) Filtrenin kirli olması
• B) Objektifin distorsiyonu
• C) Beyaz dengesinin yanlış olması
• D) Karenin farklı yerlerinin güneşe farklı açılarda olması ve kutuplanmanın gökyüzünde eşit olmaması

4. Koyu tenli bir kayıkçının alnındaki parlamayı azaltırken yüzün hacmini korumak için ne yapılır?

• A) Filtreyi sonuna kadar döndürüp bütün parlamayı silmek
• B) Filtreyi rahatsız eden parlamayı azaltıp elmacık kemiğindeki ışığı bırakacak bir ara noktada durdurmak
• C) Filtreyi çıkarıp pozlamayı düşürmek
• D) Beyaz dengesini gölge ayarına almak

Cevaplar

1. B — Gökyüzü ışığı güneşe dik açılarda en çok kutuplanır; filtre orada en belirgin etkiyi verir.
2. A — Metal olmayan yüzeylerin yansıması kutuplanır ve kesilir; metal yansıması büyük ölçüde kutuplanmaz.
3. D — Geniş açıda karenin uçları güneşe farklı açılarda durur; kutuplanma farkı gökyüzünde koyu bir bant bırakır.
4. B — Yüzün biçimini cildin üstündeki küçük parıltılar taşır; hepsini silmek yüzü düzleştirir.

Özet kartı

• Polarize filtre kutuplanmış ışığı keser; döndürerek ayarlanır.
• Gökyüzü güneşe dik açıda en çok koyulaşır; geniş açıda düzensiz bant olabilir.
• Su, cam, yaprak yansıması yatık açıda kesilir; metal parıltı pek değişmez.
• Çoğu zaman bir ile iki stop ışık yutar.
• Yüzde parlamayı azalt ama her tende biçimi taşıyan ışığı bırak.

Sonraki derse köprü

Köprüdeki karede polarize filtre bir buçuk stop kadar ışık yuttu ve enstantane biraz uzadı. Ama nehrin akışını ipek gibi yumuşatmak ya da kalabalık bir meydandaki insanları bir saniyelik bir pozlamayla silikleştirmek istediğinde, gün ışığında bu kayıp yetmez; ışığı çok daha fazla azaltmak gerekir. Parlak bir gökyüzünü, karanlık bir ön planla dengelemek de ayrı bir sorundur. Gündüz uzun pozlama mümkün mü? Sonraki ders ND ve GND filtreleri konuşuyor.