Özel objektifler

Öğrenme hedefi

Gündelik objektiflerin yapamadığı belirli işler için tasarlanmış üç objektif türünü tanıyabilecek ve hangisinin hangi işte işe yarayacağını değerlendirebileceksin. Balıkgözü objektifin çok geniş bir açı için düz çizgileri bükmeyi neden kabul ettiğini açıklayacak, makro objektifin küçük bir konuyu sensörde gerçek boyutunda oluşturabildiğini, çalışma mesafesinin ve milimetrelerle ölçülen netlik diliminin ne anlama geldiğini görecek, tilt-shift objektiflerin kaydırma ile dikey çizgileri, eğme ile netlik düzlemini nasıl yönettiğini ayırt edecek, bu işlerin bazılarını daha ucuz araçlarla ya da yazılımla nasıl yaklaşık yapabileceğini bilecek ve yakın çekimde bir insanın yüzüne ya da ellerine yaklaşırken, her tende, rızanın ve dokunun ne anlama geldiğini düşüneceksin.

Merak sorusu

Bir kasabada tek bir gün geçiriyorsun. Sabah meydandaki saat kulesini aşağıdan çektiğinde kule sanki geriye doğru yatıyor, kenarları yukarıya doğru birbirine yaklaşıyor. Öğlen daracık bir terzi dükkânında, masasının başındaki yaşlı terziyi ve bütün dükkânı tek karede görmek istiyorsun ama hiçbir objektifin bu kadar geniş görmüyor. Akşam terzinin parmağındaki yüksüğe ve iğnenin deliğine yaklaşmak istediğinde objektifin netlik bulamıyor.

Balıkgözü, makro ve tilt-shift ne işe yarar? Bu üç sorunun her birinin kendi objektifi var: çok geniş gören, çok yakına odaklanan ve gövdesi eğilip kayabilen objektifler. Bu derste bu özel objektifleri, neyi nasıl yaptıklarını ve her birinin hangi işte gerçekten gerekli olduğunu konuşacağız.

Bağlam

Bit pazarındaki objektifin gövdesinde bir büyütme oranı ve en yakın odak mesafesi okumuştuk; han avlusundaki karede de sütunların bombelendiğini görmüştük. Özel objektifler, bu özelliklerden birini ya da birkaçını bilerek uca taşır. Bir balıkgözü bombelenmeyi bir kusur olarak değil, bir tasarım tercihi olarak kabul eder; bir makro objektif en yakın odak mesafesini son derece kısaltır; bir tilt-shift objektif ise objektif ile sensör arasındaki ilişkiyi elle değiştirmene izin verir.

Bu objektiflerin çoğu, gündelik fotoğrafçılıkta her gün kullanılmaz. Ama belirli işlerde, mimaride, doğada, ürün fotoğrafçılığında ya da sıkışık iç mekânlarda, başka hiçbir aracın veremediği bir sonucu verirler. Ne yaptıklarını bilmek, gerçekten ihtiyacın olup olmadığına karar vermeni sağlar.

Basit açıklama

Balıkgözü ne yapar?

Gündelik geniş açılı objektifler, düz çizgileri düz tutmaya çalışır. Bu, görüş açısı büyüdükçe giderek zorlaşır ve kenarlarda nesneler uzar. Balıkgözü objektif başka bir yol seçer: çizgileri düz tutmaktan vazgeçer ve karşılığında çok geniş, bazen yüz seksen dereceye yaklaşan bir açı görür. Karenin ortasından geçen çizgiler düz kalır, ama ortadan uzaklaşan her düz çizgi dışa doğru bir yay gibi kıvrılır.

Bu kıvrılma, balıkgözünü kolayca tanınan bir görünüme kavuşturur: ufuk bir gezegenin kenarı gibi bükülür, küçük bir oda koca bir küreye dönüşür. Dar iç mekânlarda, aksiyon sporlarında ya da gökyüzünün tamamını tek karede görmek istediğinde işe yarar. İnsan çekerken ise dikkat ister: karenin kenarına düşen bir yüz, açık ya da koyu, belirgin biçimde bükülür. Kişiyi karenin ortasına yakın tutmak, yüzün biçimini korur. Balıkgözünün görünümü güçlü olduğu için, sık kullanıldığında fotoğrafın konusundan çok objektifin kendisi fark edilebilir; bunu bir tercih olarak yapmak gerekir.

Makro objektif ne yapar?

Makro objektif, küçük bir konuya çok yaklaşıp onu sensörde büyük oluşturmak için tasarlanmıştır. Gerçek bir makro objektif genellikle 1:1 büyütme oranına ulaşır: bir böceğin gözü, bir yüksüğün girintileri ya da bir iğnenin deliği sensörde gerçek boyutunda oluşur. Gündelik objektiflerin çoğu bu yakınlığa odaklanamaz.

Makroda iki şey öne çıkar. Çalışma mesafesi, objektifin ön camı ile konu arasındaki boşluktur; odak uzaklığı daha uzun olan makro objektifler, aynı büyütmede konuya daha uzaktan çalışmanı sağlar, bu da ürkek bir böceği kaçırmamak ya da konuya ışık düşürmek için yer açmak demektir. Netlik dilimi ise bu yakınlıkta milimetrelerle ölçülür; birçok fotoğrafçı makroda diyaframı f/8 ya da f/11 civarına kısar ve netliği, gövdeyi ileri geri kaydırarak kurar. Makro objektifin yoksa, objektifin önüne takılan yakın çekim mercekleri ya da objektif ile gövde arasına giren ara halkalar, daha düşük bir kaliteyle ya da daha dar bir kullanım alanıyla benzer bir yakınlık sağlayabilir.

Tilt-shift ne yapar?

Tilt-shift objektiflerin gövdesi iki ayrı hareket yapabilir. Kaydırmada objektifin optik kısmı sensöre paralel kalarak yukarı, aşağı ya da yana kayar. Bir binayı aşağıdan çekmek için makineyi yukarı eğdiğinde dikey çizgiler birbirine yaklaşır ve bina geriye yatar gibi görünür; kaydırmayla ise makineyi yere paralel tutup yalnızca objektifi yukarı kaydırırsın ve binanın tepesi kareye girerken dikey çizgiler paralel kalır. Mimari fotoğrafçıların bu objektiflere başvurmasının asıl nedeni budur.

Eğmede ise objektif sensöre göre hafifçe eğilir ve bununla netlik düzlemi de eğilir. Normalde netlik düzlemi sensöre paraleldir; eğildiğinde, örneğin yere doğru yatırılarak, öndeki çiçeklerden uzaktaki dağlara kadar uzanan bir zemin, geniş bir diyaframda bile keskin tutulabilir. Tersi yönde eğildiğinde ise netlik düzlemi çok ince bir şeride dönüşür ve bir kent manzarası oyuncak bir maket gibi görünebilir. Tilt-shift objektifler genellikle pahalıdır ve çoğu elle odaklanır. Kaydırmanın dikey çizgi düzeltmesine düzenleme programlarındaki perspektif düzeltmesiyle yaklaşılabilir; ama bu düzeltme görüntünün bir kısmını kırpar ve çözünürlükten bir miktar harcar.

Yakın çekimde ne düşünmeli?

Makro ve yakın çekim, bir insanın gözüne, kirpiklerine ya da ellerine gündelik bir mesafede kimsenin bakmadığı kadar yaklaşmanı sağlar. Bu yakınlık, o kişiden izin almayı her zamankinden daha önemli kılar: bir yüzün ya da bir elin bu kadar büyütülmüş hâli, o kişinin kendini nasıl göstermek istediğiyle ilgili bir karardır.

Bu yakınlıkta tenin dokusu da çok belirginleşir. Ders 11.6'da gördüğümüz gibi, yan ışık gözenekleri ve kırışıklıkları kabartır; makroda bu doku kareyi doldurur. Açık bir tende ince damarlar ve lekeler, koyu bir tende ise ışığı yansıtan küçük parıltılar ve dokunun kıvrımları öne çıkar. Bunu göstermek ya da yumuşak bir ışıkla yatıştırmak, fotoğrafın anlatmak istediği şeye ve fotoğrafı çekilen kişinin onayına göre yapılan bir seçimdir.

Görsel kanıt

Kasabadaki güne dönüyorsun. Meydanda, arkadaşının ödünç verdiği tilt-shift objektifle makineyi yere paralel tutup objektifi yukarı kaydırıyorsun; saat kulesinin tepesi kareye giriyor ve kenarları dimdik, birbirine paralel yükseliyor. Terzi dükkânında balıkgözüyle, koyu tenli, gözlüğü burnunun ucunda yaşlı terziyi karenin tam ortasına alıyorsun; tavandaki kumaş topları, duvardaki makaslar ve kapının dışındaki sokak kıvrılarak tek bir kürenin içine sığıyor, ama terzinin yüzü ortada olduğu için olağan biçiminde.

Akşam, terzinin iznini alarak makro objektifle yüksüğe yaklaşıyorsun. f/11'de, gövdeyi milimetre milimetre kaydırarak netliği yüksüğün girintilerine koyuyorsun. Karede yüksüğün pirinç girintileri, iğnenin deliğinden geçen kırmızı iplik ve terzinin parmak ucundaki derin kıvrımlar, iğne batmaktan sertleşmiş deri keskin; birkaç milimetre gerideki tırnak şimdiden yumuşak. Üç ayrı iş, üç ayrı objektif; her biri gündelik bir objektifin yapamadığı bir şeyi yaptı.

Sık yapılan hata

Özet

Özel objektifler belirli işler için bir özelliği uca taşır: balıkgözü düz çizgileri bükmeyi kabul ederek yüz seksen dereceye yaklaşan bir açı görür ve yüzleri karenin ortasında ister; makro objektif 1:1 büyütmeye ulaşır, çalışma mesafesi ve milimetrelerle ölçülen netlik dilimiyle çalışır; tilt-shift objektif kaydırmayla dikey çizgileri paralel tutar, eğmeyle netlik düzlemini yönetir. Bazı işler yakın çekim mercekleri, ara halkalar ya da perspektif düzeltmesiyle yaklaşık yapılabilir; yakın çekimde bir insanın yüzüne ve ellerine yaklaşmak, her tende rızayı ve dokuyu bilinçli düşünmeyi gerektirir.

Mini ödev

Bu ödevde elindeki araçlarla özel objektiflerin yaptığı işlere yaklaşacaksın.

1. Bir binayı aşağıdan, önce makineyi yukarı eğerek, sonra makineyi yere paralel tutup geri çekilerek çek; dikey çizgileri karşılaştır ve düzenleme programında perspektif düzeltmesini dene.
2. Objektifinin en yakın odak mesafesinde küçük bir nesneyi çek; varsa bir yakın çekim merceği ya da ara halkayla tekrar et.
3. Küçük bir nesneyi objektifin en geniş açıklığında ve f/11'de, gövdeyi ileri geri kaydırarak odaklayıp çek ve netlik dilimini karşılaştır.
4. İznini alarak birinin ellerini ya da gözünü yakından, önce yan ışıkla, sonra yumuşak bir ışıkla çek.

Kendini değerlendir

• Makineyi yere paralel tuttuğunda binanın dikeyleri paralel kaldı mı?
• f/11'de ve gövdeyi kaydırarak netlik diliminin milimetrelerle ölçüldüğünü gördün mü?
• Yakın çektiğin elde ya da gözde, tenin tonundan bağımsız olarak, dokuyu göstermek ya da yumuşatmak konusunda bilinçli bir seçim yapabildin mi?

Sözlük

Mini test

1. Balıkgözü objektifte karenin ortasından geçmeyen düz çizgilere ne olur?

• A) Düz kalır
• B) Kaybolur
• C) Renk değiştirir
• D) Dışa doğru bir yay gibi kıvrılır

2. Makro objektiflerde odak uzaklığı daha uzun bir model neden tercih edilebilir?

• A) Aynı büyütmede konuya daha uzaktan çalışma, yani daha geniş bir çalışma mesafesi sağladığı için
• B) Daha geniş bir açı gördüğü için
• C) Netlik dilimini ortadan kaldırdığı için
• D) Beyaz dengesini düzelttiği için

3. Bir saat kulesini aşağıdan çekerken dikey çizgilerin paralel kalması için tilt-shift objektifin hangi hareketi kullanılır?

• A) Eğme
• B) Kaydırma
• C) Zoom
• D) Manuel odak

4. Makro objektifle birinin elini yakından çekmeden önce ne düşünülür?

• A) Yalnızca diyafram
• B) Yalnızca beyaz dengesi
• C) Kişinin izni ve tenin dokusunu göstermek ya da yumuşatmak arasındaki seçim
• D) Filtre çapı

Cevaplar

1. D — Balıkgözü çok geniş açı için çizgileri düz tutmaktan vazgeçer; ortadan uzak düz çizgiler kıvrılır.
2. A — Uzun odak uzaklıklı makro, aynı büyütmede daha uzakta durmayı sağlar; ürkek konular ve ışık için yer açılır.
3. B — Kaydırmada makine yere paralel kalır ve objektif yukarı kayar; dikeyler birbirine yaklaşmaz.
4. C — Bu kadar yakından bir insanı çekmek onun onayını ister; her tende kareyi dolduran dokunun ne kadarının görüneceğine de birlikte karar verilir.

Özet kartı

• Balıkgözü: yüz seksen dereceye yakın açı, bükülen çizgiler; yüzü ortada tut.
• Makro: 1:1 büyütme, çalışma mesafesi, milimetrelik netlik; f/8–f/11 ve gövdeyi kaydır.
• Tilt-shift: kaydırma dikeyleri düz tutar, eğme netlik düzlemini eğer.
• Yakın çekim merceği, ara halka ve perspektif düzeltmesi yaklaşık yollardır.
• Yakın çekimde her tende izin ve doku bilinçli bir seçimdir.

Sonraki derse köprü

Kasabadaki günün sonunda üç farklı özel objektif kullandın; ama çoğu fotoğrafçının çantasında bunlardan hiçbiri yoktur. Asıl soru çok daha sade: makineyle gelen objektifin yanına ikinci olarak ne almalı? Daha geniş bir açı mı, daha uzun bir tele mi, daha parlak bir sabit mi? İkinci objektif hangisi olmalı? Sonraki ders, çektiğin şeye ve bütçene göre objektif seçmeyi ve ikinci el objektiflerin bu kararda nasıl bir yer tutabileceğini konuşuyor.